„Syzyfowe prace”: geneza i autobiografizm
„Syzyfowe prace” to pierwsza powieść Stefana Żeromskiego. Pisarz oparł ją na własnych doświadczeniach z lat szkolnych w Kielcach i na obserwacji ludzi. Powieść ukazała się w „Nowej Reformie” w 1897 roku pod pseudonimem Maurycy Zych, a w 1909 roku jako „Andrzej Radek, czyli Syzyfowe prace”.
Geneza i autobiografizm
Utwór traktujący o budzeniu się w Polakach świadomości narodowej oraz metodach rusyfikacyjnych zamknął wczesną twórczość Stefana Żeromskiego, stając się – jak pisze w Studium monograficznym utworu Władysław Słodkowski: „dzięki swym bogatym i różnorakim składnikom treści – utworem zespalającym w jedną całość pamięć o własnych przeżyciach z lat dzieciństwa i młodości z aktualną sytuacją narodowo-społeczną, zapowiadającym również główne kierunki ideowo-artystyczne późniejszych dzieł powieściowych i dramatycznych wielkiego pisarza”.
Lata dzieciństwa i młodości Stefana Żeromskiego, urodzonego w 1864 r. w Strawczynie w Kieleckiem, przypadają na ciężki dla kraju okres. Carat zwiększył represje po klęsce powstania styczniowego oraz wzmożył działalność rusyfikacyjną. Z drugiej strony w Kongresówce szybko rozwijał się kapitalizm, organizował ruch robotniczy, miały miejsce pierwsze masowe strajki w Warszawie, Żyrardowie i Łodzi. Żeromski cały czas interesował się przeszłością kraju. Rodzice, gdy jeszcze żyli, opowiadali mu o Polsce, miał też dostęp do wiedzy na studiach weterynaryjnych w Warszawie. W tamtym czasie w młodym mężczyźnie dojrzewał zamysł napisania: „powieści o historii czasu, swego dzieciństwa i młodości”.
Syzyfowe prace to, według Wacława Borowego „powieść o dorastaniu”. Odnaleźć w niej można elementy autobiograficzne, jest przejawem szczerego i trzeźwego spojrzenia pisarza na współczesną mu epokę, świadectwem głębokiego patriotyzmu. Inspiracją do napisania Syzyfowych prac były autentyczne wydarzenia. Autobiografizm jest widoczny, mimo że pisarz zmienił nazwy bliskich mu miejscowości, w których dzieje się akcja powieści. Stworzeni przez autora bohaterowie mają swoje prototypy w autentycznych postaciach z lat szkolnych Żeromskiego. Wiele wydarzeń, które składają się na fabułę książki, to rzeczywiste przeżycia autora.
W swym dziele pisarz zawarł szacunek i umiłowanie tradycji narodowowyzwoleńczej, zainteresowanie problematyką społeczną i troską o rozwój kultury i oświaty.
Za składniki genezy powieści wspominany już Słodkowski uznał: · Wspomnienie „kraju dzieciństwa i młodości”. I tak Borowiczowskie Gawronki to w rzeczywistości ukochane rodzinne Ciekoty Żeromskiego (był to skromny folwark, dzierżawiony przez jego rodziców), a Owczary, dom małżeństwa Wiechowskich to Psary, w których pisarz przez rok dokształcał się u nauczyciela Strachowskiego. Placówka w Klerykowie jest stworzona w oparciu o wspomnienia o Kieleckie Miejskie Gimnazjum, a problemy Borowicza z matematyką swoistym „ukłonem” w kierunku nielubianego przez Stefana przedmiotu w dzieciństwie. Otóż mało kto wie, ale autor takich znakomitych klasycznych dzieł polskiej literatury, jak Ludzie bezdomni czy Przedwiośnie przez cały okres szkolny miał trudności z algebrą, wykładaną w tamtym czasie oczywiście po rosyjsku, co zaważyło na niezdaniu przez niego egzaminu dojrzałości (ocena negatywna).
Poza tym elementem życiorysu Żeromskiego, obecnym na kartach lektury, jest jeszcze piesza wędrówka Andrzeja Radka do gimnazjum w Klerykowie (młody Stefan przemierzał kilometry pieszo ze swojej wsi do gimnazjum w Kielcach) oraz przezwisko nauczyciela Antoniego Paluszkiewicza. „Kawką” nazywano pisarza, gdy udzielał w latach szkolnych korepetycji, by zarobić na utrzymanie. Prócz miłości do regionu Żeromski zawarł w powieści echa miłości do matki i bólu po jej stracie. Kobieta stała się pierwowzorem Heleny Borowiczowej oraz innych bohaterek utworów (na przykład Przedwiośnia – Jadwiga Baryka).
· Wpływ „atmosfery patriotycznej domu i regionu”. Pisarz dorastał w atmosferze szacunku dla walki o wolność ojczyzny, „apoteozy czynu powstańczego”. Słodkowski potwierdza tę tezę, wyliczając przodków pisarza, którzy walczyli dzielnie o wyzwolenie i poprawę sytuacji ojczyzny. Pradziadek Żeromskiego – Jan - brał udział w insurekcji kościuszkowskiej, stryjeczny brat Kajetan walczył pod wodzą księcia Józefa Poniatowskiego, a później uczestniczył w powstaniu listopadowym. Stryj matki Stanisław Katerla był majorem w czasach Księstwa Warszawskiego, a następnie pułkownikiem Wojska Polskiego. Z kolei ojciec pisarza Wincenty był bezpośrednio zaangażowany w powstaniu: brał czynny udział w przygotowaniu do wybuchu działań wojennych, gromadząc i dowożąc zapasy żywności. Nie tylko ludzie, lecz i miejsca miały wpływ na światopogląd pisarza. W jego rodzinnym dworze w czasie powstania wielokrotnie nocowali powstańcy, a region Gór Świętokrzyskich był żywą kroniką powstania 1863 roku. Walki trwały na tym terenie dłużej, niż gdzie indziej, dzięki dużemu patriotyzmowi i pomocy mieszkańców.
Młody pisarz czerpał inspiracje z obserwowanych zmagań z zaborcą, stykając się nieustannie – a zwłaszcza w latach szkolnych – z krzywdą swej ojczyzny. Choć Syzyfowe prace przedstawiają czasy późniejsze, niż Wierna rzeka czy O żołnierzu tułaczu, to jednak pobrzmiewają w nich echa powstania styczniowego. Pisarz umocnił miłość do tradycji narodowowyzwoleńczej poprzez lekturę dzieł wielkich romantyków. Zaczytywał się – podobnie jak Marcin Borowicz czy Andrzej Radek – Mickiewiczem czy Słowackim, kierując swą uwagę na sprawy społeczne.
· Wpływ obserwacji ludzi i początek zrodzenia się pasji społecznej. Na tej płaszczyźnie życiorys pisarza jest pierwowzorem dziejów Borowicza. W rodzinnych Ciekotach Żeromski obserwował biedę. Dosyć blisko żył z dworskimi oficjalistami i miejscowymi chłopami, poprzez samotne wędrówki poznawał los chłopów. Stał się wrażliwy na ludzką krzywdę, szybciej dojrzał.
Również podczas studiów pisarz doświadczył nędzy. „Gonił” za korepetycjami, by mieć na jedzenie. W końcu przerwał studia, nękany głodem i chorobami. Zaczął pracować jako nauczyciel domowy po szlacheckich dworach. Zdobył smutne doświadczenia guwernerskie. Czynił coraz ostrzejsze obserwacje, ujawniając egoizm społeczny ziemiaństwa czy uległość wobec zaborcy. W Dzienniku napisał: „Polskości i patriotyzmu nie ma w tych dworach, które znam, Patriotyzm kryje się dziś po kryjówkach, w poddaszach studenckich, w pokoikach pensjonarek. Ach, na Boga – może on zajdzie kiedy i do chałup chłopskich! Wtedy – inaczej będzie. Wtedy i ja zakrzyknę na cały głos, na straszny głos: rewolucji, rewolucji, rewolucji!”.
· Zainteresowania oświatowe pisarza. Wpływ na charakter omawianej powieści miały osobiste doświadczenia oświatowe Żeromskiego. Pisarz w swych dziełach, takich jak Dzienniki podkreślał rolę edukacji ludu, zasadność istnienia oświatowo-kulturalnych kół studenckich. Gdy związał się z „Głosem”, nawiązał kontakty z postępowymi działaczami społecznopolitycznymi i oświatowymi (J. W. Dawid, S. Karpowicz, A. Szycówna).
Słodkowski sumując rozważania na temat genezy Syzyfowych prac stwierdza, że: „różnorodność czynników genetycznych (…) daje możność pełniejszego zbadania ideowych i artystycznych ich założeń, pozwala też na określenie miejsca tego utworu w literaturze polskiej. Powieści – o której mówił Bernard Chrzanowski, że jest ona w swej treści jedyną na świecie”.
Choć w wielu punktach Syzyfowe prace zdają się być projekcją losów autora tej powieści, można w niej odnaleźć mnóstwo elementów autobiograficznych, „dosłownych” podobieństw, to jednak należy pamiętać, że powieść stworzona jest w oparciu o zasadę fikcji literackiej i nie jest biografią pisarza. Żeromski stworzył świat przedstawiony z różnych składników. Hutnikiewicz, autor monografii Żeromskiego, pisze: „Książka o dziejach Marcinka Borowicza i gromadki jego kolegów nie jest ukrytą autobiografią. Żeromski – uczeń nigdy wszak nie przeżywał takich załamań i dramatycznych kryzysów świadomości narodowej jak bohater jego powieści, ani też materia treściowa opowiadania nie we wszystkich szczegółach odpowiada rzeczywistym kieleckim stosunkom i sytuacjom. (...) Powieść miała być obrazem typowym, w którym każdy Polak i mieszkaniec Królestwa mógł rozpoznać sam siebie, swoje najbardziej prywatne, własne doświadczenia. Miała być świadectwem stanu świadomości zbiorowej w społeczeństwie polskim ery popowstaniowej i historią zmagań pokolenia najmłodszych z zaborczą szkołą.”.
Powstanie powieści
Dokładna data rozpoczęcia prac nad powieścią nie jest znana. W Dziennikach nie ma na ten temat wyraźniejszej wzmianki, biografowie nie mają jednego zdania. Istnieje mnóstwo koncepcji dotyczących kluczowej daty. Tacy badacze, jak: S. Piołun-Noyszewski, A. Adamczewski, W. Jampolski, W. Pobóg-Malinowski twierdzą, że Żeromski miał już w części gotową powieść w roku 1891. Są jednak w błędzie, ponieważ w Dziennikach, w których skrzętnie notował ważniejsze decyzje i wydarzenia, nie ma uzasadnienia dla tej daty.
Wiadomo na pewno, że pisarz myślał o napisaniu utworu już na początku swej kariery. Twierdził: „Napisać muszę książkę, gdzie wypowiem, ze historia mego czasu była przedmiotem mego badania i bólu mego serca”. Myśl ta jest obecna w 1887 roku. Wówczas w Dziennikach pierwszy raz pada nazwisko Borowicza. Miał je nosić bohater nieznanego utworu obyczajowo-społecznego, zatytułowanego Siły. Ponownie owo nazwisko pojawia się 22 października 1887 roku, a trzeci raz rok później. Nie należy jednak upatrywać w Siłach pierwowzoru Syzyfowych prac.
Autor rozpoczął pisanie utworu prawdopodobnie od 1892 roku, gdy 1 października objął posadę pomocnika bibliotekarza w Bibliotece Muzeum Polskiego w Raperswilu. Takie czynniki, jak oddalenie od kraju, słabe kontakty i mało wieści od kolegów, środowisko emigracji polskiej, poszerzona i nowa lektura miały wpływ na przyspieszenie pracy nad powieścią.
Syzyfowe prace zostały wydrukowane pierwotnie w czasopiśmie „Nowa Reforma” w 1897 roku, jako dzieło Maurycego Zycha (pseudonim Żeromskiego). Dwanaście lat później, czyli w roku 1909, powieść ukazała się na terenie zaboru rosyjskiego. Nosiła wówczas tytuł dłuższy, niż współcześnie, a mianowicie: Andrzej Radek, czyli Syzyfowe prace.
Publicysta i krytyk Włodzimierz Jampolski, autor monografii Stefan Żeromski. Duchowy wódz pokolenia, pisze w swej analizie: „Jedna z pierwszych powieści Żeromskiego „Syzyfowe prace”, poświęcona jest opisowi stosunków szkolnych, edukacji rosyjskiej w Królestwie. Powieść ogromnej wartości: powieść – dokument, dzieło sztuki, przy czym obie te właściwości przenikają się w sposób nierozerwalny. Materiał historyczny faktów i spostrzeżeń przetopiony został w formę przeżyć już nie osobistych, lecz zbiorowych”.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy ukazały się „Syzyfowe prace”?
W 1897 roku w czasopiśmie „Nowa Reforma”, pod pseudonimem Maurycy Zych. W 1909 roku powieść wyszła w zaborze rosyjskim pod tytułem „Andrzej Radek, czyli Syzyfowe prace”.
Na ile powieść jest autobiograficzna?
Marcin Borowicz ma wiele wspólnego z autorem: dzieciństwo na wsi, szkoła w Kielcach i rosyjskie gimnazjum. Żeromski opisał jednak także losy innych uczniów.
Szybki test
W "Dziennikach" Żeromskiego:
Poprawna odpowiedź: c) nie ma wyraźnej wzmianki na temat rozpoczęcia pisania Syzyfowych prac
Wzorem dla Gawronek stały się umiłowane przez Żeromskiego:
Poprawna odpowiedź: c) Ciekoty
Z jakim przedmiotem Żeromski miał problemy w gimnazjum?
Poprawna odpowiedź: a) z algebrą