„Miłosierdzie gminy”: pozostali bohaterowie
Poza Kuntzem Wunderlim w noweli występują radca Storch, woźny, Hänzli i uczestnicy licytacji: ślusarz Tödi Mayer, powroźnik Sprüngli, oberżysta z Mainau, wdowa Knaus, mleczarz Probst i syn Kuntza. Wszyscy mówią o miłosierdziu, ale każdy liczy swoją korzyść.
Radca Storch
Radca Storch Radca Storch jest negatywnym bohaterem noweli Miłosierdzie gminy, będącym przedstawicielem władz, które usankcjonowały system handlu starcami, nazywając to dobroczynnością.
Wyglądem nie zdradza swego złego charakteru. Jest młodym, przystojnym szatynem: „którego niewielka łysina niemal że nie szpeci wcale”. Twarz ma „mięsistą” i okrągłą, posiada rude wąsy. Dba o strój. Z pewnością długie godziny spędza w domu przed lustrem, zanim pokaże się mieszkańcom miasta. Gdy go poznajemy jest: „Ubrany z pewnym wykwintem, u szwajcarskich urzędników niezwykłym. Szczególniej uderza śnieżny gors u koszuli, na którym błyszczą drobne złote spinki”.
Radca wykorzystywał swe krasomówcze umiejętności do propagowania haseł „miłosierdzia gminy”, które powtarza podczas licytacji jak mantrę. Może wówczas spełnić swe aktorskie aspiracje, ponieważ każde wypowiedziane słowo popiera mimiką czy odpowiednim gestem. Widać, że bycie w centrum zainteresowania sprawia mu radość: „Tu czując, że mu się ten frazes udał, robi krótką, lecz znaczącą pauzę.”.
Szalenie razi czytelnika, że to właśnie on – człowiek wykształcony (prawnik) i światowy o otwartym i jasnym spojrzeniu, reprezentujący urzędników w gminie Hottingen, był tak naprawdę zacofanym hipokrytą. Wpierał ludziom (bez większych przeszkód z ich strony), że sprzedawanie starych i niedołężnych ludzi jest wyrazem dbałości gminy o ich interesy: „Wiadomo panom, jak opiekuńcze są ustawy gminy. Wiadomo panom, że gmina nie dozwala cierpieć nędzy żadnemu z członków swoich. Ociera łzy, odziewa nagich, karmi głodnych, bezdomnym daje dach nad głową, słabych wspiera” - mówił. Przedstawiał Hottingen w jak najlepszym świetle, sławiąc jej wspaniałomyślność: „Ustawy gminy są ustawami chrześcijańskiego miłosierdzia, są one nie tylko naszą zdobyczą cywilizacyjną, ale naszą chlubą. Tak jest, panowie, one są naszą chlubą! Wiadomo panom, że młodość nie trwa, siły opuszczają, choroba i bieda łamie. Jest to powszechne prawo, któremu ulega świat cały. Ale nasza gmina podejmuje walkę z tym prawem. W jaki sposób? W bardzo prosty: przygarnia tych, których skrzywdziło życie, przygarnia nędzarzy i wydziedziczonych, przygarnia kaleki i niemocne starce!”. Gdyby wierzyć jego górnolotnym sformułowaniom, miasteczko było rajem dla takich, jak Kuntz Wunderli. Łożyło pieniądze na jego utrzymanie, dawało mu dach nad głową, opiekowało się nim do śmierci.
Wszystko brzmi dobrze, póki na scenę nie wychodzi licytowany starzec, a Storch nie każe mu spełniać rozmaitych poleceń (pokazywać zębów czy machać rękami). Wówczas słowa radcy o miłosierdziu gminy stają się pustym frazesem. W kontekście całej noweli postać ta reprezentuje jak najgorsze cechy. To pośrednio na jego karb spada odpowiedzialność za los Wunderlego u okrutnego mleczarza, u którego po sprzedaniu przez prowadzącego licytację starzec będzie biegał w zaprzęgu obok psa. Konopnicka specjalnie powierzyła kierownictwo aukcji i włożyła słowa o „miłosierdziu” w usta radcy, ponieważ był on jedyną wśród zebranych osobą wykształconą. Świadomość mleczarza czy ogrodnika nie mogła równać się z wiedzą prawnika, który mógł zaprzestać okrutnego i krzywdzącego procederu. Mógł, a jednak tego nie uczynił. Chlubił się sprawowaną funkcją.
Woźny i Hänzli
Woźny Woźny był odpowiedzialny za przygotowanie Kuntza Wunderlego do licytacji. Pożyczył staruszkowi brzytwę, kubrak i niebieską chustkę, by zamaskował swą chudość i wiek, lecz wyszło to na jaw podczas aukcji i wprawiło go w gniew. Woźny całą frustrację i złość za nieudaną mistyfikację wyładował na bezbronnym tragarzu, wyzywając go („- Co u diabła? Czego stoi jak głupi? Czy nie widzi, że urząd czeka? Dalej, naprzód!”), bezdusznie popychając i „dbając”, by wykonywał polecenia. W głębi duszy nie wierzył, że gmina pozbędzie się Kuntza za małą dopłatą: „Teraz widzi, że i brzytwa, i chustka, i kubrak- tak jak na nic... Zupełnie jak na nic”.
Hänzli O Hänzlim – poprzedniku Wunderlego u Probsta, dowiadujemy się, gdy przerażony tragarz domyśla się, że kupi go mleczarz. Przypomina sobie wówczas Hänzlego. Mężczyzna był, tak samo jak on, wzięty z gminy w drodze licytacji. Po trzech miesiącach katorżniczej pracy w zaprzęgu wozu mleczarskiego powiesił się u Probsta na strychu. Nie dotknęło to zupełnie rodziny bezdusznego mleczarza. Wunderli pamiętał, jak Probstowa – „Baba spod ciemnej gwiazdy” - po tym samobójstwie sprzedała buty nieboszczyka. Główny bohater bał się, gdy wspominał, jak stary Hänzli pokazywał mu obtarte od szlej ramiona i jak mu u Probsta oczy zapadły, a twarz sczerniała i wyschła.
Uczestnicy licytacji
Uczestnicy licytacji: Tödi Mayer Bohater był ślusarzem. Mieszkał w gminie Hottingen i brał czynny udział w licytacji Kuntza Wunderlego. Miał okrągłe, wypukłe i błyszczące oczy, wielkie, czerwone ręce i szerokie, spocone czoło. Potrzebował na gwałt parobka: „Robota aż kipi w domu”, dlatego do ostatniej chwili przebijał uczestników aukcji. Nie należał też do ludzi, którzy łatwo ustępują: „był z tych, którzy się rozpalają do każdej stawki”. Nie pozwolił nawet synowi tragarza, by zabrał ojca do domu i w ten sposób zjednoczył rodzinę, stale obniżając sumę dopłaty. Uważał, że dziecko powinno utrzymywać rodzica za darmo: „Cóż syn? Syn go mógł darmo trzymać. Za pieniądze gminy każdy teraz dobry, każdy ma prawo”.
Na tle innych uczestników aukcji jawi się jako osoba wielce bezduszna, dla której najważniejsza jest jak największa kwota otrzymana od gminy. Interesował się stanem zdrowia tragarza, pytając o wiek (Wunderli skłamał) czy karząc maszerować: „Maszeruj no, stary!”. Rozzłościł się, gdy na skutek jego dociekań okazało się, że odzienie staruszka było pożyczone i nie wchodziło w skład „przedmiotu aukcji”. Zaczął krzyczeć, że wraz z mieszkańcami gminy padli ofiarami oszustwa. Wypowiedział ważne zdanie o „miłosierdziu” gminy, które w kontekście jego zachowania i tego, co spotkało Kuntza, jest jedynie przykładem hipokryzji i szyderstwem Konopnickiej z mieszkańców szwajcarskiego Hottingen: „- Człowiek ma miłosierdzie - woła Tödi Mayer szeroko rozkładając wielkie czerwone ręce - bierze sobie za marny grosz taki ciężar na kark, ale chce, żeby interes rzetelnie był zrobiony. To trudno!”. W końcu przegrywa z mleczarzem Probstem: „ślusarz czuje się już przez samo przybycie mleczarza jakby na pół pobitym (…)w rzeczy samej żal mu, że targu nie przybił”.
Sprüngli Jest powroźnikiem, który się niedawno ożenił z wdową. Mężczyzna chciał rozwinąć swój warsztat. Mimo, iż rozpoczął licytację, szybko został z niej wyeliminowany.
Oberżysta z Mainau Po wejściu do kancelarii staje w grupie „interesownych”. Bierze czynny udział w licytacji, żądając od Wunderlego, by pokazał zęby. Jest człowiekiem bezlitosnym i pozbawionym współczucia, wyśmiewając się ze starca pokazuje swej prawdziwe oblicze – człowieka małego i tępego. Traktuje Kuntza jak kogoś pozbawionego uczuć. Chcąc przypodobać się towarzyszon i być w centrum uwagi, żartuje z jego zdrowych zębów: „- I cóż tam zęby! (…)To gorzej jeszcze, że zdrowe! Jak się stary rozje, to go nie natkam, a do roboty nie stanie”.
Wdowa Knaus Nie zamierzała brać udziału w licytacji. Przyszła z ciekawości: „jak szła z targu, tak wstąpiła z koszykiem ogrodowizny i z nową szczotką pod pachą”. Od czasu, gdy jej syn się ożenił, mieszkała sama i nie miała dodatkowych rąk do pomocy. Na początku opisu zadawać się mogło, że kobieta ma rzeczywiście miłosierne serce i „chętnie by biedotę jaką wzięła”, gdyby tylko mogła być trochę odciążona z obowiązków. Lecz w następnych zdaniach przedstawiających postać na jaw wychodzi jej druga natura. Tak naprawdę wdowie zależało jedynie na dużej dopłacie: „Nie może przecież niedołęgi darmo do domu brać”, którą chciała wyszarpać gminie „Gmina zresztą ma fundusze na to, żeby za biedaków, co już robić nie mogą, płaciła”.
Najbardziej bała się, że nie będzie dobrych kandydatów do sprzedaży, czyli „zaopiekowania się”: „Czy tylko będzie w czym wybrać?...”. Choć „wolałaby babę”, to w sumie „weźmie i dziada, jak baby nie będzie”. Znała sekret rzetelnej pracy – parobka należało „dobrze docisnąć, to i za młodego obsianie od nagłego razu”. Wzdychała z nadzieją na wspomnienie, że czasem taki człowiek umierał, nim zdążył przejeść płacone przez gminę pieniądze.
Probst
Probst Probst wygrywa licytację tragarza Kuntza Wunderlego, choć przybywa pod jej koniec. Oferuje najniższą kwotę, za którą jest gotowy zapewnić dożywotnie utrzymanie staruszkowi. Wszystko byłoby wspaniałe, gdyby nie fakt, iż Probst jest człowiekiem okrutnym i bezlitosnym.
Bohater jest bogatym właścicielem mleczarni: „Probst piękną oborę ma... Piękną oborę!”. Jest to tęgi, silny mężczyzna z grubym karkiem, ciężką, płaską głową i szeroką czerwoną twarzą. Jego brunatny, rozpięty płaszcz pokazuje pierś potężnie rozrosłą i kołyszący się na niej łańcuszek ze srebrnych ogniwek. Spod niskiego tłustego czoła świecą małe, bystre oczy, a skronie głęboko zarastają rudawe, kędzierzawe włosy. Z jego postawy i kroku można wnioskować, że jest człowiekiem zdecydowanym i pewnym siebie: „idzie śmiało i macha wielkimi rękami, które mu po bokach wiszą zaciśnięte w kułak; miejsca sobie wszakże robić bynajmniej nie potrzebuje, gdyż każdy usuwa się przed nim z pewnym rodzajem respektu”.
Swym ponurym i zuchwałym spojrzeniem powoduje, że nawet dotychczasowi przywódcy aukcji milkną i starają się nie zwrócić na siebie uwagi: „Z takim nie zaczynać lepiej”. Po przybyciu wytłumaczył się rzeczowo z powodu spóźnienia („Spóźnił się, ale nie winien temu. Ten przeklęty parobek, którego po starym Hanzlim wziął, rozchorował mu się jak na złość... Sam dziś mleko rozwozić musiał, a to piekielny kawał, z góry i pod górę”) i przystąpił do licytacji. Zmrużywszy bure oczy, wycelował je w przerażonego staruszka: „- Jak ten patrzy! Jak ten bestia patrzy! Toć, chwała Bogu, każdy oczy ma, a nikt tak nimi człowieka nie umie na wskroś brać! Ten się zna! No, już ten się zna!”.
Na zasadach opłacalnych transakcji znał się jak nikt. Licytował od sześciu czy siedmiu lat w gminie: „Wie on, że taka starota to jak pęknięty garnek: odrutuj, a czasem i za nowy trwa. Bądź co bądź najtańszy to robotnik, jakiego znaleźć można. Czy złością, czy dobrocią zawsze się z niego tyle roboty wyciśnie, ile zje, a co gmina doda, to jakby znalazł”. Po kupnie Kuntza, nakazał mu założyć uprząż, z którą, wraz z jego psem, miał ciągnął mleczarski wózek.
Bohater jest przykładem „kata”, który nie przejmuje się tą opinią wcale. Nie przejmuje się osobami, które z jego powodu popełniają samobójstwo (Hänzli). Pracowników traktuje tak samo jak psy, przypinając ich razem w zaprzęgu mleczarskiego wózka.
Syn Kuntza i pozostali
Syn Kuntza Wunderlego Mężczyzna uczestniczy w licytacji, na którą przybywa wraz z synem (wnukiem Wunderlego). Jest ojcem rodziny - ma żonę i gromadkę dzieci. Ma czarne, proste włosy, twarz kwadratową, „drewnianą”. Postawą przypomina ojca, jest tak samo wysoki i kościsty.
Mimo ciężkiej pracy, jego rodzina cierpi biedę i często jest głodna. Nie może sobie pozwolić na jeszcze jedną „gębę więcej u miski”, dlatego szybko rezygnuje z aukcji (przelicytowany przez Meyera). Wychodzi z gmachu kancelarii zrezygnowany, lecz w dziwny sposób usprawiedliwiony: „Namyśla się chwilę, po czym macha obojętnie ręką. Nie może ryzykować więcej. Zrobił, co do niego należało, ale ryzykować nie może”.
Inni uczestnicy („interesowni” i „ciekawscy”): Kägi Tobiasz - właściciel piwiarni „Pod Zieloną Różą”, piekarz Lorche, Dödöli - właściciel winnicy, słodownik Wetliger Urban, kotlarz Kissling, Dörfli - ogrodnik, stolarz Leu Peter, rzeźnik Wallauer, Jan Blanc - rymarz z Höschli.
Pytania i odpowiedzi
Kim jest radca Storch?
Przedstawicielem władz gminy, który prowadzi licytację i w pięknych słowach głosi chrześcijańskie miłosierdzie, a jednocześnie handluje starcem.
Kim jest Probst?
Właścicielem mleczarni, który wygrywa licytację, oferując najniższą kwotę za utrzymanie Wunderlego. Wszyscy w gminie wiedzą, że jest najsurowszym gospodarzem.
Dlaczego syn Kuntza bierze udział w licytacji?
Ma rodzinę i jest biedny. Pieniądze, które gmina zapłaciłaby za ojca, byłyby dla niego pomocą, a na dodatkową „gębę” przy misce go nie stać.