„Mendel Gdański”: czas, miejsce, plan wydarzeń, kompozycja i narracja
„Mendel Gdański” Marii Konopnickiej dzieje się w Warszawie w drugiej połowie XIX wieku i trwa trzy dni. Opowiada o starym introligatorze, któremu sąsiedzi zapowiadają pogrom. Narrator jest trzecioosobowy, a bohaterowie mówią gwarą warszawską i jej żydowską odmianą.
Czas i miejsce akcji
Akcja rozgrywa się w II połowie XIX wieku w Warszawie, w której od urodzenia mieszkał i prowadził zakład introligatorski (miejsce akcji) tytułowy bohater. Dzięki usytuowaniu historii w czasach sobie współczesnych, Konopnicka uczyniła nowelę dziełem bardzo realistycznym. Przedstawiła antysemickie poglądy Polaków, którzy nie pamiętali lub nie chcieli pamiętać, że główny bohater darzył nieistniejącą na mapach świata Polskę takim samym uczuciem, jak oni.
Kompozycja: trzy dni jak trzy akty
Opisane wydarzenia dzieją się w ciągu trzech, następujących po sobie dni, czym pisarka skłoniła się w stronę dramatu (poszczególne doby można traktować jak akty). Pierwszy dzień rozpoczynają słowa „od wczoraj jakiś niepokój panuje w uliczce”, świadczące o panującym w sercu bohatera niepokoju, wyczuwanym wśród ludzi: „Tych ludzi nie widział on tu jeszcze. Gdzie idą? Po co przystają z robotnikami, śpieszącymi do kopania fundamentów pod nowy dom niciarza Greulicha? Skąd się tu wzięły te obszarpane wyrostki? Dlaczego patrzą tak po sieniach? Skąd mają pieniądze, że idą w pięciu do szynku?”.
Na rozwinięcie i wyjaśnienie lakonicznej zapowiedzi nadchodzących „złych czasów” czytelnik musi poczekać do drugiej części, czyli następnego dnia. Wówczas to Mendel dostaje ostrzeżenia od „życzliwych” sąsiadów, których znał od kilkudziesięciu lat. Dowiaduje się, że najlepiej zrobi uciekając z Warszawy, ponieważ: „podobno Żydów mają bić”.
Trzecia część noweli mówi o realizacji najgorszego koszmaru staruszka, zaszczuciu przez dotychczasowych przyjaciół. Jego wnuk zostaje wówczas bestialsko uderzony kamieniem w głowę (punkt kulminacyjny utworu). Zakończeniem utworu jest smutna puenta, wygłoszona przez zrezygnowanego i smutnego Gdańskiego: „Nu, u mnie umarło to, z czym ja się urodził. z czym ja sześćdziesiąt i siedem lat żył, z czym ja umierać myślał... Nu, u mnie umarło serce do tego miasto!”.
Plan wydarzeń
1. Opis postaci Mendla Gdańskiego:
· przedstawienie zakładu introligatorskiego; · historia przeszłości głównego bohatera (wspomnienie zmarłych krewnych); · poglądy Mendla na wychowanie jedynego wnuka – Jakuba.
2. Relacja z codziennych czynności dziadka i wnuka:
· wspólny posiłek przyniesiony przez sąsiadkę; · praca przy obkładaniu książek; · sumienna nauka gimnazjalisty; · gorące modlitwy szabasowe Gdańskich.
3. Powrót zdenerwowanego Jakuba ze szkoły.
4. Dziadek wysłuchuje skarg na temat szykanowania młodego Żyda.
5. Dependent informuje introligatora o planowanych napaściach na Żydów.
4. Wizyta i rozmowa z zegarmistrzem:
· potwierdzenie plotek o planowanym pogromie; · dyskusja na temat „polskości” Mendla.
6. Student ostrzega Żyda przed atakami.
7. Próby udzielenia ratunku Gdańskim ze strony znajomych sąsiadek.
8. Przybycie napastników przed dom introligatora.
9. Dumne zachowanie starca (ustanie wraz z wnuczkiem w otwartym oknie).
10. Zranienie Kuby kamieniem przez agresora.
11. Student własnym ciałem broni Żydów.
12. Odejście rozzłoszczonych i krzyczących napastników.
13. Końcowe wyznanie Mendla.
Narracja i język
W noweli występuje narracja trzecioosobowa, oddająca pośrednio głos bohaterowi, czyli w tym przypadku staremu introligatorowi – Mendlowi Gdańskiemu. Jego rozmyślania są dla nas źródłem informacji o pochodzeniu, przeszłości, rodzinie. Dzięki przemyśleniom bohatera poznajemy stosunki łączące członków warszawskiej społeczności (mieszkańców jednej z biedniejszych dzielnic).
Narrator ujawnia swój stosunek do bohatera oraz opisywanych wydarzeń, stając się pośrednio widoczny. Z jego wypowiedzi widać, że przychylnie traktuje starego Żyda, a z pogardą zegarmistrza (nazywając go tłustym, tępym) i napastników.
Bohaterowie noweli posługują się gwarą warszawską (gwarą regionalną języka polskiego używaną przez niektórych mieszkańców Warszawy) i jej lokalną odmianą - gwarą żydowską. Mendel Gdański wielokrotnie daje przykłady doskonałego posługiwania się odmianą języka ogólnonarodowego. W jego wypowiedziach występują takie słowa, jak: „nu” (używa go nieświadomie, w celu podtrzymania rozmowy), „toś”, „inszą”, „uni”, „żeś”:, np. „- Nu, co to jest Żyd? Nu, jaki ty Żyd? Ty się w to miasto urodził, toś ty nie obcy, toś swój, tutejszy, to ty prawo masz kochać to miasto, póki ty uczciwie żyjesz. Ty się wstydzić nie masz, żeś Żyd. Jak ty się wstydzisz, żeś ty Żyd, jak ty się sam za podłego masz, dlatego żeś Żyd, nu, to jak ty możesz jakie dobro zrobić dla to miasto, gdzie ty się urodził, jak ty jego kochać możesz?... Nu?...”.
Pytania i odpowiedzi
Ile trwa akcja „Mendla Gdańskiego”?
Trzy dni. Pierwszy to dzień niepokoju, drugi to dzień ostrzeżeń od sąsiadów, a trzeci to dzień napadu na dom Mendla.
Gdzie rozgrywa się nowela?
W Warszawie, w jednej z cichych uliczek, gdzie Mendel od dwudziestu siedmiu lat prowadzi warsztat introligatorski.
Kto opowiada historię?
Narrator trzecioosobowy. Opisuje myśli Mendla i wyraźnie mu współczuje, a zegarmistrza przedstawia z pogardą.
Jak mówią bohaterowie noweli?
Gwarą warszawską i jej żydowską odmianą, na przykład „nu”, „un”, „uny”. Autorka oddaje w ten sposób środowisko, w którym toczy się akcja.