Struktura, kompozycja i język „Szewców”
Dramat Witkacego ma budowę trzyaktową, a jego język jest pełen neologizmów, wulgaryzmów i zwrotów pseudonaukowych. Artykuł omawia kompozycję i styl utworu.
Struktura i kompozycja
Groteskowy dramat Witkacego Szewcy to utwór o przejrzystej, uporządkowanej konstrukcji, acz niezwykle złożony i bogaty w swojej formie. Mimo tego od początku zaskakuje złożonością nastrojów i kategorii estetycznych, jest tak oryginalny w formie, że wymyka się próbom klasyfikacji i porównań.
Dramat zbudowany jest z trzech aktów, bez podziału na sceny. Tekst właściwy utworu został poprzedzony listą występujących w nim osób, które scharakteryzowano w kilku słowach (wiek, wygląd, strój, nazwisko, zajmowana funkcja, zawód), na przykład „bardzo przystojne, morowe, młode szewskie chłopy”. Najwięcej miejsca autor poświęcił postaci Roberta Scurv’ego, nie szczędząc mu ironicznych i uszczypliwych uwag. Czytamy na przykład na początku, że Prokurator to: „twarz szeroka, zrobiona jakby z czerwonego salcesonu, w którym tkwią inkrustowane, błękitne jak guziki od majtek oczy. Szczęki szerokie - pogryzłyby na proszek (zdawałoby się) kawałek granitu. Strój żakietowy, melonik. Laska ze złotą gałką (tres démodé)”.
Każdy akt rozpoczyna tekst poboczny (didaskalia). Autor szczegółowo określił w nim wygląd pomieszczenia, dochodzące odgłosy oraz wymienił postaci inaugurujące daną część utworu. Te fragmenty stanowią najobszerniejsze didaskalia. Drobiazgowo opisują to, czego nie można wyrazić w partiach dialogowych. Po zamachu na Sajetana czytamy: „Dostaje w łeb siekierą od I Czeladnika i wali się z wyciem na ziemię... Czeladnicy i Księżna układają go na worze baranim (jak w izbie Lordów), co leżał od początku na pierwszym planie, czort wie po co. Czynią to, aby Sajetan mógł swobodnie się przed śmiercią wygadać. Przed nim na stoliczku (który też tam stał) leży dychające serce na tacy”.
Didaskalia określają przestrzeń utworu. Czytelnik dowiaduje się z nich, że warsztat szewski „może być dowolnie fantastycznie urządzony”, że mieści się na tle „dalekiego krajobrazu”, gdzieś „wysoko ponad doliną w głębi, jakby na górach wysokich był postawiony”, a w wiezieniu urządzono „salę przymusowej bezrobotności”.
Cechami kompozycji i struktury omawianego dzieła są współistniejące i przeplatające się tragizm, komizm, groteska. Nie bez przyczyny sztuka nazywana jest przecież dramatem różnorodności, a nawet sprzeczności formalnych i ideowych.
Trójkowość kompozycji i struktury dramatu jest w pewnym stopniu cechą magiczną. Daniel Gerould, autor pozycji Egzotyczność u Witkacego, także doszukał się w dziele innych elementów „niezwykłych”. Wyliczył fragmenty, w których pada słowo „magia” oraz nadał im odpowiednią funkcję: „W I akcie Szewców Scurvy mówi, że „jeszcze nie wygasła magiczna wartość słów” i że „zbawi świat jednym magicznym słowem”. Witkacowskie postacie nie ustają w poszukiwaniu siły, dzięki której będą mogły narzucić innym swoje poglądy na temat samych siebie i świata. Usiłują tego dokonać różnymi środkami – za pomocą seksu, pieniędzy, wiedzy, filozoficznej dysputy – i te właśnie środki nabierają cech magii mającej zdolność hipnotyzowania i ujarzmiania innych. Siła kierowania innymi leży przede wszystkim w „magicznej wartości słów”, słów, którym towarzyszą gesty i zaklęcia”.
Bohaterowie zostali podzieleni na pierwszoplanowych (szewcy, Księżna, Scurvy) oraz pozostałych, „stworzonych” do wypełnienia różnych funkcji (np. bojówkarze, lokaj, Chochoł – aluzja literacka). Nieprzypadkowo po lekturze odnosi się wrażenie, że postaci dramatu przypominają raczej automaty, manekiny wprawiane w ruch jakaś niewidzialną rękę, zewnętrzną siłą, a nie ludzi z krwi i kości.
To właśnie ruch, gestykulacja, mimika są kolejną osią kompozycyjną. Organizują akcję, która – choć wypełniona dyskusją – nie nudzi (mamy obraz walki, liczne zamaszyste gesty, gwałtowną pracę w warsztacie, przypominającą zbliżenie seksualne). W akcie I na przykład odnajdujemy opis pracy szewców, którzy walili młotem „w co popadło”, a w ostatnim – awantury z chłopami w krakowskich strojach, zabawy z bombą (termosem), strzałów z colta czy finałowego, „nagłego jak piorun” opadnięcia żelaznej kurtyny.
Oddzielnym elementem struktury dramatu, który należy wymienić, jest uzupełnienie akcji informacjami o rekwizytach. Czytelnik zostaje zapoznany z narzędziami pracy szewców, szpicrutą prowokacyjnej, sadystycznej Księżnej, bombą Hiper-Robociarza (która okazuje się termosem z kawą), czerwoną togą prokuratora, złotą siekierą, klatką spadającą na Księżną, kołpakiem z piórem i karabelą Gnębona. Eustachiewicz pisze: „Znaczenie rekwizytów, zarówno udających ludzi, jak i będących przedmiotami bez antropomorficznej maski, jest w ogóle duże. Nie tylko buty i narzędzia pracy szewskiej są wizualnie lub metaforycznie ważne; do rekwizytów o szczególnym, często koszmarnym lub wulgarnym sensie skojarzeń, należy szpicruta Księżnej, czerwona toga Prokuratora, złota siekiera, którą podnosi Czeladnik (…) bomba Hiper-Robociarza (…) kostium „rajskiego ptaka” dla Księżnej i zielone skrzydła nietoperza, kołpak z piórem i karabela Gnębona Puczymordy, zastąpione po pewnym czasie przez zawszone łachmany i kaszkiet, kajdanki Sajetana w akcie pierwszym i łańcuch, którym jest w akcie trzecim Scurvy przywiązany do psiej budy, druciana klatka (…) cały ten magazyn antykwaryczny to wspaniały teatr marzeń sennych, o jakim rozmyślał w swej teorii teatru Witkacy”.
Autor dał dowód swego mistrzostwa w posługiwaniu się komicznym językiem, tworząc tekst żywy, lecz nie zabawny. Gerould, Błoński i wielu innych historyków literatury stwierdzili zgodnie, że żaden z dramatów Witkacego nie jest tak „przygniatający, nie wywołuje tak przygnębiającego poczucia zamknięcia”.
Bohaterowie autora „Nienasycenia”, choć po pierwszej lekturze jawią się nam jako co najmniej „dziwni”, tak naprawdę są doskonale przemyślani. Podobnie jest z występującymi w tekście rekwizytami czy informacjami umieszczonymi w didaskaliach.
Język „Szewców”
Szewcy, podobnie jak inne utwory dramatyczne, Witkacy stworzył z dbałością o każde słowo, ponieważ był zdania, że język jest tworzywem, z którym należy eksperymentować. Lech Sokół w książce Groteska w teatrze Stanisława Ignacego Witkiewicza, na którego powołuje się Lesław Eustachiewicz, podkreślił, że w tym dramacie „najdoskonalej został ukształtowany absurd w języku Witkacego, przy czym najostrzejsze efekty występują w neologizmach, przekleństwach i zwrotach pseudonaukowych”.
Witkacy w omawianym tekście nie szczędził licznych neologizmów zadziwiających sensem czy wymyślnych wulgaryzmów, urozmaicił utwór połączeniem odległych stylów. Na przykład w I akcie bohaterowie mówią językiem nizin społecznych, przeplatanym rozważaniami natury filozoficznej sformułowanymi w stylu naukowym. Gdy z kolei pojawia się Księżna - uosobienie wdzięku i wyuzdania, kobieta intrygująca i podniecająca - dyskusja naszpikowana jest wulgaryzmami i językiem „naukowym”. Tak zwraca się do kobiety I Czeladnik: „Tylko bez blagi, jasna pani. Instytucje som wyrazem najwyższych dążeń, z nich się wykonstruowujom - a jak tej funkcji nie spełniajom, to wont z nimi - rozumiesz, jasna landrygo? (…)Cichojcie - niech ta ścierwa, guano jej ciotka, wypowie się raz do końca. (…)To ci sturba, psia ją cholera w suszą by ją wlan! (…)Roztrajkotała się, psia ją jucha mierzi, jak ostatnia bamflondryga. W mordę ją, w tę anielską kufę raz by zajechać, a potem niech się dzieje to, co chce”.
Język dramatów Witkacego spełnia wiele funkcji. Nie dość, że jest ważnym elementem budowania groteski, przesycony wulgaryzmami jest pierwszym zewnętrznym objawem utraty zasad, to jeszcze jest narzędziem, za pomocą którego Witkacy charakteryzuje osoby i ocenia kolejne ustroje, zmieniające się w każdym akcie. Postaci dramatu posługują się innym słownictwem, które staje się elementem różnicującym. Gdy na przykład Księżna pojawia się na scenie w II akcie przynosząc sprawunki, mówi językiem pełnym kokieterii i zdrobnień. Nakarmiwszy Scurv’ego pigułkami powodującymi „nieskończoną wytrzymałość erotyczną”, zapewnia: „Będę jadła móżdżek pański posypany bułeczką najwyrafinowańszej męki”. Z kolei inny bohater – Sajetan, używa elementów różnych stylów, w zależności od sytuacji, w jakiej się znajduje lub od roli, jaką akurat pełnił. Gdy po objęciu władzy cierpiał z powodu braku idei, mówił językiem gwarowym, a gdy na przykład rozprawiał o filozofii - posługiwał się wyszukanym słownictwem, w którym mieszały się naukowe terminy, przekleństwa i wyrazy wzruszenia.
Kolejną cechą języka Szewców jest spostrzeżenie, że Witkacy z upodobaniem posługiwał się skrótem myślowym, symbolem. Badacze jego twórczości za przykład potwierdzający tę tezę podają najczęściej wyraz „obrabiarka”, będący znakiem nowoczesności, sukcesów cywilizacji, w którym wyraża się zainteresowanie techniką. I Czeladnik tłumaczy: Problem maszyny zostawiliśmy chwilowo na boku: maszyna jest zbyt zbanalizowana – wiadomo wszystko – dorżnęli ją zaś futuryści – brrrrr... zimno się robi na sam dźwięk „obrabiarka!”.
Za pomocą języka Witkacy uwidaczniał także swój stosunek do dzieł literackich, powstałych w poprzednich epokach. Nie szczędził przy tym ironii i szyderczych uwag, na co dowodem jest stylizacja „śpiewek” na formę ludowych przyśpiewek. Gdy chłopi w krakowskich strojach domagali się dopuszczenia do decydowania o losie kraju, deklarowali zgodnie: „Mówić chcemy po wyspiańsku, A nie nowocześnie drańsku. Z nami jest ta „dziwka bosa” (mówi) Ino teraz się obuła dla przyzwoitości, bo jakże tak między ludzi boso – wicie – haj!”.
Na oddzielną charakterystykę zasługują liczne neologizmy, spotkane w Szewcach. Są one tak bardzo wymyślne, że przykuwają uwagę każdego czytelnika, zmuszając go nad zastanowieniem się nad sensem takich, a nie innych powiązań językowych. Magdalena Nowotny-Szybistowa, autorka książki o języku dramatu Witkacego jest zdania, że bogactwo ilościowe i różnorodność stylistyczna owych środków językowych wynika „z niechęci do automatyzmu, do języka pospolitego, który nie wnosi niczego nowego, jest używany odruchowo, bezmyślnie”. Badaczka językowej warstwy tekstu uważa poza tym, że „udziwnione nowe słownictwo nie pozwala bezwiednie się po nim prześliznąć, zwraca na siebie uwagę zestawieniem elementów budujących wyraz (często są to bowiem niezwykłe złożenia, zrosty) lub całą frazą – każe szukać tego jedynego, niepowtarzalnego, zasadniczego sensu”.
W dramacie odnajdziemy także mnóstwo urozmaiconych przekleństw, barwnych, obraźliwych wulgaryzmów, które Witkacy zestawił w sposób świadczący o jego talencie i inwencji. W tekście występują na przykład tak zadziwiające zestawienia, jak: 1. „psia jego suka”, „psia ją mać”, „dziamdzia jej zafatrany glamzdoń”, „psia jej sukazaskomrana” w wypowiedziach Sajetana, 2. „suka”, „jasna landryno”, „ścierwa, guano jej ciotka”, „kreczkawa blamflondrygo” – określenia Księżnej wypowiadane przez I Czeladnika, 3. „Wstać mi tu w tej chwili do tego całego burdygielu, skorkowaciały, spurwiały mózgu”, „Stul pysk, chamie, bo się wyrzygam z niesmaku. [...] chełbia wasza wian świecąca”, płynące z ust Księżnej – osoby prowokacyjnej i perwersyjnej.
Na oddzielną cześć zasługują nazwiska bohaterów, zbudowane tak, by nasuwały wulgarne, obsceniczne skojarzenia. Prokurator Robert nosi nazwisko Scurvy, co jednoznacznie nasuwa czytelnikowi konotację z określeniem używanym w języku marginesu społecznego. W języku angielskim oznacza ono szkorbut. Z kolei Księżna przedstawiona została nazwiskiem Zbereźnicka, co sugeruje jej charakter (swoboda w zachowaniu, demonstracja swej seksualności).
Mistrzostwo językowe Witkacego tkwi w jego odwadze w posługiwaniu się eksperymentem językowym, łamaniu ustalonych schematów, skojarzeń. Autor Szewców stworzył dzieło, które pobudza czytelnika i widza do chwili zastanowienia się nad sensem słów. Lesław Eustachiewicz trafnie podsumowuje rozważania na temat języka dramatopisarza słowami: „Język jest spoiwem, który (…) łączy przeciwstawne żywioły wyobraźni artystycznej – groteskę z thrillerem (dreszczowcem), komizm z wulgarnością, przenikliwość filozofa z wizjami makabrycznymi. Harmonie i dysonanse podporządkowane są przy tym nadrzędnemu prawu gry. (…) Świat w nienasyconej wyobraźni twórcy Szewców jest snem jak życie u Calderona, jest teatrem jak u Szekspira, ale teatrem marionetek i cieni, jest wreszcie zawsze i wszędzie grą, ale najczęściej brudną grą, grą nie fair”.
Pytania i odpowiedzi
Czym wyróżnia się język „Szewców”?
Zmyślonymi słowami (neologizmami), wulgaryzmami i połączeniem odległych stylów, na przykład potocznego i naukowego.
Szybki test
Złota siekiera jest aluzją do:
Poprawna odpowiedź: a) złotego rogu
Dramat Witkacego składa się z:
Poprawna odpowiedź: b) trzech aktów, bez podziału na sceny
Trójkowość kompozycji i struktury dramatu jest w pewnym stopniu cechą:
Poprawna odpowiedź: c) magiczną