„Syzyfowe prace”: czas, miejsce, plan wydarzeń i kompozycja

Akcja „Syzyfowych prac” dzieje się w latach siedemdziesiątych XIX wieku na Kielecczyźnie, w Gawronkach, Owczarach i fikcyjnym Klerykowie. Powieść ma osiemnaście rozdziałów, a jej budowa jest luźna, ale uporządkowana wokół jednej idei: rusyfikacji i obrony polskości.

Czas i miejsce akcji

Miejscem akcji powieści jest Kielecczyzna, położona wówczas pod zaborem rosyjskim. Choć akcja powieści w największej mierze dzieje się w Klerykowie, to dzięki licznym bohaterom i przedstawianiu ich losów miejsca ulegają zmianie. Dzieje się tak dlatego, iż Żeromski w każdej powieści starał się pokazać prowincję, jej tajemnice, zakamarki znane jedynie mieszkańcom. I tak w Przedwiośniu mamy Nawłoć i położony w zakątku folwark Chłodek, w Ludziach bezdomnych Cisy z nędznymi czworakami „uzdrowiska”, a w Syzyfowych pracach Owczary, Pyrzogłowy czy Pajęczyn Dolny. Gdy w rozdziale dziesiątym umiera matka Marcina Borowicza, narrator tworzy wzruszający obraz rodzinnej wsi bohatera - Gawronek. Chłopiec „widzi” otoczenie przez pryzmat ostatecznej straty, jego uczucia rzutują na obiektywność opisu (choć nie jest narratorem!): „Marcinek spędzał wakacje, jak zwykle, w Gawronkach. Stary pan Borowicz już był wówczas znacznie posunął się w lata, gospodarstwo na folwarku szło gorzej, a w domu widać było zwolna idącą ruinę. Jedzenie gotowała stara kucharka, która onego czasu niaóczyła Marcinka, a gotowała, jak jej się żywnie podobało. Talerze były wyszczerbione, łyżki, noże i widelce ginęły, a pozostałe były karykaturami zaginionych. Starszy pan prowadził nieustanną walkę z Małgorzatą, ale irytował się napróżno. W domu coraz bardziej widzieć się dawał brak bielizny, odzieży, najprostszych wygód. Nawet same sprzęty w mieszkaniu przybrały wyraz dziwnego zaniedbania i opuszczenia. W pokoju najobszerniejszym, który, ze względu na obecność w nim garnituru starych mebli z wyprawy nieboszczki matki Marcinka, nazywany był bawialnym, portrety sztychowane marszałków francuskich, Kościuszki, ks. Józefa - okrył kurz nieprzenikniony; na krzesłach wisiały pokrowce, zbrudzone do szczętu przez ogary i jamniki, które obrały sobie tutaj legowiska i zajmowały je ze stanowczością bezwzględną. W «serwantce», pełnej niegdyś różnych cacek pamiątkowych, szyby «ktoś» powybijał, a ze sprzęcików nie zostawił ani jednego. Nielepiej było przed domem. Obok ganku, gdzie za życia nieboszczki było mnóstwo klombów z kwiatami tak pięknemi, że o nich mówiono w całej okolicy, - nie było nietylko kwiatów, ale nawet klombów. Prosięta rozkopały cały ogród kwiatowy, krowy i źrebięta porozwalały tu i owdzie sztachety... Tylko bujna rezeda, zasiewająca się sama naokół, pachniała mocno, jak dawniej”. Kolejnym miejsce akcji powieści była szkoła przygotowawcza w Owczarach, prowadzona przez małżeństwo Węglichowskich. To tam rodzice zawieźli ośmioletniego bohatera, by uczył się do egzaminów. Oto opis wyglądu budynku szkoły: „Chłopiec powożący zaciął konie, a nim upłynęło kilkanaście minut, wstrzymał je przed budynkiem większym trochę od chat włościańskich, ale nie odbiegającym pod względem struktury od ich typu. We frontowej ścianie tego domostwa połyskiwały dwa okna sześcioszybowe, a nad drzwiami wchodowemi czerniała tablica z napisem: Naczalnoje Owczarskoje Uczyliszcze. Obok budynku szkolnego stała skromnie niewielka obórka i tuliła się nieco mniejsza od obórki kupka krowiego nawozu. Między drogą a domem znajdowała się pewna przestrzeń, zapewne warzywny ogródek, w którym tego dnia sterczało jedno jakieś drzewko, obciążone mnóstwem sopli. Dokoła tego placu biegł płot z powyłamywanemi kołkami”. Prócz miejscowości związanych z losami Borowicza, Żeromski stworzył również wiele barwnych opisów miejsc związanych z historią innego bohatera – chłopskiego syna - Andrzeja Radka. W kontekście życia tej postaci, otrzymuje czytelnik charakterystykę takich wsi i miasteczek, jak Pajęczyn Dolny czy Pyrzogłowy. W pierwszej z wymienionych chłopiec przyszedł na świat („Wiek pacholęcy spędzał już to w izbie, gdzie mieściły się familje trzech ratajów, już pod odkryłem niebem i nad wiekuiście odkrytą gnojówką, której toń ciemno-fioletowa stała tuż przed drzwiami czworaków. Od wybrzeży gnojówki do podpórek łoża, wkopanych w ziemię, pełzał na czworakach, nosząc w zębach niezawsze czystą koszulinę, przez wysoki, na pół zgniły próg chałupy, - następnie zwiedzał samopas nietylko tę skromną przestrzeń, ale znacznie szersze obszary gnojów, błot, kałuż i gnojówek już z twarzą zwróconą ku niebu, co, jak wiadomo, wyróżnia człowieka od bydląt ziemi, - aż do chwili, kiedy powołany został do pilnowania przede wszystkiem gąsiąt, a w następstwie maciory z prosiętami na dworskim okólniku.”), a do drugiej przeprowadził się wraz ze swym opiekunem, by zdobywać wykształcenie.

Najobszerniej w powieści opisany został Kleryków. Pisarz stworzył owo miejsce, bazując na wspomnieniach ze swej młodości, gdy uczył się w Kielcach. Otrzymujemy wiele wartościowych z punktu widzenia współczesnego odbiorcy opisów miejsc. W rozdziale XII czytamy: „Na szosie ukazywały się zwiastuny Klerykowa: zdążało więcej pieszych, wozów z tarcicami, bryczek szlacheckich i ogromnych fur, na których trzęsły się istne sterty żydów. W pewnem miejscu wyrosła pod górką duża cegielnia, a dalej na horyzoncie fabryka z czerwonej cegły. Radek oglądał takie budowle po raz pierwszy. Serce jego ścisnęło się, a wszystkie uczucia chwycił i zdławił jakby kurcz długotrwały. W tym stanie mniemanego spokoju młodzieniec przyjechał do miasta. Kleryków zrobił na nim wrażenie kamiennego labiryntu, ogromu. Wielkość domów zdała mu się wprost niewiarygodną, huk go oszołamiał, a ulice wydłużały się w oczach jego do nieskończoności”. Dalej Radek ze spotkanym szlachcicem kierują się na Targowszczyznę, skręcają bryczką w boczne, brudne i cuchnące uliczki, by w końcu zjechać z bruku na szosę, wysadzoną ogromnymi drzewami i: „pośród lichych domków przedmieścia” stanąć u bramy okazalszego budynku: „który przypominał obszerny i zapadający się w ziemię dwór wiejski”.

Prócz licznych opisów przestrzeni otwartych, w powieści mamy również przykłady szczegółowej charakterystyki przestrzeni zamkniętych. Czytamy między innymi o wyglądzie budynku gimnazjum klerykowskiego, w którym na parterze mieściła się sala klasy wstępnej: „Prowadziły do niej drzwi z korytarza, dobrze Marcinkowi znanego od czasu egzaminów. Oprócz wstępnej znajdowały się jeszcze przy tym samym korytarzu dwa równoległe oddziały klasy pierwszej, dwa drugiej, oraz pojedyncze sale trzeciej i czwartej. Klasy wyższe, - aż do ósmej, - mieściły się na piętrze. Rzecz prosta, że dół nieskończenie weselszy był od piętra”. Owym piętrem mieszkańcy dołu pogardzali, przezywając „cukiernią”. Na dolnym korytarzu pracowało kilku pomocników gospodarzy klasowych i „zwyczajnych” pedagogów, pilnujących porządku. Na dole zazwyczaj kilkoro niezbyt pilnych i grzecznych uczniów („frantów za zbyt wesoły nastrój ducha”) odsiadywało popołudniową kozę. Podczas przerwy korytarz wypełnił hałas dzieci: „Skoro tylko zadrżał w powietrzu cienki a przenikliwy krzyk dzwonka, targanego wprawną ręką «pana Pazura», wybuchał tam w głębokiej ciszy istny huragan. Przez każde odemknięte drzwi wyskakiwał nowy hufiec i wnosił do kolosalnego chóru daninę swego wrzasku, płaczu i śmiechu. W mgnieniu oka korytarz napełniał się kurzem, a cały ten wielki dom drżał, zdawało się, od fundamentów do szczytu, jakby wewnątrz niego grasowała trąba powietrzna”. Na przytoczenie zasługuje także opis pokoiku Radka w mieszkaniu Płoniewicza: „Z kuchni brudne i srodze wykrzywione drzwi prowadziły do wąskiej izby z jednem okienkiem. Ściana wprost drzwi zbita była z desek obielonych wapnem, między któremi widniały szerokie szpary. Stała tam kanapa tak zdezelowana, jakby ją dopiero co przyniesiono z szafotu, gdzie z niej oprawca darł pasy. Pod oknem znajdował się stolik, przy nim krzesełko. W rogu nudziła się szafka pleciona, a wszystkie jej półki zawalone były książkami najrozmaitszych formatów”. Czas akcji właściwej obejmuje dziewięć lat. Historia rozpoczyna się 4 stycznia 1872, a kończy w roku 1881. Cezurę tworzą wydarzenia związane ze szkolnymi latami głównego bohatera, który na początku utworu jako ośmiolatek rozpoczyna swą edukacyjną drogę w szkółce przygotowawczej w Owczarach, a na końcu, mając siedemnaście lat - zdaje egzamin dojrzałości i wybiera się na studia. Powieść to dzieje dziewięciu lat nauki Marcina Borowicza.

Czas fabularny ma większy zasięg, ponieważ zahacza aż o czasy powstania styczniowego z 1863 roku. W jednym z najdłuższych rozdziałów, dotyczącym wakacji głównego bohatera w rodzinnych Gawronkach, chłopiec zaprzyjaźnia się z chłopem - Szymonem Nogą, który w czasie wędrówki po lesie opowiada mu o zakatowaniu przez Moskali powstańca Kostura oraz o przebiegu walki w tym regionie: „Przyszło powstanie, Polaki stały w lesie. (…)Kozuń leżał nieżywy, ale i powstaniec uświerkł niedaleko od niego... Tylko się dowlókł na bałyku do tamtego świerka. Tam go wzięli Kostur i pochowali wieczorem. Widzi paniczek one pasyjkę na śroku? Ona ta nad nim stoi...” Zryw niepodległościowy jest również elementem życiorysu ojca Marcina – Walentego Borowicza, którego dotknęły za udział w walce surowe carskie represje (zamknięto go w więzieniu).

Plan wydarzeń

Rozdział I

1. Wyjazd ośmioletniego Marcina z ojcem i matką saniami z rodzinnych Gawronek do szkoły początkowej w Owczarach (4 stycznia 1872 roku). 2. Poznanie nowego miejsca, nauczycieli Wiechowskich, warunków panujących w placówce. 3. Targowanie się pani Borowiczowej i pani Marcjanny o cenę nauki Marcinka 4. Spisanie umowy przewidującej opłacanie nauki chłopca dostawami żywności dla szkoły. 5. Pożegnanie z rodzicami. 6. Poczucie osamotnienia i trudności z zaaklimatyzowaniem się. 7. Pierwsza samotna noc w Owczarach 8. Tęsknota za domem. 9. Nowi koledzy. 10. Rozpoczęcie nauki.

Rozdział II

1. Trudności z przyswojeniem nowego trybu nauki (lekcje prowadzone po rosyjsku). 2. Przygotowywanie do rozpoczęcia edukacji w klasie wstępnej. 3. Poznanie Piotrka Michcika. 4. Odczytywanie listy obecności i dziwne odpowiedzi dzieci, nieznających języka rosyjskiego. 5. Kłopoty Marcina w nauce rosyjskiego i tęsknota za rodzinnym domem. 6. Przygotowanie szkoły na kontrolę władz: 7. Wizytacja Iaczmieniewa w Owczarach. 8. Odpytywanie uczniów. 9. Nieudolność dzieci w posługiwaniu się językiem wykładowym. 10. Krytyczne uwagi dyrektora i zagrożenie utraty pracy przez nauczyciela. 11. Skarga wiejskich kobiet na nauczyciela Wiechowskiego i jego metody wychowawcze. 12. Powrót Jaczmieniewa i przeprosiny za pomyłkę w ocenie pracy Wiechowskiego. 13. Podwyższenie pensji i pochwały dydaktyka. 14. Świętowanie w domu nauczyciela.

Rozdział III

1. Przyjazd Marcina z matką do Klerykowa. 2. Starania kobiety o przyjęcie syna do tamtejszego gimnazjum. 3. Zatrzymanie się w hotelu. 4. Oczekiwanie na egzaminy kwalifikujące do klasy wstępnej. 5. Uwagi innych chłopców na temat wyglądu Marcinka. 6. Propozycja Żyda. 7. Wizyta u nauczyciela Majewskiego w sprawie korepetycji. 8. Rozpoczęcie prywatnego dokształcania, opłacanego przez matkę.

Rozdział IV

1. Długotrwałe egzaminy do klasy wstępnej zakończone przyjęciem Marcina. 2. Radość matki. 3. Przyjazd do szkoły. 4. Wizyta u pani Przepiórowskiej. 5. Opis życia „starej Przepiórzycy”. 6. Wynajęcie stancji dla Marcina.

Rozdział V

1. Początek nauki. 2. Kłopoty z opanowaniem materiału po rosyjsku. 3. Przyswajanie wiedzy na świeżym powietrzu. 4. Opis sześciu współlokatorów Borowicza: · Trzej bracia Daleszowscy, · Szwarc, · Soraczek, · Wiktor Alfons Pigwański. 5. Zabawy na dziedzińcu szkolnym podczas przerw. 6. Wyśmianie Romcia Gumowicza przez kolegów i nauczyciela podczas odpowiedzi chłopca przy tablicy.

Rozdział VI

1. Dwudniowa wizyta Marcina w domu z powodu Zielonych Świątek. 2. Podróż bryczką do Gawronek. 3. Opowieść furmana Jędrka o kradzieży klaczy Borowiczów.

Rozdział VII

1. Śmierć matki Marcina z powodu nękających ją od dłuższego czasu suchot. 2. Chłopiec uczniem pierwszej klasy. 3. Pogorszenie się w nauce. 4. Wagarowanie z Wilczowskim (Wilczkiem). 5. Udanie się do kościoła. 6. Śpiewy w chórze. 7. Obserwowanie postępowania księdza Wargulskiego, który zrzucił inspektora szkolnego ze schodów za to, iż ten zakazał śpiewania hymnu w języku polskim.

Rozdział VIII

1. Scharakteryzowanie gimnazjalnych profesorów: · Rudolfa Leima (łacina) · Iłariona Stiepanycza Ozierskijego (język rosyjski). · Sztettera (język polski) · Nogackiego (arytmetyka).

Rozdział IX

1. Marcin uczniem trzeciej klasy. 2. Strzelanie z pistoletów wraz z kolegami ze stancji: Szwarcem i braćmi Daleszowskimi. 3. Złapanie Borowicza i jego kolegi na gorącym uczynku przez strażnika. 4. Pobyt w kozie o chlebie i wodzie karą za „zabawę”. 5. Poprawa zachowania i nauki Marcina konsekwencją częstych wizyt w kościele. 6. Szczere i regularne modlitwy chłopca.

Rozdział X

1. Wakacje w Gawronkach po zdaniu Marcina do piątej klasy. 2. Opis zaniedbanego domu i ojca podupadającego na zdrowiu. 3. Dubeltówka prezentem od rodzica. 4. Nieudane polowanie na kaczki. 5. Opis ludzi ze wsi i okolic: · Scubioła z Bukowca. · Lejba Koniecpolski z Gawronek. 6. Opowieść Szymona Nogi o zakatowanym powstańcu. 7. Zbudowanie przez Marcina altanki – sekretnego miejsca. 8. Ponowna klęska polowania na głuszce (z Szymonem Nogą).

Rozdział XI

1. Duże zmiany w szkole: · Nowa dyrekcja. · Rusyfikacja polskich nauczycieli. 2. Wydanie rozporządzeni władz palcówki: · Rewizje uczniów. · Zakaz opuszczania stancji. · Początek rusyfikacji chłopców. 3. Wizyta Borowicza z kolegami w teatrze rosyjskim. 4. Zaprzyjaźnienie się bohatera z inspektorem Zabielskim. 5. Początek zaangażowania w kole rusofilskim.

Rozdział XII

1. Piesza wędrówka Andrzeja (Jędrka) Radka do Klerykowa. 2. Przedstawienie postaci i życia chłopca: · przygnębiające dzieciństwo chłopskiego syna w Pajęczynie Dolnym, · spotkanie wiejskiego urwisa ze szlacheckim korepetytorem - Paluszkiewiczem („Kawką)”, · zainteresowanie chłopca nauką, · bezinteresowna kuratela nauczyciela nad robiącym postępy Radkiem, · wyjazd Jędrka do szkoły w Pyrzogłowach wraz z protektorem i wychowawcą, Paluszkiewiczem, · śmierć opiekuna, · początki zarabiania korepetycjami przez Andrzeja, · udanie się w pieszą drogę do gimnazjum, do Klerykowa. 3. Podwiezienie do miasta przez poznanego w drodze wielkodusznego szlachcica. 4. Zaoferowanie pracy korepetytora i stancji u pana Płoniewicza. 5. Radość Radka. 6. Pierwszy dzień chłopca w gimnazjum. 7. Nieustanna nauka. 8. Ciężkie warunki życia. 9. Nauczanie dzieci Płoniewicza. 10. Złe traktowanie Jędrka przez bogatszych kolegów. 11. Bójka z Tymkiewiczem. 12. Wydalenie ze szkoły karą. 13. Wstawiennictwo Marcina ratunkiem dla Radka. 14. Ponowne przyjęcie chłopca w poczet uczniów. 15. Początek przyjaźni z Borowiczem.

Rozdział XIII

1. Początek szóstej klasy. 2. Dwa obozy: literaci kontra wolno-próżniacy. 3. Zebrania pierwszego obozu w mieszkaniu Zabielskiego. 4. Dalsza rusyfikacji uczniów. 5. Zabawy i uciechy bogatych wolno-próżniaków. 6. Literatura nowym hobby Borowicza. 7. Lektura History of civilisation in England Henryka Tomasza Buckle 'a. 8. Utworzenie się filozofujących podgrup: - „materialistów”, - „metafizyków”, - „idealistów”, - „pomidorowców” (ortodoksyjnych katolików). 9. Przejście Marcina na ateizm. 10. Nowa stancja głównego bohatera.

Rozdział XIV

1. Początek siódmej klasy. 2. Przedstawienie postaci Tomasza Waleckiego, nazywanego „Figą”. 3. Lekcja historii Kostriulewa. 4. Szykanowanie katolickich sióstr zakonnych przez nauczyciela. 5. Protest wzburzonego katolika – „Figi”. 6. Przywołanie przez dydaktyka dyrektora i innych pracowników umysłowych placówki. 7. Poparcie tylko jednego kolegi udzielone Tomaszowi. 8. Kara chłosty poniżonego chłopca przestrogą dla innych „wichrzycieli”. 9. Nienawistne spojrzenia Waleckiego ku Borowiczowi.

Rozdział XV

1. Pojawienie się nowego kolegi z Warszawy. 2. Przedstawienie sylwetki Bernarda Zygiera. 3. Plotki i domysły na temat przyczyn wydalenia „nowego” ze szkoły. 4. Ostrożność gimnazjalistów w relacjach z nadzorowanym i wywyższającym się kolegą. 5. Lekcja języka polskiego ze Szretterem. 6. Recytacja Reduty Ordona przez Zygiera. 7. Przejęcie i powaga zebranych. 8. Początek uświadamiania sobie przynależności narodowej wśród uczniów.

Rozdział XVI

1. Opis posesji i mieszkania Mariana Gontali. 2. Potajemne zebrania, referaty i odczyty zbuntowanych przeciw rusyfikacji gimnazjalistów „na górce”. 3. Czytanie zakazanej literatury polskiej. 4. Przemiana głównego bohatera pod wpływem lektury Mickiewicza i rozmów o historii Polski z Zygierem. 5. Marcin podąża na wieczorną bibkę do Mańka. 6. Napotkanie inspektora Majewskiego, chcącego wyszpiegować kryjówkę patriotów. 7. Obrzucenie błotem szpiega. 8. Ostrzeżenie kolegów przed pedagogiem i rychłą rewizją. 9. Nieudane poszukiwania kryjówki zbuntowanych przez znieważonego pedagoga i władze.

Rozdział XVII

1. Przygotowania do egzaminu dojrzałości. 2. Zauroczenie Marcina „Birutą”. 3. Historia dziewczyny i rodziny Stogowskich. 4. Chęć bliższego poznania Anny. 5. Wyczekiwane pod jej domem. 6. Wyrwanie kartki z pamiętnika z jej wpisem. 7. Zakochanie chłopaka. 8. Nieprzespane noce. 9. Nieme wyznanie miłości spojrzeniem w parku. 10. Nagłe zniknięcie dziewczyny i samotna nauka Borowicza aż do matury.

Rozdział XVIII

1. Zdanie egzaminu dojrzałości. 2. Wakacje w Gawronkach. 3. Przyjazd do Klerykowa. 4. Przypadkowa wizyta w upadającej stancji u Przepiórowskiej. 5. Sprzeczka z rozgoryczonym i zawiedzionym życiem radcą Somonowiczem. 6. Pójście pod dom Anny. 7. Zła wiadomość o wyjeździe rodziny w głąb Rosji. 8. Zdruzgotanie i rozpacz Marcina. 9. Wizyta w parku. 10. Przypadkowe spotkanie z Andrzejem Radkiem. 11. Pomocna dłoń kolegi nadzieją na lepsze dni.

Kompozycja

Choć pierwszej powieści Żeromskiego zarzucono niedostatki techniczne, to Jan Kasprowicz – gorliwy obrońca utworu - pisał: „Według utartych pojęć estetycznych Syzyfowe prace nie są powieścią. Ale co obchodzą utarte pojęcia estetyczne prawdziwego, iskrą bożą obdarzonego artystę? Według własnych tworzy on prawideł, nie pytając się o to, czy zawodowi przyklasną mu szufladkarze?

Wiele lat później W. Borowy stwierdził, że kompozycja powieści omawianej ma „naturalne przedziały”, a poszczególne etapy nauki w szkole mają „jednolite proporcje i koloryt”. W podsumowaniu zakończył tezą, że „żadna inna jego powieść nie ma już konstrukcji tak szczelnej i tak jasnej w planie jak Syzyfowe prace”.

Władysław Słodkowski podsumował kompozycję powieści trafnymi uwagami. Zauważył, że w tytule powieści widzimy: „symbol bezowocności wysiłków rusyfikatorskich caratu”. Tematem jest „obraz przemian młodzieży polskiej w walce z wynarodowieniem”. Z kolei ideą „niezachwiana wiara w dorastanie patriotyczno-moralne i społeczne pokoleń młodzieży w latach popowstaniowych”. Temat i idea są powiązane, stanowią całość.

Cechy kompozycji Syzyfowych prac według Władysława Słodkowskiego:

· Wiele mniej lub bardziej powiązanych ze sobą scen, wpływających na niejednolity bieg akcji: „To wrażenie pogłębia fakt, iż w powieści są rozdziały, które wydają się sztucznie połączone z innymi, że są zdarzenia pozornie zbędne, np. wabienie głuszca czy reakcja Radka na przedrzeźnianie go przez Tymkiewicza”.

· Pozorna luźność scen, z których każda została podporządkowana „zasadzie realistycznego odzwierciedlenia życia, ukazania ważnych treści i charakterystycznych cech postaci”. Słodkowski pisze: „Obraz wabienia głuszca to kapitalne w treści nawiązanie autora do tradycji życia szlacheckiego. Świadczą o tym obrazy i zdarzenia, jak otrzymanie przez Marcina dubeltówki od ojca za postępy w nauce, pierwsze samodzielne wyprawy, polowanie ze strzelcem i nieudany występ myśliwski młodego ucznia. Są to nieodłączne motywy od opisu dzieciństwa i młodości (…)”.

· Zasada prawdopodobieństwa jest zasadą kluczową przy konstrukcji świata przedstawionego. W. Borowy słusznie podkreślał, że w Syzyfowych pracach nie odnajdzie się „ani jednej (…) dowolności w zakresie realiów, ani jednego naruszenia prawdopodobieństwa”.

· Środowisko szkolne jest składnikiem organizującym całość wydarzeń i fabułę. M. R. Mayenowa uważa: „Zdarzenia tu rozwijają się w czasie (przechodzenia z klasy do klasy). Istotnym jednak elementem organizującym zdarzenie jest środowisko klasy. Szereg zdarzeń dzieje się równocześnie na tej samej płaszczyźnie”.

· Koncepcja realistyczna. Widać ją w konstrukcji miejsca akcji, które obejmuje szkołę, dom i środowisko. * Szkoła jest przedstawiona w trzech typach: 1. Elementarna w Owczarach 2. Progimnazjum w Pyrzogłowach 3. Gimnazjum klasyczne w Klerykowie

* Środowisko w czterech odsłonach: 1. Szkolne – nauczyciele i uczniowie z Owczar, Klerykowa, Pyrzogłów. 2. Mieszczańskie – mieszkańcy Klerykowa. 3. Ziemiańskie – mieszkańcy dworku Borowicza. 4. Chłopskie – mieszkańcy okolicznych wsi Gawronek.

· „Poszerzenie powieści”. Żeromski główny wątek rusyfikacji młodzieży polskiej „wzbogacił” o wydarzenia związane z takimi miejscami, jak wieś Pajęczyn Dolny i Progimnazjum Pyrzogłowskie. Poza tym pisarz wprowadził do akcji nowe postaci (Radek, Zygier, Biruta). Dlatego Słodkowski pisze, że główne problemy utworu: „spojone są nie z jednym bohaterem, ale skupione w kilku reprezentujących różne strony zagadnienia (…) luźność niektórych scen i zdarzeń jest tylko pozorna, gdyż wszystkie służą tak właśnie pomyślanej akcji, dwom głównym jej wątkom. Dlatego też kompozycja tego utworu jest chyba najrówniejsza w porównaniu z innymi powieściami Żeromskiego. Najmniej jest tu bowiem sztucznie wtłoczonych zdarzeń i opisów, będących najczęściej u pisarza wyrazem szczególnej skłonności do przetwarzania w swych dziełach osobistych, często bardzo intymnych przeżyć”.

· Podporządkowanie fabuły tematowi i głównej idei. Słodkowski pisze dla potwierdzenia swej tezy: „Wszystko to służy przedstawieniu nieuchronnego starcia dwóch sił: początkowych zwycięstw rusyfikatorów, a od momentu zwrotnego akcji – obrazu kolejnych sukcesów młodzieży chroniącej się skutecznie przed wynarodowieniem”.

· Luźna, acz uporządkowana struktura: 1. I rozdział – charakterystyka Marcina i jego rodziców, szkoły elementarnej w Owczarach. 2. II rozdział – protest „chłopek”, wizyta Iaczmieniewa. 3. III rozdział – przedstawienie kandydatów do klasy wstępnej, ogólna charakterystyka gimnazjum. 4. IV rozdział – wycinek z życia stancji uczniowskiej, przedstawienie mieszczaństwa klerykowskiego. 5. Dalej podobnie autor poszerza obraz rzeczywistości i umacnia koncepcję tematyczną powieści. 6. Rozdział X ukazuje obraz doli chłopskiej w Gawronkach. 7. XII – wieś Pajęczyn Dolny i historia Radka 8. XIII i XIV nasilenie procesu rusyfikacji 9. XV – przełom w młodzieży 10. Ostatnie rozdziały – nowe treści, uzasadniające walkę z rusyfikacją (samokształcenie, scena z Majewskim, zebrania na „górce”, sprawa Biruty, zakończenie powieści).

· Podzielenie kompozycji na trzy podstawowe, klasyczne elementy budowy: - Wstęp, który stanowi rozdział I i II. - Rozwinięcie, czyli rozdziały od III do XVII. - Zakończenie, widoczne w rozdziale ostatnim – XVIII

Hutnikiewicz podsumował tę kwestię słowami: „Żeromski okazał się zatem w tej młodzieńczej, pierwszej powieści tęgim majstrem w literackim rzemiośle, dał opowiadaniu budowę jasną, klarowną, porządkującą materiał fabularny w naturalnej sekwencji chronologicznej, co w efekcie stwarza wrażenie niesłychanej prostoty, uroczej i ujmującej.”

· Spoistość kompozycji, czego dowodem jest brak powtórzeń motywów czy zdarzeń.

· Kontrastowe zestawienia, służące uwypukleniu niegodziwości rusyfikatorów, na przykład lekcja polskiego z recytacją Zygiera a lekcja historii.

· Prostota konstrukcji i tradycyjne schematy: „(…) powieść ma świeżość i urok dzieła, które można napisać tylko wówczas, gdy się samemu to wszystko głęboko przeżyje”.

Pytania i odpowiedzi

Czy Kleryków istnieje naprawdę?

Nie. To fikcyjne miasto, które Żeromski wzorował na Kielcach. Realne są natomiast Kielecczyzna i atmosfera zaboru rosyjskiego.

Jaki jest czas fabularny?

Od stycznia 1872 roku, gdy Marcin jedzie do szkoły w Owczarach, do egzaminu dojrzałości. Akcja obejmuje około dziesięciu lat.

Szybki test

Kielecczyzna leżała za czasów młodości Żeromskiego:

Ile lat obejmuje czas akcji właściwej Syzyfowych prac?

Pierwowzór Klerykowa to: