Zapowiedzi w dramacie: kres starego świata, sąd duchów i „ostatni hrabia”
W „Nie-Boskiej komedii” kilkakrotnie ktoś zapowiada upadek starego świata. Filozof mówi o odrodzeniu rodzaju ludzkiego przez krew i zniszczenie starych form, Pankracy nazywa Henryka ostatnim hrabią na tych równinach, a duchy w lochach ogłaszają, że rodowi arystokratów kończy się czas. Wszystkie te zapowiedzi spełniają się w Części IV.
Filozof i stare drzewo
W Części II Filozof rozmawia z Henrykiem na spacerze. Mówi o odrodzeniu rodu ludzkiego przez krew i zniszczenie form starych
. Obaj porównują współczesny świat do starego drzewa z kilkoma zielonymi listkami na dolnych gałęziach. Drzewo musi spróchnieć i upaść, a młode listki go nie uratują.
Pankracy: „ostatni hrabia”
W rozmowie z Henrykiem Pankracy zapowiada, że arystokracja nie ma przyszłości. Mówi mu: Bądź więc sobie ostatnim hrabią na tych równinach
, i dodaje, że syn Henryka jest bliższy grobu niż młodości. Pankracy ma rację co do Orcia, bo chłopiec ginie w Części IV.
Henryk odpowiada, że widział w obozie rewolucji wszystkie stare zbrodnie świata, ubrane w szaty świeże, nowym kołujące tańcem
, a ich koniec jest ten sam co przed tysiącami lat. Ta wypowiedź zapowiada, że rewolucja powtórzy dawne winy.
Sąd duchów w lochach
Orcio prowadzi ojca do podziemi zamku, gdzie duchy dręczonych ludzi sądzą Henryka jako przedstawiciela arystokracji. Wyrok brzmi: potępion jesteś — potępion na wieki
. Sąd odbywa się przed bitwą i z góry rozstrzyga o losie zamku. Henryk nie widzi duchów, ale słyszy ich głosy i ucieka z synem.
Jak zapowiedzi się spełniają
Okopy Świętej Trójcy padają, Orcio i Jakub giną, Henryk skacze w przepaść, a jeńcy idą na śmierć. Pankracy zapowiada nowy ład, w którym grunty zostaną sprawiedliwie podzielone, ale w tej samej scenie widzi Chrystusa i umiera.
Zapowiedzi spełniają się więc w obie strony. Stary świat arystokratów kończy się tak, jak mówili Filozof i duchy, ale zwycięski wódz nie dożywa nowego porządku. Szerzej o finale pisze artykuł Zakończenie dramatu.
Pytania i odpowiedzi
Które sceny zapowiadają koniec arystokracji?
Rozmowa Henryka z Filozofem w Części II, słowa Pankracego do Henryka w Części III oraz sąd duchów w lochach w Części IV.
Co mówi Filozof o rewolucji?
Uważa, że rodzaj ludzki odradza się przez krew i zniszczenie form starych. Porównuje świat do drzewa, które musi spróchnieć i upaść.
Czy rewolucja przynosi w dramacie nowy porządek?
Tekst tego nie pokazuje. Pankracy planuje podział ziem, ale umiera w chwili zwycięstwa, a Henryk twierdzi, że rewolucjoniści powtarzają dawne zbrodnie w nowych szatach.