Stylistyka i artyzm „Nie-Boskiej komedii”
Krasiński napisał dramat prozą, choć największe dzieła polskiego romantyzmu, takie jak „Dziady” Mickiewicza, powstały wierszem. Wiersz pojawia się tylko w kilku fragmentach: mówią nim obłąkana Maria i ślepnący Orcio. Proza jest za to rytmiczna, pełna metafor i archaizmów, a obok podniosłych zdań stoją codzienne rozmowy, na przykład o torcie na chrzciny.
Dlaczego Krasiński napisał dramat prozą
Utwór Krasińskiego opiera się na wiedzy autora. Poeta znał aktualne problemy społeczno – polityczne. Dramat swój pisał prozą, co było pewnym nowatorstwem i nosiło cechy śmiałości.
„Nie – Boska komedia” dziwiła przede wszystkim faktem, że traktując o sprawach istotnych, znamiennych dla danej epoki, poruszając się w sferze tematyki patetycznej, bo nawiązującej do zagłady świata, cywilizacji, nie zastosowano w niej wiersza. Wierszem pisano najznamienitsze dzieła polskiego romantyzmu, np. „Dziady” Mickiewicza. W utworze Krasińskiego brak rymowanych wierszy, brak też wierszy białych – bezrymowych, o stałej rytmice, stosownych choćby przez Słowackiego czy Norwida. Wiersz pojawia się tylko fragmentarycznie – mówi nim obłąkana Maria i ślepnący Orcio. Ona, bo pragnie przypodobać się Mężowi i być poetką, dziecko, ponieważ matka wybłagała dla niego dar poezji u Boga. W każdym z tych przypadków poezja jawi się jako stan „uśpienia” rozumu i pewna anormalność umysłowa.
Jakie są właściwe przyczyny decyzji autora, by napisać dzieło językiem prozy, a nie poezji? Otóż Krasiński nigdy nie czuł się dobrze w roli typowego „wierszoklety”. W początkach twórczości pisał niewiele utworów lirycznych, ponieważ wypadały one niezbyt składnie i nie przynosiły oczekiwanego przez twórcę efektu. Ćwiczył się bardziej w prozie (próby powieści historycznych) i zaczął się nią posługiwać, z tym, że była ona zorganizowana rytmicznie i brzmieniowo, obfitująca w wyrażenia archaiczne, metafory i przestawny szyk zdań. Jego proza uzyskała w ten sposób poetycką wymowę: „Słońce ze wzgórzów na skały wstępuje – w złocie unoszą się, w złocie roztapiają się chmury, a im bardziej nikną, tym lepiej słychać wrzaski, tym lepiej dojrzeć można tłumy płynące u dołu. Z gór podniosły się mgły – i konają teraz po nicościach błękitu. – Dolina Świętej Trójcy obsypana światłem migającej broni i lud ciągnie zewsząd do niej, jak do równiny Ostatniego Sądu.”
Poetyckie zdania obok codziennej mowy
Opierała się ponadto na połączeniu w jednym dziele różnych typów i poziomów wypowiedzi – od rytmicznych, podniosłych, niemal poetyckich zdań do prozaicznych słów, które można usłyszeć w codziennych dialogach.
W późniejszych fazach rozwoju literatury (druga połowa XIX wieku i lata współczesne) takie łączenie stylów przez pisarzy stawało się oczywistością, niekiedy nawet manierą literacką, ale wcześniej było wręcz niedopuszczalne. Krytyka literacka potępiała Mickiewicza za wprowadzenie do poezji języka potocznego i prowincjonalizmów. Krasiński w „Nie – Boskiej” umiejętnie połączył ze sobą różne formy wypowiedzi, ale nie chodziło tutaj tylko o eksperymentowanie na płaszczyźnie języka. Autor kreśląc obraz ówczesnego świata i problemów w nim aktualnych, próbował zbliżyć się do prawdy. Drogą do ukazania tej prawdy stało się słowo. Miało być czytelne i zrozumiałe, miało przybliżać, wyjaśniać bieżące wydarzenia, popularne dylematy, ale nie omijać też spraw codziennych dotyczących małżeństwa, rodziny – wartości zagrożonych, które przez niedbalstwo partnerów mogą ulec zagładzie. Jakże zwyczajna jest wypowiedź żony Henryka, który pochłonięty poetycką pasją zdaje się nie zauważać powszedniości życia: „Posłałam do cukiernika, żeby kilka tort przysposobił, boś podobno dużo gości sprosił na chrzciny – wiesz – takie czokoladowe, z cyfrą Jerzego Stanisława.”
Poeta dostrzega, że życie składa się nie tylko z wielkich wydarzeń dziejowych, przemian, które zapisują się w historii, ale również z losu pojedynczego człowieka (często nieszczęśliwego i samotnego), który kreuje ów świat i rzeczywistość.
Autor czuje, że sama poezja nie wystarczy, by wyrazić to, co normalne, prozaiczne, ponieważ poetyckim słowem nie można stworzyć obrazu idealnego świata, a to z racji tego, że taki nie istnieje – jest za to rzeczywistość napiętnowana problemami społecznymi i tymi powszednimi. Łączy się z tym poglądem wstęp do Części III „Nie – Boskiej komedii”: „Do pieśni – do pieśni!! Kto ją zacznie, kto jej dokończy? – Dajcie mi przeszłość zbrojną w stal, powiewną rycerskimi pióry. – gotyckie wieże wywołam przed oczy wasze – rzucę cień katedr świętych na głowy wam. – Ale to nie to – tego już nigdy nie będzie.”
Tych kilka uroczystych, rytmicznych zdań z pewnością łatwo dałoby się zamienić na wiersz regularny, inwokację epickiego poematu sławiącego rycerską przeszłość, ale wieńczące fragment zdanie brzmi: „ (...) – Ale to nie to – tego już nigdy nie będzie.” Wspaniały świat przeminął, wartości niegdyś aktualne odchodzą w przeszłość, na ich miejsce formułują się nowe, zmieniają się pokolenia, upada cywilizacja, lecz prócz tych wielkich zmian, w życiu pojedynczego człowieka zachodzą mniejsze. Każdy dorasta, pragnie stabilizacji, poszukuje sposobów, by zrealizować marzenia i ambicje. Taki jest i hrabia Henryk - poszukiwacz swojej tożsamości, który wpada w wir codziennego życia, niestety nieprzynoszącego mu satysfakcji. Poetycka proza Krasińskiego dobitnie oddawała podjętą przez niego tematykę (społeczno – osobowościową, psychologiczną), najpewniej typowy wiersz okazałby się tu zbyt mało sugestywny.
Dialog jako portret i satyra
Zastosowane przez autora partie dialogowe nadawały charakterystyczny rys bohaterom, wyodrębniały ich, tworząc realistyczne miniatury portretowe. Ponadto świadczyły o posiadanym przez poetę niezwykłym darze obserwacji. Z wypowiedzi Ojca Chrzestnego Orcia łatwo wnioskować o osobie mówiącej. Nad kolebką maleństwa powiada on:
„Jerzy Stanisławie, dopiero coś został chrześcijaninem i wszedł do towarzystwa ludzkiego, a później zostaniesz obywatelem, a za staraniem rodziców i łaską Bożą znakomitym urzędnikiem – pamiętaj, że Ojczyznę kochać trzeba i że nawet za Ojczyznę zginąć jest pięknie...”
Prorokuje dopiero co narodzonemu chłopcu karierę związaną z jego pochodzeniem. Niemożliwe i absurdalne wręcz wydaje się Ojcu Chrzestnemu, że jego chrześniak mógłby realizować inne powołanie, a w dodatku jeśli będzie trzeba, powinien umrzeć za Ojczyznę, bo to przecież pięknie i w imię miłości do niej.
Ta krótka, lakoniczna wypowiedź bohatera świadczy o jego ciasnocie umysłowej, pewnej ograniczoności i powierzchowności. Autor w kilku słowach dosadnie scharakteryzował ludzi pokroju papy chrzestnego, przedrzeźniając ich wychowawcze mądrości. Jest to swoisty przykład satyry.
Zwięzłość i ironia w scenach zbiorowych
Styl Krasińskiego cechuje lapidarność i precyzyjność – w niewielu słowach kryje się mnóstwo wniosków i spostrzeżeń. Poeta wypowiada się o sprawach sztuki (poezji), celnie portretuje człowieka i klasę społeczną – w opisach i dialogach. Zwięzłe, fragmentaryczne i wymowne są sceny zbiorowe prezentujące obóz arystokratów i rewolucjonistów. Konający Rzemieślnik w przedśmiertnym przekleństwie zamyka całą beznadziejność życia: „Przeklęstwo kupcom, dyrektorom fabryki – najlepsze lata, w których inni ludzie kochają dziewczyny, biją się na otwartym polu, żeglują po otwartych morzach, ja prześlęczałem w ciasnej komorze nad warsztatem jedwabiu.”
Zbuntowani chłopi wcale nie są świadomi swoich dążeń i dążeń rewolucji w ogóle. Wolność i równość kojarzą im się z pełnym żołądkiem, możliwością ucztowania, tak, jak niegdyś czynili to ich właściciele. Pod powłoką odważnych rebeliantów ciągnących na szubienicę panów – oprawców, czai się lęk, jeden z przedstawicieli chłopstwa mówi: „Chamy piją zdrowie twoje, Panie – przepraszają cię, Panie.” Opętane szałem wolności i rewolucji warstwy społeczne są nie tyle tragiczne, co śmieszne w realizacji celów.
Didaskalia i symbole
Didaskalia w dramacie są krótkie jak hasła w notatniku: „Wieś – kościół – nad kościołem Anioł Stróż się kołysze.” albo „Komnata pełna osób – bal – muzyka – świece – kwiaty.” W kilku słowach dają obraz i nastrój sceny, a resztę dopowiada wyobraźnia czytelnika.
Symbole zapisane są w samych obrazach. Wypchany w piekle orzeł, którego Złe Duchy wysyłają nad głowę poety, w Części II przemawia do Henryka i wzywa go do obrony czci ojców. Spróchniałe drzewo, o którym Henryk rozmawia z Filozofem, zapowiada upadek starego porządku. W finale symbolem staje się Chrystus, którego widok zabija Pankracego. Więcej o tych postaciach i obrazach znajdziesz w artykule Realizm i fantastyka, istoty nadprzyrodzone, a o samym dramacie romantycznym w artykule „Nie-Boska komedia” jako dramat romantyczny.
Kontrast, autoironia i tragikomedia
Nie dziwi fakt, że „Nie – Boska komedia” precyzyjnie łącząca w sobie makabryczność (sceny rewolucji), grozę i dawkę satyry, jest idealnym „materiałem” dla teatru współczesnego posługującego się stylem tragikomedii, tragifarsy. Teatr taki opowiada w sposób komiczny tragiczną prawdę o życiu, które przecież z racji swej złożoności, integruje ze sobą te elementy.
Pytania i odpowiedzi
Kto w dramacie mówi wierszem i dlaczego?
Wierszem mówią tylko Maria i Orcio. Maria, gdy obłąkana chce się przypodobać Mężowi i zostać poetką, a Orcio dostaje dar poezji, który matka wybłagała dla niego u Boga. W obu przypadkach poezja wygląda jak stan uśpienia rozumu.
Co znaczy „podwójne widzenie” w dramacie romantycznym?
To zestawianie tragicznej grozy przeznaczenia ze śmieszną karykaturalnością życia, tak jak robił to Szekspir. Dzięki takiemu kontrastowi autor pokazuje, że prawda o człowieku jest wieloznaczna i pełna sprzeczności.
Po czym w scenie chrztu poznajemy Ojca Chrzestnego?
Po jednym toaście. Nad kolebką Orcia mówi o karierze urzędnika i o tym, że za ojczyznę „zginąć jest pięknie”, więc od razu widać jego ciasnotę i powierzchowność. Krasiński ośmiesza w ten sposób wychowawcze mądrości ludzi tego pokroju.
Skąd w prozie Krasińskiego poetycki rytm?
Autor zorganizował prozę rytmicznie i brzmieniowo, dodał archaizmy, metafory i przestawny szyk zdań. Przykładem jest opis wschodu słońca w Części IV, w którym Dolina Świętej Trójcy zalana jest światłem migającej broni.