Zakończenie „Nie-Boskiej komedii”: skok Henryka i „Galilaee, vicisti!”
Dramat kończy się w Okopach Świętej Trójcy trzema zdarzeniami: Hrabia Henryk skacze w przepaść z przekleństwem poezji, Pankracy rozpoznaje jego szablę i oddaje mu honor, a potem widzi na niebie Chrystusa i wypowiada słowa „Galilaee, vicisti!”. Są to słowa przypisywane cesarzowi Julianowi Apostacie, który walczył z chrześcijaństwem. Rewolucjoniści wygrywają bitwę, ale zwycięzca nie przeżywa swojego zwycięstwa.
Ostatnia noc i bitwa
Przed bitwą Henryk wie, że przegra. Mówi sam do siebie, że musi trwać na stanowisku jako wódz, bo walka jest sprawą honoru: panować będę – walczyć będę – żyć będę
. W lochach duchy już ogłosiły wyrok, a arystokraci błagają go o układy z Pankracym. Odprawia posła, czyli Ojca Chrzestnego, i przekonuje panów przypomnieniem swoich zasług wobec nich.
Orcio ginie od kuli, Jakub umiera z przekleństwem na ustach, wszyscy żołnierze giną albo błagają zwycięzców o miłosierdzie. Wróg przedziera się w okolice wieży zamkowej.
Skok Henryka
Henryk staje na odłamku baszty nad przepaścią. Nie chce, żeby pojmano go i sądzono jak niewolnika, więc mówi: ja stąpam ku sądowi Boga
. Skacze z okrzykiem: Poezjo, bądź mi przeklęta, jako ja sam będę na wieki!
Ostatnie słowa Henryka dotyczą poezji, nie rewolucji ani arystokracji. Krasiński zamyka w ten sposób historię człowieka, który najpierw wybrał poezję, a potem chwałę wodza. Obie drogi prowadzą do przegranej.
Pankracy nad szablą Henryka
Do zdobytego zamku wchodzą Pankracy, Leonard i Bianchetti, a przed nimi idą skuci hrabiowie, książęta, kobiety i dzieci. Pankracy skazuje jeńców na śmierć. Naczelnik Oddziału opowiada, że widział człowieka skaczącego w przepaść, i pokazuje znalezioną szablę.
Pankracy rozpoznaje herb Henryka i mówi: on jeden spośród was dotrzymał słowa
. Wobec pozostałych arystokratów jest bezlitosny, a do Henryka okazuje szacunek, bo ten bronił się do końca.
Chrystus na niebie i śmierć Pankracego
Po wydaniu rozkazów Pankracy wchodzi na basztę z Leonardem i snuje plany: ludzie zasiedlą zdobyte ziemie, a grunty zostaną sprawiedliwie podzielone. Nagle czuje czyjąś obecność. Nad szczytem widzi chmurę, na której pojawia się Chrystus. Pankracego poraża światłość, prosi Leonarda o zasłonięcie oczu i woła: Galilaee, vicisti!
Osuwa się w objęcia Leonarda i umiera.
Leonard nie widzi nic, więc wizja należy tylko do wodza. Krasiński pozwala czytelnikowi zdecydować, czy to prawdziwy znak z nieba, czy obłęd człowieka, który od wielu nocy nie spał.
Kim był Julian Apostata
Słowa „Galilaee, vicisti!” (po łacinie „Galilejczyku, zwyciężyłeś”) tradycja przypisuje Julianowi, rzymskiemu cesarzowi, który panował w latach 361 do 363. Został wychowany w chrześcijaństwie, ale odrzucił je i wrócił do dawnych bogów. Zginął w wojnie z Persami. Legenda mówi, że w chwili śmierci uznał zwycięstwo Chrystusa, którego nazywał Galilejczykiem.
Pankracy powtarza więc zdanie człowieka, który przegrał z wiarą, choć próbował ją zniszczyć. W jego ustach oznacza ono, że rewolucja pozbawiona Boga nie może zbudować nowego świata.
Jak rozumieć finał
W finale nie ma zwycięzcy. Arystokracja ginie, bo żyła we własnych winach, a duchy w lochach potępiły Henryka za to, że nic nie kochał, nic nie czcił prócz siebie
. Rewolucja zabija jeńców i niszczy świątynie, a jej wódz umiera, zanim zacznie budować nowy porządek.
Najważniejszą rolę gra tu religia. Wobec Chrystusa przegrywają obie strony sporu, a ostatni głos należy do wiary, nie do ideologii. Finał czyta się różnie: jako ostrzeżenie przed każdą rewolucją albo jako przypomnienie, że świat nie obejdzie się bez Boga.
Pytania i odpowiedzi
Co oznaczają słowa „Galilaee, vicisti!”?
To po łacinie „Galilejczyku, zwyciężyłeś”. Pankracy wypowiada je, gdy widzi na niebie Chrystusa. Są to słowa przypisywane cesarzowi Julianowi Apostacie, który w chwili śmierci miał uznać zwycięstwo chrześcijaństwa.
Dlaczego Hrabia Henryk skacze w przepaść?
Nie chce dostać się do niewoli i być sądzonym przez Pankracego. W chwili skoku mówi, że idzie przed sąd Boga, i przeklina poezję, która zniszczyła jego życie.
Czy Pankracy wygrywa?
Wygrywa bitwę i zdobywa zamek, ale umiera zaraz potem. Jego zwycięstwo nie ma ciągu dalszego, więc dramat pozostawia otwarte pytanie, co by się stało dalej.