„Miłosierdzie gminy”: znaczenie tytułu i problematyka
„Miłosierdzie gminy” opowiada o licytacji ubogiego starca, którego gmina oddaje temu, kto zażąda najmniej pieniędzy za jego utrzymanie. Konopnicka nadała nowelę ironiczny tytuł, bo opisane „miłosierdzie” jest handlem człowiekiem. Utwór mówi o fałszywej dobroczynności, pogoni za pieniądzem i poniżaniu starości.
Znaczenie tytułu
Maria Konopnicka nadała noweli sarkastyczny i ironiczny tytuł: Miłosierdzie gminy. Kartka z Höttingen. Miłosierdzie bogatej gminy okazuje się czymś całkowicie przeciwnym, niż wskazywałby na to tytuł.
Mieszkańcy Hottingen szczycą się swym dobrym sercem, wielokrotnie wypowiadając słowo „miłosierdzie”: „Piękne nasze ustawy wygnały z ziemi naszej żebraninę, a wprowadziły do niej miłosierdzie. Nie ma już opuszczonych! Nie ma już nędzarzy! Gmina jest ich matką, gmina jest ich żywicielką”, „Gmina ma nad nim miłosierdzie”, „- Człowiek ma miłosierdzie - woła Tödi Mayer szeroko rozkładając wielkie czerwone ręce - bierze sobie za marny grosz taki ciężar na kark”, „Gmina musi się liczyć z groszem. Gmina ma wydatki, duże wydatki! Miłosierdzie, moi panowie, jest dla niej rzeczą świętą, ale i w miłosierdziu miarę zachować należy!”. Tak naprawdę jednak nie wiedzą, co to pojęcie znaczy. Uważają, że są wzorowymi chrześcijanami, ponieważ biorą do siebie nędzarzy i starców. Nie było by w tym postępowaniu nic zdrożnego, gdyby nie otrzymywali za to pieniędzy oraz nie czynili z tych upokarzanych ludzi „okazów” wystawianych na licytacji.
Tytułowe miłosierdzie tak naprawdę jest ironią i szyderstwem skierowanym w stosunku do Szwajcarów, którzy swoje okrucieństwo określali mianem filantropii i dobroczynności. Udało im się usankcjonować system, dzięki któremu rozwijali handel ludźmi, zyskiwali tanią siłę roboczą, niewolników, których wykorzystywali do ostatnich sił. Najważniejszy był dla nich pieniądz i zysk, a nie dobro drugiego człowieka.
Opatrzenie noweli podtytułem Kartka z Höttingen może sugerować dwie rzeczy: albo że pisarka materiały otrzymała od czytelników (ponieważ w pozytywizmie literaci bardzo często dostawali od odbiorców dzieł listy i kartki z pomysłami i informacjami na temat ważnych problemów społecznych), lub że nowela jest skutkiem jej podróży po Szwajcarii (ta wersja jest prawdziwa).
Problemy poruszone w noweli
Nowela Marii Konopnickiej porusza wiele problemów. Począwszy od poniżania starego człowieka, poprzez zakłamanie i hipokryzję mieszkańców wysoko rozwiniętej szwajcarskiej gminy, a skończywszy na traktowaniu żywych istot jak rzeczy. A wszystko w imię mylnie pojmowanego pojęcia miłosierdzia.
Problemem, wokół którego rozwija się główny wątek utworu, jest fałszywa dobroczynność mieszkańców bogatej szwajcarskiej gminy Hottingen. Miasteczko zamieszkują mleczarze, ślusarze, ogrodnicy czy przewoźnicy, którzy przyczyniają się do wysokiej pozycji osady. Są to ludzie majętni, o zabezpieczonej pozycji społecznej i finansowej.
Jak w każdym miejscu, w Hottingen żyją również biedacy, starcy cierpiący na najróżniejsze choroby. To właśnie w dbałości o ich dobro władze gminy, na czele z radcą Storchem, podpisali uchwałę o „pomocy” najbiedniejszym. Płacili każdemu, kto zobowiązał się przyjąć do siebie na dożywocie osobę chorą, niedołężną. Wszystko byłoby dobrze, gdyby proces zadomowienia nie odbywał się w drodze licytacji, a uczestniczący w niej nie traktowali „kupionej” osoby jako taniej siły roboczej.
Właśnie na tym aspekcie filantropijności gminy koncentruje się główny temat noweli. Konopnicka odsłania prawdziwe pobudki uczestników aukcji starego tragarza Kuntza Wunderlego. Schorowany mężczyzna był obiektem kpin, okrutnych żartów, potraktowano go jak zwierzę. Jako czytelnicy musimy uczestniczyć w bezlitosnym i przerażającym spektaklu do końca, tak samo jak jego bohater. Współczujemy mu, choć przecież „ludzie ludziom zgotowali ten los”.
Autorka doskonale portretuje mieszkańców miasteczka, ukazując ich nieczułość i żądzę pieniądza. Choć wygłaszali słowa o miłosierdziu, były to puste frazesy. Negatywnym bohaterem jest cała społeczność, zbiorowość, która wolała stawiać piękne kancelarie, niż zadbać o wybudowanie domu starców.
Kolejnym problemem poruszanym w noweli jest poniżanie człowieka. Wunderli jest tu przykładem, jak daleko może posunąć się człowiek w swej niedorzeczności, w fałszywie pojmowanym dobru, by dopiąć celu.
Przez całą licytację jesteśmy świadkami najróżniejszych form odbierania człowiekowi poczucia godności, dumy. Starzec w każdej kolejnej minucie aukcji traci poczucie człowieczeństwa, czego dosadnym wyrazem i podsumowaniem okrutnego procederu jest finał utworu, gdy zostaje zaprzężony do wózka mleczarskiego: „W chwilę potem Kuntz Wunderli stoi u dyszla mleczarskiego wózka, trzęsąc swą nędzną, starą, siwą głową i usiłując drżącymi rękami przełożyć przez siebie parcianą szleję. Z drugiej strony dyszla rzuca się w podskokach silny kudłaty pies w takiejże uprzęży, ujadając głośno, donośnie”.
Miłosierdzie gminy jest zatem opowieścią o fałszywie pojmowanej filantropii, ślepej pogoni za pieniądzem. Jest to również tragiczna historia zapewne ostatnich dni życia starego tragarza Wunderlego. Przez całe życie szanowany i lubiany, na starość został postawiony na swoistej cyrkowej arenie. Nie mając sił się przeciwstawić, a co gorsza – wierząc w „miłosierdzie gminy” – pokazuje posłusznie zebranym zęby, przebiera nogami, macha rękoma. Jest marionetką, lecz śmieszy jedynie uczestników aukcji. Sam nie bawi się dobrze, ale czy kogoś z „miłosiernych” to obchodziło?...
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego tytuł jest ironiczny?
Bo mieszkańcy Hottingen ciągle mówią o miłosierdziu, a w praktyce sprzedają starca temu, kto najtaniej go „utrzyma”.
Co oznacza podtytuł „Kartka z Höttingen”?
Może znaczyć, że autorka dostała materiał od czytelników, co w pozytywizmie często się zdarzało, albo że nowela wynika z jej podróży po Szwajcarii. Prawdziwa jest ta druga wersja.
Jakie problemy porusza nowela?
Fałszywą dobroczynność, poniżanie człowieka i chciwość. Mieszkańcy Hottingen chcą pokazać się jako dobrzy, ale liczą tylko pieniądze.
Szybki test
Nowela „Miłosierdzie gminy” porusza takie problemy, jak:
Poprawna odpowiedź: a) wszystkie odpowiedzi są poprawne
Głównym tematem noweli „Miłosierdzie gminy” jest:
Poprawna odpowiedź: d) fałszywa dobroczynność
Mieszkańcy gminy w noweli „Miłosierdzie gminy” są:
Poprawna odpowiedź: a) wszystkie odpowiedzi są poprawne