Pankracy: charakterystyka
Pankracy to wódz rewolucjonistów w „Nie-Boskiej komedii”: bardzo inteligentny, pewny siebie, pozbawiony wiary w Boga i szacunku dla tradycji. Chce wytępić klasy uprzywilejowane, a potem zbudować świat, w którym każdy dostanie ziemię. Po zwycięstwie umiera na baszcie, widząc na chmurze postać Chrystusa, i woła: „Galilaee, vicisti!”.
Wódz rewolucjonistów: wygląd i charakter
Pankracy to jedna z czołowych postaci „Nie – Boskiej komedii”. Przewodzi rewolucjonistom. Jego wygląd zewnętrzny pasuje do funkcji, którą piastuje: „Głos jego przeciągły, ostry, wyraźny – każde słowo rozeznasz, zrozumiesz – ruchy jego powolne, łatwe, wtórują, słowom jak muzyka pieśni – czoło wysokie, przestronne, włosa jednego na czaszce nie masz, wszystkie wypadły, strącone myślami – skóra przyschła do czaszki, do liców, żółtawo się wcina pomiędzy koście i muszkuły – a od skroni broda czarna wieńcem twarz opasuje – nigdy krwi, nigdy zmiennej barwy na licach – oczy niewzruszone, wlepione w słuchaczy – chwili jednej zwątpienia, pomieszania dojrzeć; a kiedy ramię wzniesie, wyciągnie, wytęży ponad nimi, schylają się głowy, zda się, że wnet uklękną przed tym błogosławieństwem wielkiego rozumu – nie serca (...)”
Poeta szkicuje Pankracego jako osobę niezwykle inteligentną, pewną siebie, która z uporem i nie bacząc na konsekwencje ma zamiar zrealizować plan „wytępienia” klas uprzywilejowanych i wznieść się ponad hierarchię społeczną. Lider buntowników ma świadomość swojej wielkości i siły, potrafi przemawiać do ludu i przekonać go do swoich racji, lecz nie do końca utożsamia się z ludem, którego jest częścią. Czuje się lepszy, nienawidzi w rebeliantach tego, że zbyt powierzchownie pojmują jego plan budowy nowego świata. Przyszłość kojarzy im się z dobrami materialnymi i zupełnym ubóstwem ducha.
Pankracy dostrzega to i obawia się, że buntownicy źle zrozumieli ideę rewolucji, zwłaszcza, że lubują się w pijaństwie i rozpuście: „Pięćdziesięciu hulało tu przed chwilą i za każdym słowem moim krzyczało: - „Vivat” – czy choć jeden zrozumiał myśli moje? – pojął koniec drogi, u początku której hałasuje? Ach! - servile imitatorum pecus. [niewolnicza trzodo naśladowców]”
Cechy w skrócie
- Inteligencja. Mówi tak, że „każde słowo rozeznasz, zrozumiesz”, a ruchy ma powolne jak muzyka pieśni.
- Pewność siebie. Mówi o sobie, że myśli i kształty są „woskiem palców moich”.
- Pogarda dla tłumu. Zwolenników nazywa „trzodą naśladowców”, bo żaden nie zrozumiał jego myśli.
- Bezwzględność. Leonardowi grozi „pięcioma kulami w piersiach”, jeśli podniesie głos.
- Niewiara. Odrzuca Boga i tradycję, a w ich miejsce stawia Wolność.
Spór z Hrabią Henrykiem
Megalomanię Pankracego uświadamia mu jego wróg – Hrabia Henryk, z którym pojedynkuje się na słowa i myśli. Hrabia mówi wówczas: „(...) A ciebie tam nie było – nie raczyłeś zstąpić pomiędzy dzieci twoje – bo w głębi ducha ty pogardzasz nimi (...)” Pankracy spotyka się z Henrykiem, by wyłuszczyć mu swoje racje i zyskać jego aprobatę dla własnych poczynań, przekonać go o słuszności rewolucji. Dostrzega w nim równego sobie, wodza - poetę – przewodnika dusz. Widzi, iż Hrabia również walczy o pewne cele, odmienne od jego, bo związane z chrześcijańską kulturą i tradycją.
Pankracy odwiedza Henryka nocą w jego zamku, wśród portretów przodków. Przychodzi sam, pije za zdrowie gospodarza i mówi, że chce go poznać, a potem ocalić. Proponuje mu ugodę: jeśli Henryk rozpuści oddział i nie pójdzie na odsiecz Świętej Trójcy, zachowa imię i dobra. Zapewnia też, że chce wyratować „ciebie jednego”. Henryk odrzuca tę propozycję. Pankracy żegna się słowami „Do widzenia na okopach Świętej Trójcy” i przeklina Henryka oraz jego syna.
Lider arystokratów nie utożsamia się ze światopoglądem Pankracego. Nie wierzy w słuszność i realizację głoszonej przez niego teorii: „Z pokolenia, które piastuję w sile woli mojej, narodzi się plemię ostatnie, najwyższe, najdzielniejsze. – Ziemia jeszcze takich nie widziała mężów. – Oni są ludźmi wolnymi, panami jej od bieguna do bieguna. – Ona cała jednym miastem kwitnącym, jednym domem szczęśliwym, jednym warsztatem bogactw i przemysłu.”
Hrabia gardzi Pankracym, nazywa go bluźniercą, „mieszczańskim synem”, człowiekiem bez ziemi, bez przodków, koczownikiem, który nie zdoła ustanowić nowego ładu, ponieważ wyzbył się wszelkich zasad, zaakceptował zbrodnie, opilstwo i rozpustę. Na jakim więc moralnym kręgosłupie miałby się opierać nowy, stworzony przez niego ustrój?
Idea rewolucji i jej cena
Przywódca rewolucjonistów nie uznaje wiary w Boga, ani tradycji. Odrzucenie zasad pozwala mu i jego protegowanym mordować bez wyrzutów. Zbrodnie zostają uświęcone, w miejsce Boga pojawia się Wolność. Rewolucjoniści wnioskują, że skoro Stwórca dopuścił do tego, by ludzkość cierpiała nędzę i poniżenie, nie jest ani sprawiedliwy, ani dobry. Wówczas Go odrzucają i tworzą nową ideologię opartą na pozornej równości i braterstwie. Pankracy wymaga bezwzględnego posłuszeństwa, do Leonarda kieruje ostrzeżenie: „(...) tylko pięć kul w twoich piersiach, za to, żeś śmiał głos podnieść o ton jeden wyżej w mojej przytomności.” Jego okrucieństwo ujawnia się również w chwili, gdy jako wygrany bezdusznie skazuje jeńców - arystokratów na śmierć.
Idea Pankracego z pozorów jest słuszna, po zwycięstwie wódz wyrokuje: „(...) trza zaludnić te puszcze – przedrążyć te skały – połączyć te jeziora – wydzielić grunt każdemu, by we dwójnasób tyle życia się urodziło na tych równinach, ile śmierci teraz na nich leży. – Inaczej dzieło zniszczenia odkupionym nie jest”, ale niewłaściwe są środki jej realizacji. Pankracy umiera porażony jasnością Galilejczyka, który „przyszedł”, by przypomnieć o zszarganych prawach, poniżonej boskości, a wobec tej nawet wielki wódz musi się ukorzyć.
Pankracy wobec swoich ludzi
Do Leonarda, swojego najbliższego pomocnika, zwraca się jak do dziecka: „dziecię” i „Ty przylep się do tej sosny i dumaj”. Leonard nie ufa Henrykowi i nazywa go „panem, arystokratą, kłamcą”, ale Pankracy odpowiada, że „stara szlachta słowa dotrzymuje czasem”. Po zdobyciu zamku zleca generałowi Bianchettiemu zburzenie warowni i dokończenie egzekucji. Obóz, którym dowodzi, opisuje artykuł Rewolucjoniści: charakterystyka obozu.
Pierwowzór postaci
Ocena postaci
Pankracy nie jest w dramacie zwykłym złoczyńcą. Ma rację, gdy wypomina arystokracji oszustwa i wyzysk, a o swoich zwolennikach sam mówi, że nie rozumieją jego myśli. Jego plan zaludnienia puszcz i dania ziemi każdemu brzmi rozsądnie. Przegrywa dlatego, że chce go zrealizować przez mord, a jego własna śmierć pokazuje granicę jego władzy. Spór obu przywódców omawia też artykuł Dramat społeczny: polemika Pankracego i Hrabiego Henryka.
Pytania i odpowiedzi
Jak wygląda Pankracy?
Ma wysokie, przestronne czoło, żadnego włosa na czaszce, żółtawą skórę i czarną brodę okalającą twarz. Jego oczy są niewzruszone, a głos przeciągły, ostry i wyraźny.
Co Pankracy chce zrobić po zwycięstwie?
Mówi o zaludnieniu puszcz, przekopaniu skał, połączeniu jezior i dania ziemi każdemu, tak by urodziło się dwa razy tyle życia, ile śmierci leży na równinach. Dopiero wtedy „dzieło zniszczenia” będzie, jego zdaniem, odkupione.
Jak umiera Pankracy?
Po zdobyciu zamku stoi na baszcie z Leonardem i widzi na chmurze znak, a potem postać stojącą nad przepaściami, „oburącz wspartą na krzyżu”. Prosi o ciemność, a umierając, woła „Galilaee, vicisti!”, czyli „Galilejczyku, zwyciężyłeś”.
Kto był pierwowzorem Pankracego?
Badacz Stefan Treugutt wskazuje na Leona Łubieńskiego, dawnego kolegę Krasińskiego z uniwersytetu w Warszawie, który odwiedził go w Genewie jesienią 1831 roku. Krasiński uważał go za „demona rewolucjonizmu”.