„Syzyfowe prace”: artyzm, język i styl

Artyzm „Syzyfowych prac” składa się z dwóch czynników: kompozycji i warstwy językowej. Żeromski używa bogatego języka narracji i dialogów, gwary, zdrobnień, przenośni, porównań i wielu zapożyczeń z łaciny i rosyjskiego. W powieści widać też szczegółową morfologię i składnię.

Artyzm powieści

Stefan Żeromski, przygotowując w 1909 roku nowe wydanie powieści, pisał do żony: „…po wszystkich awanturach literackich ukazanie się teraz opowiadania, tak prostego jak dziecięca opowieść, będzie bardzo miłym zjawiskiem. Poprawiając, miałem szczerą przyjemność właśnie z prostoty tego utworu”.

Choć owa prostota jest jedną z charakterystyczniejszych cech utworu, to o artyzmie książki świadczą również inne aspekty. W. Borowy pisał: Niepospolita wartość artystyczna Syzyfowych prac wiąże się z wartością całego wczesnego okresu twórczości Żeromskiego, który wobec późniejszych jego dzieł o większej ambicji i o większym blasku najniesłuszniej bywał pomniejszany”.

Z kolei Jampolski stwierdził, że jest to powieść „ogromnej wartości, powieść-dokument i dzieło sztuki, przy czym obie te właściwości przenikają się w sposób nierozerwalny”, a W. Słodkowski pisał: „Istotnie, ta powieść o charakterze dokumentu historycznego, wyrosła z osobistych przeżyć pisarza i współczesnego jemu pokolenia młodzieży, zespoliła w sobie ogromne wartości poznawcze i artystyczne. Najważniejsze problemy ówczesnego życia narodowego w Królestwie zostały przedstawione przez Żeromskiego na kartach Syzyfowych prac w sugestywnym obrazie artystycznym. Po mistrzowsku ukazał pisarz bogaty i złożony świat uczuć i przeżyć młodzieży. Powieść stała się tym samym poematem o młodości, uogólnieniem dziejów pokolenia młodych w latach ucisku narodowego, w szkole apuchtinowskiej”.

Na artyzm powieści składają się dwa czynniki: kompozycja oraz warstwa językowa. Patrz artykuły: Kompozycja „Syzyfowych prac” oraz Język i styl „Syzyfowych prac”.

Język i styl

Żeromski starał się w języku powieści odzwierciedlić realne życie uczniów klerykowskiego gimnazjum, metody rusyfikatorów i początek rodzenia się świadomości narodowej.

Analiza użytych środków językowo-stylistycznych według Władysława Słodkowskiego:

· Bogaty i zróżnicowany język artystyczny w narracji i dialogach.

· W narracji próby naukowego i urzędowego stylu wypowiedzi.

· W dialogach i przy charakterystyce środowiskowej, w wypowiedziach przedstawicieli różnych grup społeczeństwa mowa potoczna, nasycona elementami gwary, żargonu środowiskowego, zapożyczeniami (przede wszystkim z rosyjskiego).

· Konkretność i obrazowość wypowiedzi, na przykład stara Przepiórzyca przyjmując Borowicza na stancję, mówi: „- Moja pani Borowiczowa, to ci sumiennie mówię, że tu chłopcu będzie, jak w domu. Ja tam dobra nie jestem, ale i nie kąsam. Do nauki i dobrego zawsze napędzę i cała rzecz. Głodny u nas nie będzie, tego możesz być pewna, a jak mu będzie strasznie źle, to niech zadrze ogona i rwie do Gawronek!...”. W tym samym stylu wypowiada się jedna z przekupek klerykowskich – Jacentowa. Gdy ktoś mówi jej, że profesor Leim idzie w mundurze i w pierogu, odpowiada: „Musi toto być ciężkie, choć i taki cudacki pieróg, bo jak to profesorzyna nadyma się, a dmucha, a chucha, jakby furę drzewa dźwigał na głowie”.

· Postacie posługują się słownikiem nasyconym cechami charakterystycznymi dla ich środowiska. Na przykład podmiejska karczmarka posługuje się zwrotami zawierającymi cechy fonetyczne i gramatyczne, właściwe gwarze chłopskiej. Zwraca się do Radka: „A i cóż to rodzice nie mogli odesłać kumamy, nie żeby zaś piechotą rypać tyli świat? Przecie od nas do Pyrzogłowów, - a bo ja wiem, - będzie pewnie ośm mil z ogunem. Cóż ta za rodzic i taki musi być bez honoru, żeby zaś...”.

· Skażenia językowe ówczesnym językiem rosyjskim urzędowym, na przykład w wypowiedziach pedela gimnazjalnego: „Wospreszcza się gadać po polski!”, „(…)jazda, poka czas. Za szest' sekund zwonok! Stawajta, chłopcy, na łbach - nu! Prawoje pleczo wpieriod – marsz!”.

· Zróżnicowanie stylu mowy potocznej w zależności od sytuacji czy przedmiotu rozmowy widoczne na przykład w wypowiedziach pani Wiechowskej. Gdy przyjmowała Marcinka do szkoły w Owczarach, zwróciła się do jego rodziców z poważną mową: „Czemkolwiek Marcinek zostanie (…) czy to obywatelem ziemskim, czyli też kapłanem, czy sekretarzem gminnym, albo oficerem — zawsze powinien to mieć przedewszystkiem na uwadze, że ma być chlubą swej familji. Nie wiem, jaki o tej sprawie sąd mają państwo dobrodziejostwo, co się zaś mnie tyczy, to jest to moje święte przeświadczenie...”.

Z kolei podczas rozmowy z mężem nie dbała już o poprawność języka. Opowiadając mu sytuację, której nie był świadkiem, użyła dość ordynarnych zwrotów, jak: „Zalesiaczka wyleciała pierwsza z gębą... (…) " No, stul gębę, to ci rozpowiem po kolei, jak i co było. Powiedziała tak... Ażem ścierpła, jak zaczęła mleć tym pyskiem! Powiedziała tak: Dopraszam się łaski, wielmożny naczelniku, nie chcemy tego nauczyciela, co tu siedzi u nas we wsi. On jej na to: " Nie chcecie tego nauczyciela, a to dlaczego ? -" Ona wtedy: Nie chcemy tego pana Wiechowskiego, bo źle uczy. " Jak to źle uczy? co wam się nie podoba? " Nam się, " ona powiada, " nic nie podoba, co ta on uczy. Ij, co ta długo gadać, " wtrąciła się zaraz stara Dulębina, " wielmożny naczelniku, nie chcemy tego nauczyciela, bo nam uczy dzieci jakichsi śpiewaniów po rusku, na książce tylko to samo po rusku; cóż to za nauka taka? Dzieciska bez trzy zimy wałęsają się do tej ta szkoły i nie umie się żadne modlić na książce, a jak które umie, to się nie we szkole nauczyło, tylko jedno od drugiego, choć i na błoni za bydłem”.

· Wzbogacenie mowy potocznej zwrotami frazeologicznymi, na przykład przyswojonymi w języku wielu środowisk utartymi powiedzonkami i przysłowiami: „pójdziesz na grzyby”, „zapomnisz na amen”, „ocet siedmiu złodziei”, „Adiu Fruziu”.

· Występowanie w toku narracji lub w wypowiedziach osób kilku pieśni, uplastyczniających i pogłębiających zdarzenia i przeżycia: Kol Sławien nasz Gospod w Sijonie; Pamie, zachowaj imperatora i króla naszego Aleksandra; Ach, powstańcy kochający, udirajut kak zajoncy; Święty Boże, święty mocny; Pazur, Mazur, obżarł się grochu.

· Wprowadzenie do języka potocznego wyrażeń i zwrotów gwarowych, czego przykładem jest mowa karczmarki, opowiadanie strzelca Nogi o zabitym powstańcu, relacja Jędrka o kradzieży klaczy: „- A to tak było (…) Z soboty na niedzielę, będzie ze cztery tygodnie temu, poszliśmy z Wincentym spać... zwyczajnie w stajni. Spać duszno z koniami, to my otwarli drzwi, tylko my śtangę założyli. Samem śrubę zakręcił na fest, klucz-em pod żłób cisnął i układłem się. Oni ta tylko głowę przytkną do słomy, już ci po nich...”. W słowach fornala obecne są elementy gwary, mowy potocznej, żargonu.

· Dostosowanie mowy uczniowskiej do realiów życia w szkole. Słodkowski popiera to spostrzeżenie słowami: „Bogactwo żargonu uczniowskiego wyraża się w słownictwie określającym ucznia i nauczyciela, naukę szkolną, zabawy i figle młodzieży, jej wykroczenia przeciw regulaminowi szkolnemu, przeżycia itd.”. Na podstawie analizy tych określeń, można pokusić się o stworzenie mini słownika żargonu uczniowskiego: - wstępniak, pierwszak, powtarzak - określenia uczniów, - owczarnia - klasa wstępna, - ryfa, frajer, kapcan, mandryl - stopnie awansu ucznia w świat szkolny, - dać sera; dać kapry; puścić w nos finty; wziąć na kawały; naciągnąć frajera; sprawić ciężkie lanie, czyli wały – próby, którym poddawano wstępniaków i pierwszaków przed zaklasyfikowaniem ich do społeczności szkolnej, - Buła, Figa, Maniek, Wilczek, Pieprzojad, Pytia, Balfegor, Spinoza – przezwiska uczniów zaklasyfikowanych do społeczności szkolnej, - belfer – nauczyciel, - „pilnowacz” (Grajcarek) – pełniący nadzór nad uczniami, - Kałmuk, Klej – przezwiska nauczycieli, - wykpiwanka, nabieranie belfrów, ściąganie, wagary – czynności pomagające uczniom przetrwać twarde realia szkoły.

· Duża metaforyczność, prosta frazeologia, szczególne formy morfologiczne cechami żargonu uczniowskiego.

1. Metaforyczność dotyczy takich określeń, jak zamiennia, owczarnia (klasa wstępna), kapcan (niedołęga, niezdara), kaper, czyli niespodziewane uderzenie piłką, podstępny cios; szopka, czyli głupie przedstawienie, wydziwianie.

2. Do zwrotów frazeologicznych można zaliczyć określenia: „dawanie sera”, „brać na kawały”, „naciągać frajera”, „zapalać się do niej”, „dać nogę”, „został zarżnięty”. 3. Obecność w zakresie morfologii form słowotwórczych, charakterystycznych dla języka uczniowskiego. Chodzi tu o formanty: - AK, - KA, występujące we współczesnej warszawskiej gwarze środowiskowej.

· Występowanie zapożyczeń obcych z języka łacińskiego i rosyjskiego, wiążących się z życiem uczniowskim i służących do pełniejszej charakterystyki szkoły w dobie caratu.

1. Z łaciny wyrazy: ekspens, admonicja, indagacja, asocjacja, predestynacja, determinacja, audytorium, indywiduum; przysłowia: audiatur et altera pars; historia magistra vitae; omne tulit punctum, qui miscuit utile dulcii; utarte zwroty: de facto, extra muros, vox populi, ad calendas graecas.

2. Z rosyjskiego wyrazy: Naczalnoje Uczyliszcze; uczitieli; pieriekliczka; urok; diktowka; wiedomosti; zadaczki oraz wyrażenia: Imia suszczestwitielnoje, imia priiagatielnoje, miestoimienie.

· W mniejszym stopniu obecność pojedynczych wyrażeń i zwrotów frazeologicznych o charakterze ogólnoświatowym, zapożyczonych z języka francuskiego, angielskiego, włoskiego (con amore, high-life).

· Zastosowanie nazwisk, oddających „klimat nauki szkolnej”. Wiele pochodzi z literatury antycznej, greckiej i rzymskiej (Cezar, Cycero, Liwiusz, Ksenofont, Demostenes, Sofokles, Horacy). Słodkowski zauważa: „Rzecz ciekawa, że porównanie tego wykazu nazwisk z programem łaciny i greki z roku 1872 wykazuje, że pisarz wymienił w powieści prawie wszystkich autorów, których dzieła omawiano w ówczesnej szkole. Nie wymienieni twórcy są cytowani bowiem pośrednio przez ich utwory, jak Iliada, Odyseja, Eneida. Z pisarzy rosyjskich wymieniony jest np. Łomonosow, Karamzin, Puszkin, Gogol (kilka razy)”.

Morfologia, składnia i stylistyka

1. Morfologia W powieści występują liczne zdrobnienia (w dialogach i opisach) i rzadsze zgrubienia (w narracji). Zdrobnień używa Helena Borowiczowa w stosunku do swego ukochanego syna Marcinka. Kobieta w chwili oddawania chłopca do szkoły w Owczarach mówi do jedynaka: kochanku, chłopcze, malutki, przez co podkreśla stan swych uczuć. Słodkowski pisze: „Użyte przez pisarza deminutywy z przyrostkami –ka, np. kobietka, dziewczynka, żoneczka, czarnobrewka, staruszka, nóżka, -ko, np. dziewczątko, chudziątko, dzieciątko, -ek, np. Polaczek, jedynaczek, paniczek; -ik, np. głosik, -yk, np. warkoczyk i in. – bardziej wyraziście charakteryzują postaci utworu, ukazują ich cechy i określają przynależność do danego środowiska”.

Funkcją mniej licznych zgrubień jest uwydatnienie silnych uczuć i myśli. Słodkowski zauważa: „Charakteryzując niemiłą karczmarkę, określa ją pisarz jako „tłuste babsko”, o brudnej służącej u Wiechowskich mówi: „dziewczysko”, Radek w karczmie pije: „piwsko”, Szymon Noga lubi: „gorzałczysko””.

2. Składnia Na płaszczyźnie składniowej zauważyć można występowanie zdań złożonych, na ogół rozwiniętych, w związkach współrzędnych i podrzędnych. Prócz tego dużo jest zdań wykrzyknikowych, wiele o niepełnej budowie, pytań retorycznych, równoważników. Te ostatnie, wraz ze zdaniami niepełnymi cechują mowę postaci najczęściej w chwilach zdenerwowania i onieśmielenia.

Pisarz używa również elementów stylu przemówień i stylu naukowego. Pierwszy pojawia się na przykład w wypowiedzi dyrektora do sprawców strzelaniny: Borowicz i Szwarca: „- Borowicz, Szwarc... - rzekł dyrektor głosem zimnym i uroczystym, - wiecie dobrze, coście wczoraj zrobili. Nie będę długo z wami rozprawiał. Rada pedagogiczna wezwała waszych rodziców. Będziecie obadwaj wydaleni z gimnazjum, zarówno jak dwaj inni wasi wspólnicy, ale rada musi nadto wiedzieć, czy rzeczywiście strzelaliście z pistoletu nabitego prochem, gdyż takie jest co do waszych zeznań wymaganie władzy policyjnej. Szwarc, czy strzelałeś z pistoletu, nabitego prochem strzelniczym?”. Drugi z kolei występuje kila razy w narracji autora, na przykład w omówieniu roli książki T. Buckle’a: „Był to rosyjski przekład History of civilisation in England Henryka Tomasza Buckle'a. (...) Świetnie ustawione paradoksy genjalnego samouka oddziałały na umysły wychowańców klerykowskich, niby nagły błysk pochodni, ukazujący wśród ciemności przedmioty, niewyraźne kształty ł stosunek tego, co widzieć można do dalekiego, pełnego tajemnic przestworu! Dowodzenie prawidłowości w następstwie zjawisk duchowych ze statystyki spełnionych występków, małżeństw zawartych i listów niezaadresowanych przez roztargnienie - stało się odrazu ewangelją myślenia pewnej grupy młodzieży. Wystąpienie przeciwko nauce teologów o predestynacji i przeciwko teorji metafizyków o wolnej woli, było rodzajem lewara, założonego pod gmach wierzeń religijnych, a rozważenie wpływu czterech czynników fizycznych: klimatu, żywności, gleby i ogólnych zjawisk przyrody, na umysł człowieka i na organizację społeczeństw zrodziło istną furję filozoficzną”.

3. Metaforyka

Słodkowski widzi w „bardzo ciekawym doborze przenośni, porównań i epitetów, w wielorakich podziałach i znaczeniach tych środków, zarówno formalnych, jak i treściowych pole do wyrażenia cech ekspresyjnych i impresyjnych stylu artystycznego powieści”.

Autor monografii Żeromskiego podzielił przenośnie w powieści na sześć kategorii o typie: I. zwykłych-utartych: „szczyty wzgórz kurzyły się nieustannie od przelatującej zadymki”, „oczy zamglone niewymowną miłością i łzami”, „pot zimny występował mu na czoło”, „owiewał go strach”, „tłoczył sobie w pamięć wszystko”. Pojawiają się one w utworach Żeromskiego i innych pisarzy, zatraciły przez to swe metaforyczne znaczenie i weszły do mowy potocznej. II. konkretnych: „Mróz przedefilował po grzbiecie” to uczucie przerażenia Wiechowskiego w chwili wizytacji szkoły. III. udziwnionych: „pytanie to wytrysło niespodziewanie z głębi dumań Iaczmieniewa”. IV. animizacji: „zmarznięte pustkowia leżały w spokoju i prawie w ciszy”, „gdzieniegdzie wałęsały się nad zaspami smugi najdrobniejszego pyłu”, „niekiedy las z nagła podbiegał ku drodze”, „myśli były szeregiem wizerunków jej twarzy, które przemykały mu się pod powiekami i nikły”, „wyrazy twarzy, ziejące kwaskowatym chłodem”. V. personifikacji: „boleść szerzyła się… przechodziła w chęć dzikiego oporu, wrzeszczenia, tupania nogami…”, „z kątów izby, zasnutych mrokiem, wychylał się strach wielkooki”, „długie pasma dymów zdawały się pisać na białych martwych kartach”. VI. połączenia przenośni z porównaniem: „Przestrach jak płyta marmurowa usunął się na chwilę z piersi Wiechowskiego”, „w mózgu jego biegały jeszcze niektóre myśli jak strzykania bólu”, „najbliższa góra poczęła wykręcać się, zmieniać, jakby krzywić i dziwacznie garbić”, „żal głęboki i nieznany jak wnętrze nocy ogarniał jego serce”.

4. Metonimia (zamiennia) Przykładami metonimii są wyrażenia: „imał się Salustiusza”, „objaśnić Demostenesa”, „roztrząsano byliny”, „kochał się w Buckle’u”, „afisze dały znać”, „obiady były pod psem”, „małego wyleją na dwór”, „powtarzał z Zygierem”.

5. Synekdocha (ogarnienia) Przykładami ogarnienia są wyrażenia: „powszechny płacz”, „wąsy od czasów we mgle przeszłości leżących nie podkręcane do góry”, „Wprost od tych szczegółów najniespodziewaniej zjechał z Wilna do Warszawy (…)”.

6. Porównanie W. Słodkowski podzielił porównania występujące w powieści na cztery kategorie o typie: I. Utarte-zwykłe, konwencjonalne: „zaspami, podobnemi do wysokich kopców, albo spiczastych dachów”, „Zwiędła i zastygła twarz jego marszczyła się w uśmiechu czołobitności, który czynił ją podobną do maski”, „wrzynała się myśl jak drzazga”, „krótkie włosy jak szczotka”. II. Konkretne: „tłumił (…) wybuch przerażenia, które wstrząsało jego żyły jak wystrzał niespodziewany”, „mózg oblepiała jakby skorupa zeschłego iłu”, „trwoga przywaliła go, jak młyński kamień drobne ziarenko”. III. Udziwniające: „stanęło przed nim (…) niby tajny agent policji”, „fraku, kat olśniewająco błyszczącym” jakby był uszyty z wysuszonej pozłoty rosołu”, „urywki nudne jak odwar z lukrecji”. IV. Homeryckie: przykładem jest opis stanu wzmożonych uczuć religijnych Borowicza: „Jak na wiosnę z nagiego gruntu wyrasta niespodziewanie, na oko z niczego, pęk kwiatu, idzie za słońcem i otwiera ku niemu swój kielich, tak w duszy Marcinka z niczego wyrosło uczucie nieznane, cudowny kwiat wieku dziecięcego: ufność”.

7. Epitety W tym przypadku podział obejmuje pięć kategorii: I. Utarte-zwykłe: „rozległe doliny, „zimny przeciąg”, „sypki śnieg”, „szara bibuła”. II. Tautologiczne: „naprężona uwaga”, „dzwoniące ostrogi”, „ciche myśli”, „szyba lustrzana”. III. Rzadkie: „zmarznięte pustkowia”, „zimna bojaźń”, „martwy stoicyzm”, „nędzna litość”. IV. Malowniczo-uczuciowe: jest ich najwięcej. Przykłady: „piękna walka”, „wzniosły akt”, „obcy krajobraz”, „nudna przestrzeń”, „cudna chimera”, „kipiący bunt”, „zgromadzony gniew”, „uczucia wysokie”, „dreszcz bolesny”, zalękniona gromada”, „wysmukle brzózki”. V. Złożenia: dwoiste: „urocze, samotne jeziorka”, „głuche leśne polany”, i troiste: „duży, tęgi i muskularny chłopak”, „kobietka przystojna, choć nieco za wielka i za otyła”.

Pytania i odpowiedzi

Po co w powieści są rosyjskie wyrazy?

Pokazują, jak rosyjski wkraczał do szkoły i do języka uczniów. W tekście pojawiają się rosyjskie słowa, takie jak uczitieli i pieriekliczka.

Czym jest metonimia w powieści?

Zastąpieniem jednego wyrażenia innym, które się z nim wiąże. Przykładem jest wyrażenie, że uczeń „imał się Salustiusza”.

Szybki test

Przykładem wprowadzenia do języka potocznego wyrażeń i zwrotów gwarowych nie jest:

Najwięcej zapożyczeń w Syzyfowych pracach pochodzi z:

Owczarnia to według gwary uczniów gimnazjum klerykowskiego: