„Nasza szkapa”: czas, miejsce, narracja i plan wydarzeń
„Nasza szkapa” Marii Konopnickiej dzieje się zimą i wiosną w latach siedemdziesiątych XIX wieku w Warszawie, na biednym Powiślu. Historię rodziny Mostowiaków opowiada w pierwszej osobie najstarszy syn, Wicek. Akcja kończy się pogrzebem matki.
Czas i miejsce akcji
Akcja noweli toczy się w latach siedemdziesiątych w drugiej połowie XIX wieku, w czasach współczesnych autorce. Rodzina Mostowiaków zajmuje mały, ciemny i wilgotny pokoik na poziomie piwnicy w mieszkaniu znajdującym się w jednej z najbiedniejszych dzielnic Warszawy - na Powiślu.
Do ciemnego pokoju nigdy nie przedostał się promyk słońca. Panował tam mrok i wilgoć. W kącie stał piec. Gdy nadchodziła wczesna wiosna i odwilż, po ścianach lała się woda. Miejsce akcji zmieniało się w miarę postępu choroby matki, która cierpiała na gruźlicę. Na początku noweli synowie spali jeszcze na łóżku. Mebel niestety trzeba było sprzedać i bracia zajęli miejsce na starym sienniku („(…)desek w łóżku brakuje dwóch, a bok jeden ze wszystkim odłazi”). Podobny los spotkał inne sprzęty: poduszkę, kołdrę, szafę, cztery stołki.
Pogorszenie sytuacji finansowej głównych bohaterów odzwierciadlało ubywanie mebli oraz rzeczy w kuferku – skarbcu rodzinnych pamiątek. W pudełku leżały: „brzytwy ojca, były w drugim korale matczyne, była czarna jedwabna chustka, co ją ojciec w wielkie święta na szyję wiązał; była szuba matczyna z czerwoną podszewką, była żółta serweta w kwiaty na stół, była kapa na łóżko z zielonego persu”. Nadszedł jednak taki dzień, że skrzynka stała prawie pusta: „W kątku tylko, w czerwoną chusteczkę zawiązana, leżała kawalerska harmonijka ojca”. Ten instrument również został sprzedany „handlowi”, tak samo jak rodzinne skarby Anny: żelazko, moździerz i rondel.
W końcu ze smutnej i prawie pozbawionej mebli izby zniknęły nawet sukienki chorej kobiety („suknię brązową od święta i tę drugą modrą, codzienną, chustką je pięknie okrył i z boków obcisnął”), zegar, płaszcz Filipa. Dzieci chodziły po pustym pomieszczeniu, starając się nie nękać leżącej na starym łóżku matki.
Zmiana miejsca wydarzeń następuje z chwilą śmierci kobiety, która zostaje pochowana na cmentarzu. Ziemie porastały wówczas zielona trawa i wiosenne kwiecie, bratki polne i białe stokrotki.
Narracja
W noweli występuje narracja prowadzona w pierwszej osobie. Historię rodziny Mostowiaków opowiada najstarszy syn Anny i Filipa – Wicek Mostowiak – chłopiec dziesięcio- lub dwunastoletni.
Konopnicka oddała mu prowadzenie narracji, ponieważ chciała w ten sposób uwiarygodnić i urozmaicić opowieść o losach biednej rodziny, które postrzegamy w sposób inny, niż dotychczas. W relacji Wicka brak jest górnolotnego języka, ponieważ wypowiada się warszawską gwarą (mieszkał przecież w stoicy, w jej biedniejszej dzielnicy). Chłopiec opowiada o swej rodzinie w sposób rzeczowy, traktując chorobę matki jako coś zwyczajnego, a wyprzedawanie mebli jako przygodę i zabawę. Jego największą tragedią była utrata ukochanej matki, co dowodzi, iż jest jeszcze dzieckiem (aby zrozumieć śmierć matki, musi dorosnąć).
Oddanie głosu Wickowi uwypukla również tragedię jego i braci. Rodzeństwo tak długo żyło w skrajnej nędzy (spanie na podłodze, brak jedzenia, zimno i wilgoć panująca w suterenie), iż biedę traktowało jako coś normalnego, nie wymagało nic więcej, jak łyżka kaszy czy gotowanych ziemniaków na obiad i posłania na sienniku pod zimnym piecem.
Plan wydarzeń
1. Utrata lepiej płatnej pracy przez głowę rodziny – Filipa. 2. Sprzedaż łóżka, poduszki i kołdry synów Żydowi. 3. Wizyta doktora u chorej matki. 4. Spanie chłopców na sienniku pod piecem. 5. Kilka dni ciepła i lepszego jedzenia. 6. Ponowna wizyta Żyda i sprzedaż szafy. 7. Odkrycie przez chłopców „skarbów” znajdujących się w miejscu po meblu (blaszany guzik, zardzewiała igła, boża krówka z wyszczerbionymi skrzydełkami). 8. Powieszenie przez ojca na gwoździu na ścianie dwóch sukienek należących do żony. 9. Pogorszenie stanu zdrowia Anny. 10. Kolejna wizyta doktora. 11. Sprzedaż czterech krzeseł. 12. Zaniesienie ich przez chłopców do mieszkania Żyda. 13. Pytania chłopców skierowane do ojca na temat sprzedaży największych skarbów rodzinnych (moździerza, rondla i żelazka). 14. Opis tych przedmiotów i wspomnienie ich pielęgnacji, gdy Mostowiakowa była zdrowa. 15. Odsprzedaż swego kożucha przez ojca mino zimy. 16. Smutek Anny. 17. Kolejna wizyta doktora i zalecenia: · Chora musi leżeć w ciepłej izbie · Dobrze się odżywiać · Łykać leki. 18. Lepsze dni (zakup węgla i żywności). 19. Rozmowy sąsiadek na temat zdrowia Mostowiakowej. 20. Otwarcie przez Filipa kuferka i wyjęcie z niego ostatniego wartościowego przedmiotu – harmonijki. 21. Prośba matki o niesprzedawalnie przedmiotu o sentymentalnej wartości, z którym wiązało się dużo wspomnień z ich młodości. 22. Wysłanie przez matkę Wicka do maglarki z pytaniem, o kupno moździerza, rondla i żelazka. 23. Odmowa kobiety (a potem stróżki). 24. Sprzedaż „skarbów” rodzinnych Żydowi. 25. Rozpacz matki. 26. Nadejście „lepszych” dni (ciepło panujące w izbie, wartościowe jedzenie). 27. Sprzedaż sukni Anny, zegara, balii, płaszcza Filipa. 28. Zabawy chłopców w pustej izbie (stało w niej jedynie łóżko, na którym leżała matka). 29. Rzadsze wizyty doktora spowodowane zaległościami w wynagrodzeniu. 30. Granie przez ojca na harmonijce i wspomnienia rodziców o szczęśliwej przeszłości i młodości. 31. Dostrzeżenie łez ojca przez synów. 32. Sprzedaż harmonijki i zakup jedzenia, leków. 33. Oddawanie swej porcji chleba przez Felka ciągle głodnemu Piotrusiowi. 34. Decyzja ojca o sprzedaży szkapy. 35. Opowieści chłopców na temat konia. 36. Rozpacz matki, obwiniającej się, iż jest powodem niepowodzeń rodziny. 37. Pogorszenie stanu zdrowia kobiety. 38. Sprzedaż szkapy panu Łukaszowi Smolikowi. 39. Żal i smutek braci. 40. Chwilowe polepszenie warunków finansowych w rodzinie Mostowiaków (ciepło panujące w izbie, gorące posiłki). 41. Poprawa samopoczucia Anny. 42. Marzenia kobiety na temat przyszłości. Planowanie zmian, których dokona po wyzdrowieniu. 43. Śmierć kobiety. 44. Przyjście lamentujących sąsiadek. 45. Litowanie się nad chłopcami. 46. Zabawa nieświadomych tragedii braci. 47. Rozpacz ojca i nieodstępowanie zwłok żony na krok. 48. Nocny płacz Felka. 49. Przyjechanie wozu pana Łukasza, ciągniętego przez szkapę. 50. Radość rodzeństwa ze spotkania ze zwierzęciem. 51. Ustawienie trumny na wozie i droga na cmentarz. 52. Bieg chłopców przy koniu i odganianie atakujących go much. 53. Pogrzeb. 54. Modlitwa ojca nad trumną i czekanie na wykopanie dołu. 55. Ustrojenie konia przez chłopców gałęziami akacji i żółtymi mleczami, powtykanymi za uprzężą i chomątem. 56. Odjazd wozu. 57. Odgłos spadającego piachu na deski trumny.
Pytania i odpowiedzi
Gdzie mieszkają Mostowiakowie?
W małym, ciemnym i wilgotnym pokoju na poziomie piwnicy w warszawskiej dzielnicy biedoty, na Powiślu.
Kto opowiada nowelę?
Wicek, najstarszy z trzech braci. Dziecięcy narrator opisuje nędzę bez skarg, jak coś zwykłego, i dlatego opowieść jest tak wstrząsająca.
Jak zmienia się miejsce akcji pod koniec?
Gdy matka umiera, akcja przenosi się z pokoju na cmentarz, gdzie pada puenta noweli.
Szybki test
Pokój rodziny Mostowiaków z noweli „Nasza szkapa”znajdował się w Warszawie:
Poprawna odpowiedź: c) na Powiślu
Rodzinne skarby Anny bohaterki noweli „Nasza szkapa” to:
Poprawna odpowiedź: a) żelazko, moździerz i rondel
Akcja noweli „Nasza szkapa” toczy się:
Poprawna odpowiedź: d) w latach siedemdziesiątych XIX wieku