„Mistrz i Małgorzata” Bułhakowa: streszczenie i opracowanie
„Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa to powieść pisana w latach 1928 do 1940, wielokrotnie poprawiana i niszczona, której ostatnie poprawki autor dyktował żonie na łożu śmierci. Ma 32 rozdziały w dwóch częściach i epilog i opowiada jednocześnie o trzech światach: Moskwie lat trzydziestych, starożytnej Jerozolimie Poncjusza Piłata i fantastycznym świecie Wolanda, szatana, który przybywa do ateistycznej Moskwy. Motto pochodzi z „Fausta” Goethego i zapowiada główną myśl dzieła: dobro i zło są ze sobą splecione. Istotą powieści są pytania o odpowiedzialność, odwagę i tchórzostwo twórcy, o miłość, która wymaga poświęcenia, i o władzę, która niszczy wolność.
Lektura w pigułce
- Autor: Michaił Bułhakow (1891 do 1940).
- Tytuł: „Mistrz i Małgorzata”, pisana w latach 1928 do 1940.
- Rodzaj i gatunek: epika, powieść łącząca realizm z fantastyką, satyrę i parabolę.
- Czas akcji: Moskwa lat trzydziestych XX wieku oraz Jerozolima za czasów Piłata (powieść w powieści).
- Miejsce akcji: Moskwa (m.in. Patriarsze Prudy, mieszkanie numer 50 przy ulicy Sadowej, teatr Variétés, klinika Strawińskiego) i Jerozolima.
- Budowa: 32 rozdziały w dwóch częściach (1 do 18 i 19 do 32) i epilog.
- Motto: z „Fausta” Goethego: „Jam częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro”.
- Problem: splot dobra i zła, odwaga i tchórzostwo, miłość i twórczość, władza.
Opracowanie lektury
Streszczenie w pigułce
Spotkanie na Patriarszych Prudach
Berlioz, przewodniczący literackiego stowarzyszenia Massolit, i poeta Iwan Bezdomny rozmawiają w Moskwie o tym, że Chrystus nigdy nie istniał. Przysiada się do nich cudzoziemiec, który przekonuje ich, że się mylą, i przepowiada Berliozowi rychłą śmierć. Berlioz ginie pod tramwajem, a Iwan ściga cudzoziemca, wpada do rzeki Moskwy, a potem w samej bieliźnie trafia do kliniki psychiatrycznej profesora Strawińskiego.
Woland i jego świta w Moskwie
Cudzoziemiec to Woland, czyli szatan, który zjawia się z niezwykłą świtą: Korowiowem-Fagotem, kotem Behemotem, Azazellem i Hellą. Zajmuje mieszkanie numer 50 przy ulicy Sadowej, a dyrektora teatru Variétés Stiopę Lichodiejewa wysyła magicznie aż do Jałty. Prezesa spółdzielni Nikanora Bosego wpędza w kłopoty za łapówkę, a w teatrze urządza spektakl czarnej magii, podczas którego z sufitu sypią się pieniądze, a damy zamieniają stare suknie na nowe, które potem znikają. Wszystko to odsłania chciwość i małostkowość Moskwian.
Powieść o Piłacie i Jeszui
Równolegle toczy się opowieść z Jerozolimy. Poncjusz Piłat sądzi Jeszuę Ha-Nocri, oskarżonego na podstawie donosu Judy z Kiriatu. Nie dopatruje się w nim winy, ale ze strachu przed arcykapłanem Kajfaszem i cezarem wydaje wyrok śmierci. Jeszua zostaje ukrzyżowany na Nagiej Górze, a jego uczeń Mateusz Lewita zdejmuje ciało z krzyża. Piłat dręczony poczuciem winy każe potajemnie zabić Judę. Ta historia jest zarazem powieścią Mistrza.
Mistrz
W klinice Iwan poznaje Mistrza, dawnego historyka z muzeum, który napisał powieść o Piłacie i poznał Małgorzatę. Krytycy powieść zniszczyli, zwłaszcza Łatuński. Załamany Mistrz spalił rękopis i dał się zamknąć w klinice, wierząc, że jest chory umysłowo.
Małgorzata i Wielki Bal
Małgorzata, nieszczęśliwa żona, tęskni za zaginionym ukochanym. Azazello proponuje jej udział w balu u cudzoziemca i daje jej krem. Po jego użyciu Małgorzata odmładza się, leci na miotle nad Moskwą i demoluje mieszkanie Łatuńskiego, jednego z krytyków Mistrza. Na Wielkim Balu u szatana jest gospodynią i królową, wita zmarłych gości, a bal kończy się zabiciem barona Meigla.
Nagroda za bal
W nagrodę Woland spełnia życzenie Małgorzaty. Prosi ona najpierw o ulgę dla dzieciobójczyni Friedy, a potem o powrót Mistrza. Woland przywraca Mistrza i jego spalone rękopisy, bo rękopisy nie płoną. Mistrz i Małgorzata wracają do swojego domku w zaułku na Arbacie.
Pożegnanie z Moskwą
Moskwa szuka sprawców dziwnych zdarzeń, ale nikogo nie może złapać. Kot Behemot podpala mieszkanie na Sadowej, a razem z Korowiowem wzniecają pożar sklepu i restauracji Gribojedowa. Mateusz Lewita przychodzi do Wolanda z prośbą Jeszui: Mistrz i Małgorzata nie zasłużyli na światłość, ale zasłużyli na spokój.
Odejście i epilog
Azazello poi Mistrza i Małgorzatę winem z trucizną i oboje odchodzą z życia. Jeźdźcy przemierzają niebo i na wzgórzu widzą Piłata. Mistrz uwalnia go od wiecznej męki, a sam z Małgorzatą otrzymuje od Wolanda wieczny dom z muzyką i spokojem. W epilogu Moskwa tłumaczy sobie wydarzenia działaniem hipnotyzerów i brzuchomówców, a Iwan, który został pracownikiem naukowym, w każdą pełnię księżyca śni o Mistrzu i Piłacie.
Pigułka jako osobny artykuł · Streszczenie rozdział po rozdziale · Plan wydarzeń
Streszczenie szczegółowe: 32 rozdziały i epilogKażdy rozdział po kolei, z objaśnieniami. 32 rozdziały · ok. 117 min
Utwór rozpoczyna motto zaczerpnięte z dzieła J. W. Goethego pt. „Faust”. „... Więc kimże w końcu jesteś? - Jam częścią tej siły, Która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro.”
Część pierwsza 1. Nigdy nie rozmawiaj z nieznajomymi
W blasku zachodzącego słońca na Patriarszych Prudach rozmawiało dwóch mężczyzn. Jeden z nich miał około czterdziestki, był niski, ciemnowłosy, trochę łysawy, odziany w letni garnitur – to Michał Aleksandrowicz Berlioz. Drugi, znacznie młodszy, rudawy, barczysty, ubrany w kraciastą koszulę i białe wymięte spodnie – to Iwan Nikołajewicz Ponyriow – poeta publikujący pod pseudonimem Bezdomny. Berlioz był redaktorem miesięcznika literackiego i prezesem jednego z największych stowarzyszeń literackich Moskwy - Massolitu.
Literaci w duszny majowy wieczór zapragnęli napić się czegoś zimnego. W nieodległej budce z napojami poprosili o butelkę mineralnej, ale wody nie było, zażyczyli sobie piwo, ale to miało być dostarczone później. Musieli więc zadowolić się ciepłym napojem morelowym. Nagle prezes poczuł dziwny strach i dygotanie serca. Zapragnął gdzieś biec, uciekać. Pomyślał, że to z przemęczenia: „Co się ze mną dzieje? Nigdy jeszcze mi się to nie zdarzyło. Serce nawala. Jestem przemęczony...”
Przez chwilę wydało mu się, że widzi rozmazaną, męską sylwetkę z malutką głową, odzianą w kusą kraciastą marynarkę utkaną jakby z powietrza. Stwierdził, że to niemożliwe, bo w życiu nie miał do czynienia ze zjawiskami nadprzyrodzonymi.
Zakrzyknął: „ – Uff, do diabła!”, spróbował się uspokoić i wrócił o przerwanego wykładu. Wykład dotyczył Jezusa Chrystusa. Berlioz, do kolejnego numeru pisma, zamówił poemat antyreligijny. Iwan Bezdomny taki poemat stworzył, ale redaktorowi nie podobała się w nim postać Chrystusa. Jezus był zbyt plastyczny, żywy, choć obdarzony najgorszymi cechami charakteru. Berliozowi nie chodziło o to, żeby ukazać Chrystusa jako dobrego bądź złego, lecz by dowieść, że w ogóle nie istniał. Na dowód tego zaczął przytaczać argumenty starożytnych historyków (Filona z Aleksandrii, Tacyta), z których wynikało niezbicie, że Jezus to „zwyczajny mitologiczny wymysł”- „bujda na resorach”, a jakiekolwiek wzmianki o nim są po prostu „wstawkami apokryfistów”.
Berlioz twierdził, że chrześcijaństwo niczym nie różni się od innych religii wschodnich, bo w każdej z nich jakaś dziewica rodzi boga, a Jezus należy do postaci zmyślonych - jest tym, którego w istocie nigdy nie było. Podczas żarliwego wywodu ni stąd, ni zowąd zjawił się nieznajomy, u którego mężczyźni dopatrywali się cech obcokrajowca. Każdy z nich odbierał go inaczej. Jego późniejsze rysopisy miały po kilka wersji: „(...) pierwszy z nich stwierdza, że człowiek ów był niskiego wzrostu, miał złote zęby i utykał na prawą nogę. Drugi zaś twierdzi, że człowiek ten był wręcz olbrzymem, koronki na jego zębach były z platyny, a utykał na lewa nogę. Trzeci oznajmia lakonicznie, że wymieniony osobnik nie miał żadnych znaków szczególnych.”
Tak naprawdę przybysz nie utykał na żadną nogę, „nie był ani mały, ani olbrzymi, tylko po prostu wysoki”. Zęby miał z lewej strony platynowe, a z prawej złote. Ubrany był w drogi popielaty garnitur i zagraniczne pantofle. Na głowie miał fantazyjny beret, a pod pachą ozdobną laskę. Wyglądał na ponad czterdzieści lat. Był starannie ogolonym brunetem o nieco krzywych ustach, z nieregularnie rozmieszczonymi brwiami i różnymi kolorami oczu: prawym – czarnym i lewym – zielonym.
Przysłuchując się konwersacji pisarzy związanej z niepotwierdzonym istnieniem Chrystusa, wtrącił się do dialogu. Nazwał rozmówców ateistami, co ci potwierdzili, ponieważ podważając istnienie Jezusa, negowali tym samym byt Boga. Obydwaj lekko się zirytowali, w myślach próbując zgadywać tożsamość dziwacznego obcokrajowca. Tymczasem ten zamierzał udowodnić im, że Bóg jednak istnieje. Przypomniał postać Tomasza z Akwinu, który wysunął pięć postulatów potwierdzających istnienie Najwyższego, na co Berlioz zaoponował stwierdzeniem, że są one nielogiczne, ponieważ w kategoriach rozumu nie da się przeprowadzić żadnego tego rodzaju dowodu.
Literat odwołał się do Kanta, który obalił wszelkie pięć argumentów, przy czym przeprowadził własny szósty dowód.
Podróżnik zapytał uczonych, kto, według nich, steruje życiem człowieka. Berlioz odrzekł bez wahania, że człowiek. Teorię tę nieznajomy podważył, wysuwając hipotezę, iż to niemożliwe, ponieważ człowiek pozbawiony jest możliwości planowania nawet na krótki czas, bo przecież nie wie, co stanie się z nim kolejnego dnia. A następnego dnia może się rozchorować i mimo podjętych prób ratowania zdrowia, i tak nie uda mu się uniknąć śmierci. W związku z tym niewiele od niego zależy.
Cudzoziemiec poczęstował rozmówców papierosami „Nasza Marka”. Podziw wzbudziła w nich sporych rozmiarów, lśniąca papierośnica wykonana z dukatowego złota, zdobiona brylantami. Obcy wrócił do przerwanego wątku i niespodziewanie oświadczył, że Berliozowi utną głowę. Ów zdziwił się tym proroctwem, ale to nie było wszystko. Wykonawcą tego makabrycznego czynu miała być kobieta – Rosjanka, komsomołka.
Michał Aleksandrowicz nie uwierzył. W planach miał zebranie członków Massolitu, ale nieznajomy dodał, że przepowiednia wypełni się, bo Annuszka kupiła już olej słonecznikowy i nawet go rozlała.
Bezdomny począł wnioskować o niepełnosprawności umysłowej przybysza, ale jego przełożony natychmiast go zganił. Wówczas okazało się, że obcy zna ich personalia. Wtedy Iwan Nikołajewicz odsunął na bok Berlioza i próbował mu tłumaczyć, że mają do czynienia ze szpiegiem. Obydwaj postanowili go wylegitymować, ale „szpieg” wyjął już swoją wizytówkę, paszport i zaproszenie do Moskwy. Na wizytówce wydrukowano zagranicznymi literami słowo „profesor” i nazwisko, z którego mężczyźni dostrzegli tylko pierwszą literę „W”. Cudzoziemiec zaprezentował się jako konsultant, władający wieloma językami, a jego specjalnością miała być czarna magia. Przypomniał swoim towarzyszom o istnieniu Jezusa, i by potwierdzić ów fakt, zaczął snuć pewną opowieść: „W białym płaszczu z podbiciem koloru krwawnika posuwistym krokiem kawalerzysty wczesnym rankiem czternastego dnia wiosennego miesiąca nisan...”
2. Poncjusz Piłat
Tego dnia procurator Judei Poncjusz Piłat nie czuł się najlepiej. Drażnił go zapach olejku różanego i sama woń tych kwiatów. Niemiłosiernie bolała go głowa, prawdopodobnie była to hemicrania – straszliwa choroba, „przy której boli pół głowy...”. Jego sekretarz podał mu pismo z którego wynikało, że ma rozstrzygnąć o życiu pewnego człowieka z Galilei skazanego za podburzanie ludu i głoszenie fałszywych poglądów. Wprowadzono oskarżonego. Był nim dwudziestosiedmioletni mężczyzna z niezgrabną imitacją korony na głowie, przewiązanej rzemieniem, ze związanymi rękami i pobitą twarzą. Procurator rozpoczął przesłuchanie, zaczynając od zarzutu próby zburzenia jeruszalaimskiej świątyni. Podsądny zaprzeczył i nazwał Piłata „człowiekiem dobrym”, na co ten obruszył się, przywołał Marka Szczurzą Śmierć i przykazał mu pouczyć skazanego, jak należy się do niego zwracać.
Marek Szczurza Śmierć był potężnym centurionem o zeszpeconej twarzy i z strzaskanym niegdyś przez germańską maczugę nosem. W jego historię wpisywało się „nieprzyjemne” spotkanie z Germanami w Dolinie Dziewic, którzy napadli go zbrojnie i, gdyby nie pomoc wojsk Piłata, zapewne nie przeżyłby tego spotkania. Centurion wyprowadził podejrzanego i biczem zaciął go po ramionach, po czym poinformował, że do procuratora rzymskiego należy zwracać się hegemonie. W ciągu dalszego postępowania aresztant musiał ujawnić swoją tożsamość, opowiedzieć o przestępstwie, którego się dopuścił i wydać tych, którzy mu pomagali.
Nazywał się Jeszua Ha – Nocri, pochodził z miasta Gamala i podobno był Syryjczykiem, nie pamiętał swoich rodziców. Nigdzie nie mieszkał na stałe, przenosił się z miejsca na miejsce. Wędrował od miasta do miasta. Nie miał rodziny. Umiał czytać i pisać. Znał grekę, łacinę i aramejski. Na zarzuty odpowiadał szczerze. Zaprzeczał, jakoby podburzał lud do zburzenia świątyni: „Ja, hegemonie nikogo nie namawiałem do tak nonsensownego uczynku.” Uważał, że zaszło nieporozumienie, poprzekręcano jego słowa i źle je zinterpretowano. W wędrówkach towarzyszył mu niejaki Mateusz Lewita – poborca podatkowy, którego po raz pierwszy spotkał w drodze do Bettagium. Porozmawiali chwilę, początkowo nieprzyjaźnie, lecz potem Lewita cisnął zebrane pieniądze i stwierdził, że będzie towarzyszył Jeszui w dalszej podróży. Wtedy to zaczął spisywać jego słowa.
Procurator nadal czuł się źle, ból głowy nie ustępował, marzył, żeby przesłuchanie skończyło się jak najszybciej. Wyobrażał sobie, że kładzie się na łożu w swojej zaciemnionej komnacie, żąda zimnej wody i przywołuje psa Bangę. Pomyślał też o truciźnie jako jedynym antidotum na te powtarzające się cierpienia. Powracając do świadomości, ponownie zapytał oskarżonego o podburzanie ludu do obalenia świątyni, ale podsądny odparł, że miał na myśli świątynię starej wiary i nową świątynię prawdy. Wówczas Piłat, stale myśląc o uciążliwym bólu i zbawczej truciźnie, spytał: „ (...) Czym bowiem jest prawda?” Skazany zadziwił go odpowiedzią: „Prawdą jest przede wszystkim to, że boli Cię głowa, i to tak bardzo cię boli, że małodusznie rozmyślasz o śmierci. Nie dość, że nie starcza ci sił, by ze mną mówić, ale trudno ci nawet na mnie patrzeć. Mimo woli staję się twoim katem, co zasmuca mnie ogromnie. Nie możesz nawet o niczym myśleć i tylko marzysz o tym, by nadszedł twój pies, jedyne zapewne stworzenie, do którego jesteś przywiązany. Ale twoje męczarnie zaraz się skończą, ból głowy ustąpi.”
Poradził, by Piłat udał się na przechadzkę, podczas której on chętnie będzie mu towarzyszył i podzieli się z nim swoimi myślami, bo nierozsądnym jest, gdy opuszcza nas wiara w ludzi, przelewać uczucia na psa. Sekretarz notujący zeznania zbladł, a pergamin wypadł mu z rąk. Dziwił się śmiałości aresztanta. Tymczasem procurator nakazał go rozwiązać i przyznać się, że jest lekarzem, ale i tej opinii Ha – Nocri zaprzeczył. Piłat przypomniał, że to od niego zależy los skazańca. Ów odrzekł, że włos, na którym wisi jego życie, może przeciąć tylko ten, kto je na nim zawiesił. Zaoponował, jakoby przybył do Jeruszalaim witany przez tłumy jako prorok. Ponoć towarzyszył mu tylko Mateusz Lewita.
Dziwiła Piłata filozofia skazańca, według którego na świecie nie istnieli źli ludzie, a jedynie dobrzy. Nie dopatrzył się w jego działalności cech przestępstwa, uznał go za obłąkanego filozofa, nie zatwierdził wyroku śmierci, ale polecił, by wydalono Jeszuę z Jeruszalaim i uwięziono w Cezarea Stratonica nad Morzem Śródziemnym, w miejscu, gdzie znajduje się rezydencja procuratora. Okazało się jednak, że to nie wszystko, bo w „rejestrze” przewinień Ha – Nocri istniał jeszcze zapis o obrazie cesarskiego majestatu. Poncjusz Piłat wiedział już, że nie uda się „uratować” skazańca.
Późniejsza relacja „przestępcy” dotyczyła znajomości z Judą z Kiriatu, który gościł Jeszuę w swoim domu i któremu filozof „zdradzał” swoje poglądy. Twierdził mianowicie, że „(...) wszelka władza jest gwałtem zadanym ludziom i że nadejdzie czas, kiedy nie będzie władzy ani cesarskiej, ani żadnej innej. Człowiek wejdzie do królestwa prawdy i sprawiedliwości, w którym niepotrzebna będzie już żadna władza.” Juda doniósł o poglądach Jeszui i wówczas ów został zatrzymany.
Piłat starał się uzmysłowić aresztowanemu, że nikt nie może opowiadać się przeciwko władaniu Cezara Tyberiusza. Wyprosił żołnierzy z tarasu i postanowił rozmówić się z podsądnym osobiście, ale ten nadal potwierdził swoje poglądy i przyznał się do wiary w jednego Boga. Poprosił procuratora o uwolnienie, lecz ów, widząc, że sprawa jest beznadziejna, musiał odmówić. Tym samym zatwierdził wyrok śmierci. Polecił przekazać więźnia komendantowi tajnej służby i odseparować go od pozostałych aresztantów. Wojsko miało eskortować skazańców do miejsca kaźni – na Nagą Górę.
Ponieważ zbliżało się święto Paschy pozostawała nierozstrzygnięta sprawa uwolnienia jednego z nich. Zatrzymano trzech złoczyńców: Dismasa, Gestasa i Bar Rabbana, a oprócz nich właśnie Jeszuę Ha – Nocri. W oddali prokuratorskiego pałacu wznosiły się okrzyki tłumu, który niecierpliwie oczekiwał decyzji Piłata. Ten konsultował się z arcykapłanem Kajfaszem. Kajfasz twierdził, że Sanhedryn prosi, by ułaskawić Bar Rabbana. Piłat był zdziwiony. Według niego Bar Rabban nie zasługiwał na uwolnienie. Jego czyny były zbyt obciążające – nawoływał do powstania i zabił jednego z żołnierzy. Był niebezpieczny.
Procurator poprosił o ponowne rozpatrzenie sprawy, lecz arcykapłan oświadczył, że została ona dokładnie przeanalizowana i Bar Rabban ma zostać uwolniony. Poncjusz Piłat poczuł, jak robi mu się duszno, otaczające go przedmioty traciły barwę i kontury. Zaczął gniewnie polemizować z Kajfaszem. Ostrzegł go, że powiadomi samego Cezara Imperatora o tym, że w Jeruszalaim broni się przed śmiercią zatwardziałych buntowników, ale arcykapłan odparł, iż on staje w obronie swojej religii, a w tym przypadku nawet Piłat – zwany Jeźdźcem Złotej Włóczni, nie może podważać takiego argumentu, bo z czasem niepozorny bunt mógłby przybrać większe rozmiary i przeobrazić się w wojnę.
Po tej rozmowie Piłat musiał dostosować się do decyzji członków Sanhedrynu. Wyszedł do rozgorączkowanego tłumu i ogłosił, że jeden ze skazańców zostanie uwolniony ze względu na zbliżające się święto Paschy. Zapytał o imię tego, który winien być ułaskawiony. Tłum zaczął skandować imię Bar Rabbana. Po chwili odszedł. Ludzie wdrapywali się sobie na ramiona, by zobaczyć „cudem” ocalonego. Obok eskorta prowadziła trzech pozostałych skazańców. Wojsko szykowało się do drogi na Nagą Górę. Obok Piłata przemknął ostatni żołnierz. Było około dziesiątej rano.
3. Dowód siódmy
„(...) była mniej więcej dziesiąta rano...” – dokończył opowiadanie nieznajomy profesor. Na Patriarszych Prudach powoli zapadał wieczór. Bezdomny miał wrażenie, że wszystko, co usłyszał, przyśniło mu się. Do podobnych wniosków doszedł również Berlioz. Zarzucił profesorowi, że jego opowieść jest niezgodna z Ewangelią. Nie zraziło to przybysza, wręcz przeciwnie. Skrycie przyznał się przyjaciołom, że osobiście uczestniczył w procesie Chrystusa. Mężczyźni popatrzyli na niego uważnie i zaczęli brać go za obłąkanego, a domniemany wariat tymczasem kpił z nich. Oświadczył, że ma zamiar mieszkać w domu Michała Aleksandrowicza, ale ten zaprzeczył i polecił mu apartamenty w hotelu „Metropol”. Pytanie o istnienie diabła również skwitował śmiechem: „To naprawdę zaczyna być ciekawe (...) – co to się u was dzieje? Cokolwiek byś tknął, tego nie ma.”
Berlioz postanowił działać. Planował powiadomić biuro turystyki zagranicznej, że na Patriarszych Prudach przesiaduje obywatel lekko upośledzony umysłowo. Zwariowany profesor błagał go, by jednak uwierzył w diabła, bo wkrótce przekona się o jego obecności i będzie to tak zwany siódmy dowód – nie do obalenia. Zakrzyknął za biegnącym, że na wszelki wypadek może już zawiadomić jego wujka w Kijowie o wszystkim, co się zdarzy. Zdziwiło to nieco redaktora, lecz biegł już w kierunku ulicy Bronnej, gdzie natknął się na osobnika zupełnie podobnego do tego, który przed chwilą snuł swoją niedorzeczną opowieść. Nieznajomy o małych i lekko zapijaczonych oczkach, wyglądający na żebraka, wskazywał już Berliozowi drogę. Pisarz nagle pośliznął się i wpadł na tory. Niespodziewanie nadjechał tramwaj prowadzony przez motorniczego – kobietę, ale nie zdążył już wyhamować. Dało się słyszeć pisk hamulców, brzęk tłuczonego szkła i rozpaczliwe krzyki przechodniów. Odcięta głowa Berlioza stoczyła się po bruku.
4. Pogoń
Ślady po wypadku uprzątnięto, ucichły histeryczne krzyki kobiet. Przerażony poeta bezsilnie opadł na ławkę. Nie mógł zrozumieć, że jeszcze przed chwilą rozmawiał z Berliozem, a potem zobaczył jego odciętą głowę. Przebiegły obok niego dwie kobiety, a jedna wspomniała imię tajemniczej Annuszki, mówiąc, że to wszystko przez nią, bo zakupiła w spożywczym olej słonecznikowy i przypadkiem go rozlała. Na tym oleju najpewniej poślizgnął się pisarz.
Bezdomny skojarzył imię nieznajomej z profesorem – obcokrajowcem. Powiązał fakty i zaczął podejrzewać tajemniczego konsultanta. Oskarżył go o szpiegostwo i morderstwo, ale w obronie profesora stanął niespodziewanie dziwaczny jegomość z pękniętym szkłem w okularach, którego Berlioz minął tuż przed niespodziewaną śmiercią. Iwan począł wzywać pomocy w ujęciu sprawcy, ale brano go za pijanego. Tymczasem do dwóch nieznajomych dołączył jeszcze ogromny czarny kocur Cała trójka ruszyła ulicą Patriarszą. Poeta samotnie zdecydował się na pościg, ale odległość między nim a „uciekinierami” nie zmniejszała się. Jeden wsiadł do autobusu i odjechał. Kocur usiłował wsiąść do tramwaju i zapłacić za bilet, ale wyproszono go z tego środka lokomocji, więc uczepił się tylnego zderzaka i również umknął, a profesor zwyczajnie znikł. Iwanowi wydało się, że musiał ukryć się w jednym z okolicznych domów pod numerem trzynastym. Wbiegł po schodach i zadzwonił. Otworzyła mu mała dziewczyna, która za chwilę gdzieś poszła. Poeta wszedł do łazienki i zastał w niej nagą obywatelkę podczas kąpieli, ale ta brała go za kogoś innego, nazywając imieniem Kiriuszka. Następnie w kuchni zauważył świecę i święty obrazek. Przywłaszczył sobie te przedmioty i udał się nad rzekę Moskwę, przeczuwając tam obecność cudzoziemca. Rozebrał się w pośpiechu, ubranie powierzył przygodnemu brodaczowi, a sam wskoczył do wody. Kiedy z niej wyszedł, odzieży już nie było, a przy brzegu znajdowały się tyko białe pasiaste kalesony, podarta koszula i zagrabione przezeń przedmioty. Złorzecząc, przyoblókł to, co zostało i zamierzał udać się do Gribojedowa, gdzie według planów miało odbyć się spotkanie literatów. Wahał się iść w takim stroju przez miasto, lecz nie miał wyboru. Przechodnie oglądali się za nim. Moskwa żyła wieczornym życiem.
5. Co się zdarzyło w Gribojedowie
Gribojedowem nazywano staroświecki, kremowy dom, z którym wiązało się nazwisko znanego pisarza – Aleksandra Gribojedowa. Tu znalazła „schronienie” literacka elita Moskwy – Massolitu. „Dom Gribojedowa” słynął ponadto z dobrej kuchni. Można było zjeść smaczny posiłek po niezbyt wygórowanej cenie. Wstęp mieli tylko „uprzywilejowani” – posiadacze legitymacji Massolitu.
Późnym wieczorem tego dnia, gdy zginął Berlioz, spodziewano się go w jednej z sal. Dwunastu literatów niecierpliwie czekało na Michała Aleksandrowicza, lecz martwy i nagi przewodniczący był akurat poddawany oględzinom lekarskim. Miał zmiażdżoną klatkę piersiową, zmasakrowane ręce i... odciętą głowę z wybitymi przednimi zębami. W jego mieszkaniu opieczętowano dokumenty. W kostnicy zastanawiano się nad możliwością „doszycia” głowy, bo zwłoki denata miały być wystawione na widok publiczny.
Zniecierpliwieni i utyskujący na opieszałość i niepunktualność Berlioza członkowie Massolitu zdecydowali się zejść na dół do restauracji. Prawie wszystkie stoliki były już pozajmowane. W tle grała muzyka. Nagle ktoś desperacko zawołał „Alleluja” i zagrzmiał słynny jazz-band Gribojedowa. Rozpoczęły się tańce. Spoceni kelnerzy przepychali się wśród par, by do stolików „dostarczyć” potrawy i napoje. Hałas był ogromny, niemalże piekielny. O północy na werandzie ukazał się piękny czarnooki mężczyzna ze spiczastą bródką – Archibald Archibaldowicz. Plotka głosiła, że swego czasu był on piratem na Karaibach.
Wrzask ucichł niespodziewanie, bo ktoś podał wiadomość o tragicznej śmierci Michała Aleksandrowicza, a w chwilę później zjawił się dziwny człowiek w kalesonach i podartej koszuli, ze świecą i obrazkiem w ręku. Był to poeta Iwan Bezdomny. Zrelacjonował wszystko, co wydarzyło się na Patriarszych Prudach, ale było to tak niewiarygodne, że zaczęto brać go za obłąkanego. Zaprzeczał temu, lecz jego opowieść była na tyle zawiła i przepełniona emocjami, iż nakazano mu odpocząć. Świadka rozwścieczyła ponadto ignorancja zebranych. Nikt nie zamierzał wszcząć pościgu za tajemniczym cudzoziemcem i jego dziwacznymi przyjaciółmi, którzy mieli bezpośredni związek ze sprawą. Ktoś wyraził swoje ubolewanie, a wtedy Iwan nie wytrzymał, zamachnął ręką i uderzył jednego ze słuchaczy w ucho. Z werandy, gdzie wszystko się odbywało, doleciały dziwne jęki, krzyki kobiet i brzęk tłuczonego szkła. Postanowiono obezwładnić poetę i ciężarówką odwieźć go do szpitala psychiatrycznego.
6. Schizofrenia, zgodnie z zapowiedzią
W izbie przyjęć słynnej klinice psychiatrycznej znajdowali się lekarz, trzej pielęgniarze, poeta Iwan Bezdomny i towarzyszący mu, pełen przejęcia, kolega literat – Riuchin. Rozpoczęto „lekarskie” przesłuchanie podejrzanego. Ów cały czas podtrzymywał swoją wersję wydarzeń i irytowały go zadawane pytania. Nawet sam Riuchin doszedł do wniosku, że Iwanowi nic nie jest, ale ten nagle, w ferworze złości, począł zarzucać przyjacielowi brak talentu literackiego.
Bezdomny po raz kolejny opowiedział historię z tajemniczym konsultantem, który przewidział śmierć Berlioza i osobiście rozmawiał z Poncjuszem Piłatem. Następnie skoczył znienacka do telefonu i wykręcił numer milicji. Nakazał wysłać w miasto pięć uzbrojonych motocykli, sam również planował wziąć udział w tropieniu „przestępcy”, ale jego interwencja nie przyniosła rezultatu. Z zamiarem opuszczenia sali rzucił się na zasłonięte okno. Po chwili unieszkodliwiono go zastrzykiem uspokajającym. Położył się spokojnie na poduszce i zasnął. Doktor postawił diagnozę: „Najprawdopodobniej schizofrenia, a do tego jeszcze alkoholizm...” Wglądało na to, że Iwan jest poważnie chory. Riuchin powrócił do Gribojedowa. W drodze powrotnej rozmyślał, o tym, co usłyszał od Bezdomnego. Uważał się za marnego poetę. Jego wiersze były bez wyrazu, kolidowały z osobowością autora.
7. Fatalne mieszkanie
Stiopa Lichodiejew – dyrektor teatru Varietes obudził się rano w swoim mieszkaniu, które mieściło się w wielkim pięciopiętrowym domu przy ulicy Sadowej. Razem z nim w tym ogromnym gmachu rezydował niegdyś Berlioz.
Budynek cieszył się wątpliwą sławą. Przed dwoma laty jego właścicielką była wdowa po jubilerze – pięćdziesięcioletnia Anne de Fougerais (Anna Francewna). Kilka pokoi rezydencji odnajmowała lokatorom, ale ci w dziwny sposób nagle znikali. Tak było np. z lokatorem o nazwisku Biełomut i jego żoną. Z czasem zniknęła sama Anna Francewna, a potem i jej służąca Anfisa. W lokalu zamieszkał w końcu Berlioz z małżonką i Stiopa Lichodiejew – również z żoną. Wkrótce obydwie połowice „zaginęły”. Małżonkę Berlioza widzieli niektórzy w Charkowie z jakimś baletmistrzem, natomiast Stiopa ponoć wynajął swojej żonie pokój gdzie indziej, byle tylko nie pokazywała się na Sadowej.
Stiopa nie czuł się najlepiej, bo minionej nocy był na przyjęciu i sporo wypił. Miał luki w pamięci i nie mógł się dobudzić. Kojarzył tylko, że poprzedniego wieczoru zawarł znajomość z pewną damą, którą usiłował pocałować i której obiecywał, że następnego dnia równo o dwunastej zjawi się w jej kwaterze. Ona natomiast wymawiała się nieobecnością o tej porze. Obudziwszy się, próbował przywołać służącą Grunię, a potem Berlioza, lecz odpowiadała mu głucha cisza. Spostrzegł, że spał w kalesonach i skarpetkach, a potem dopiero zauważył nieznajomego przybysza, który oświadczył, że już jedenasta, a on czeka na niego od godziny, bo wstępnie umawiali się na dziesiątą. Nieprzytomny dyrektor nie mógł sobie przypomnieć tożsamości nieznajomego, ani nawet faktu znajomości z nim. Wówczas gość zaproponował „dla przywrócenia pamięci” kilka kieliszków wódki i gorącą zakąskę. Nagle na stole pojawił się rondel z parówkami w sosie pomidorowym, biały chleb i kawior oraz karafka dobrze schłodzonej wódki. Anonimowy mężczyzna przypomniał Stiopie swoje personalia: „Profesor czarnej magii Woland” . Okazało się, iż mężczyźni podpisali kontrakt na magiczny występ Wolanda w teatrze Varietes. Niczego takiego dyrektor sobie nie przypominał, ale profesor twierdził, że wszystko zostało już uzgodnione ze Stołeczną Komisją Nadzoru Widowisk, a pakt przewidywał siedem niezwykłych koncertów. Tego ranka mieli omówić ich szczegóły. Gdy Woland przybył z wizytą, otworzyła mu Grunia – służąca dyrektora, która znając jego twardy, „alkoholowy” sen, wiedziała, że nie będzie w stanie go dobudzić. Wobec tego mag musiał poczekać, ale posłał w międzyczasie służącą po alkohol i zakąskę.
Woland okazał również podpisany przez samego Stiopę kontrakt opiewający na sporą sumę dziesięciu tysięcy rubli, a ich odbiór był już pokwitowany. By upewnić się co do tego faktu, dyrektor Varietes skontaktował się z dyrektorem finansowym teatru – Rimskim. Ów wszystko potwierdził i usiłował dowiedzieć się, kiedy dyrektor w związku z tym wszystkim zjawi się w teatrze. Rozmówca obiecał, że niebawem. Tymczasem w tle ujrzał zalakowane, łączące się z przedpokojem, drzwi do gabinetu Berlioza. Zdziwił się nieco, lecz w większe osłupienie wprawił go widok dziwacznego mężczyzny w binoklach bez jednego szkła oraz ogromnego czarnego kocura spoczywającego na pufie, popijającego wódkę z kieliszka i nakłuwającego na widelec marynowany grzyb. Wtedy profesor czarnej magii orzekł, że będzie potrzebował mieszkania Stiopy jako lokum dla swojej świty. Dyrektor chciał dopytać o wszystko Grunię, lecz ta została wysłana na przymusowy urlop do Woroneża. W pokoju zjawił się jeszcze jeden dziwny osobnik – płomiennie rudy, o niezbyt miłej fizjonomii, z wystającym z ust kłem. Był to Azazello. Nagle świta Wolanda rozgościła się w domu Stiopy i z niezbyt uprzejmym pożegnaniem: „Won!” wysłała go w nieznane. Gdy się ocknął, wokół szumiało morze, a on w kalesonach i koszuli znajdował się na molo w Jałcie, o czym poinformował go zaczepiony mężczyzna z papierosem.
8. Pojedynek profesora z poetą
Iwan Bezdomny obudził się w szpitalu dla umysłowo chorych, gdzie go niedawno przywieziono i stwierdzono schizofrenię. Pielęgniarka zaprowadziła go do wspaniale wyposażonej łazienki, by wziął orzeźwiającą kąpiel. Następnie podała mu czyste odzienie i szlafrok.
Potem przeprowadzono z nim wywiad lekarski. Iwan stale próbował udowadniać, że nie jest wariatem. Bał się mówić prawdę, bo była niewiarygodna Najpierw pytano go o rodzinę, przebyte choroby, a dopiero potem o wydarzenia na Patriarszych Prudach. Zbadano go dokładnie: zmierzono temperaturę, puls, ciśnienie, pobrano krew. Wkrótce podano śniadanie, a potem przybył autorytet wśród lekarzy – czterdziestokilkuletni, starannie ogolony doktor Strawiński. Znamiennym dla niego słowem było: „wyśmienicie”, którego zwykł używać po każdej „rozsądnej” odpowiedzi pacjenta. Iwan jeszcze raz opowiedział o tym, co się wydarzyło na Patriarszych Prudach, o dziwnym „proroku” - magu, znajomym Poncjusza Piłata, który przewidział śmierć Berlioza i działanie Annuszki.
Poeta zażądał, by go niezwłocznie wypuszczono. Lekarz nie oponował, ale nakazał Iwanowi potwierdzić fakt normalności. Pacjent spełnił jego prośbę i przedstawił swój plan działania. Zamierzał po opuszczeniu szpitala niezwłocznie pójść na milicję, by jeszcze raz wszcząć poszukiwania tajemniczego konsultanta. Od tego zamiaru odwodził go doktor, sugerując, że jeżeli uda się tam w takim stroju, w jakim pojawił się w szpitalu (w kalesonach i rozerwanej koszuli), to niedługo znów tu powróci. Zamiast tego zaproponował, by chory spisał na kartce swoje zarzuty a jeżeli wszystko będzie prawdą, to sprawa zostanie niebawem wyjaśniona. Zalecił poecie dużo wypoczynku i kąpiele.
9. Głupi dowcip Korowiowa
Nikanor Iwanowicz Bosy – prezes spółdzielni mieszkaniowej, do której należał dom numer 302 – A przy ulicy Sadowej zaczynał mieć kłopoty. Rozpoczęły się one od momentu śmierci Berlioza. Trzypokojowe mieszkanie denata zostało opieczętowane i oddane do dyspozycji spółdzielni, która mogła nim zawiadywać do momentu pojawienia się spadkobierców. Specjalna komisja zabezpieczyła rękopisy i rzeczy literata. Wtedy właśnie zaczęli pojawiać się pierwsi zainteresowani oraz napływać podania dotyczące wynajmu. Prezesa spółdzielni dręczono telefonami i wizytami. Udał się w końcu do owego mieszkania numer pięćdziesiąt. Zapasowymi kluczami otworzył drzwi, przywoływał Grunię, lecz służącej nie było. Zerwał pieczęcie z gabinetu redaktora, a przy jego biurku przyuważył nieznajomego mężczyznę w kraciastej marynareczce, w binoklach i w dżokejce. Zdziwił się jego obecnością, ponieważ przebywanie na terenie należącym do nieboszczyka było zabronione. Dziwny obywatel przedstawił się jako Korowiow – „tłumacz przy osobie cudzoziemca”. Wyjaśnił, że on i jego przełożony Woland są tu zgodnie z życzeniem i za aprobatą dyrektora Varietes – Stiepana Lichodiejewa, dopóki ów nie wróci z Jałty. Kazał poszukać Bosemu w teczce listu od Stiopy, w którym ten wyraża zgodę na gościnę i nakazuje zameldować gości na pobyt czasowy. W dodatku przysługa ta miała być sowicie opłacona przez samego mistrza czarnej magii.
W biurze turystyki zagranicznej, z którym skontaktował się Bosy nie czyniono żadnych problemów z meldunkiem, wobec tego zawarto umowę. Według niej najemca miał zapłacić za tygodniowy pobyt swój i świty pięć tysięcy rubli. Prezes był niezmiernie rad z takiego obrotu sprawy, tym bardziej, że spółdzielnia przeżywała ostatnio kłopoty finansowe. Dodatkowo otrzymał zapłatę za fatygę – czterysta rubli. Skrępowany poprosił jeszcze o dwa bilety na „diaboliczny” występ – dla siebie i małżonki – Pelagii Antonowny, po czym dziwiąc się samemu sobie, że nie zapytał obcego o szczegóły dostania się do opieczętowanego mieszkania, opuścił je. Woland zirytował się wizytą prezesa i zapragnął go więcej nie widzieć: „Wystarczy, że rozkażesz, messer” – odrzekł Korowiow i wykręcił numer milicji. Przedstawił się jako jeden z lokatorów domu – Timofiej Kwascow i doniósł, że prezes spółdzielni przechowuje u siebie w łazience zawinięte w papier i ukryte w przewodzie wentylacyjnym dolary.
Bosy po dotarciu do swojego lokum, wyjął pieniądze – czterysta rubli i schował je w przewodzie wentylacyjnym, a następnie spokojnie zasiadł do obiadu, który niechybnie przerwało przybycie funkcjonariuszy w cywilu powiadomionych o ukrytym „skarbie”. Poszukiwanie rozpoczęli od podejrzanego miejsca i znaleźli w nim czterysta nie rubli, ale dolarów. Prezes nie wiedział, jak się wytłumaczyć. Zrzucił winę na swoich wrogów i na bandytę w binoklach – Korowiowa, ale gdy sięgnął do teczki w celu okazania dowodów, niczego w niej nie znalazł. Nie było listu od Stiopy, umowy, paszportu cudzoziemca, ani biletów i, co gorsza, pieniędzy. Bosego wyprowadzono z mieszkania, a rzekomy denuncjator Kwascow zacierał ręce z radości, obserwując całą akcję. Po chwili jego również wywołano i zniknął.
10. Wieści z Jałty
W gabinecie teatru Varietes znajdowało się dwóch ludzi: dyrektor finansowy Rimski i administrator Warionucha. Ten ostatni ukrywał się w gabinecie dyrektora z powodu amatorów wejściówek ma wieczorny występ profesora od czarnej magii. Gdy tylko zadzwonił telefon i usłyszał swoje nazwisko, odpowiadał, że go nie ma, bo wyszedł. Obydwaj panowie próbowali bezskutecznie skontaktować się ze Stiopą Lichodiejewem. Miał być w teatrze za pół godziny. Telefonował o jedenastej w sprawie Wolanda i obiecywał się pojawić.
Mijała druga, a jego jeszcze nie było. Mężczyźni zaczęli się niepokoić i w myślach „układać” różne scenariusze nieszczęść, np. że podobnie jak Berlioz wpadł pod tramwaj. Nagle do pomieszczenia weszła kobieta w mundurowej kurtce i czarnej spódnicy i podała depeszę do pokwitowania. Wynikało z niej, że dyrektor Varietes zgłosił się w Jałcie na milicję. Był bez butów i wyglądał na obłąkanego. Rimski i Warionucha zaczęli podejrzewać jakąś mistyfikację i wszczęli telefoniczne poszukiwania Stiopy, które przerwało ponowne pojawienie się kobiety z depeszą o treści potwierdzającej poprzednią. Za chwilę doręczycielka weszła jeszcze raz, niosąc ze sobą papier mający stanowić dowód o autentyczności podpisu. Podpis faktycznie był oryginalny, a tym samym stanowił większy powód do zmartwień. Dyrektor i administrator rozważyli jeszcze raz całą sprawę, nie dając wiary swoim przypuszczeniom. Nie mogli uwierzyć, ze Stiopa w ciągu zaledwie dziesięciu minut mógł przenieść się do Jałty. Telefonował do Rimskiego dwadzieścia po jedenastej, a o jedenastej trzydzieści zgłosił się na milicję w Jałcie. Czy to możliwe, by odległość ponad półtora tysiąca kilometrów – z Moskwy do Jałty przez Sewastopol dało się pokonać w ciągu dziesięciu minut? Żaden z nich w to nie wierzył.
Rimski zamówił błyskawiczną rozmowę telefoniczną z Jałtą, ale nie udało się zrealizować połączenia, ponieważ linia była uszkodzona. Wtedy postanowił zadepeszować. Oświadczył, ze zrozumiał treść poprzednich informacji i potwierdza zgodność podpisu, a w celu obserwacji maga poczynił już pewne kroki. Następnie wszystkie otrzymane depesze włożył do jednej koperty i nakazał odwieźć przesyłkę na milicję.
Warionucha ponownie skontaktował się telefonicznie z domem Lichodiejewa, ale Korowiow, odebrawszy słuchawkę, potwierdził, że dyrektora nie ma w domu i że wyjechał na przejażdżkę za miasto. Wówczas administrator przypomniał sobie nazwę restauracji o nazwie Jałta. Mężczyźni zgodnie stwierdzili, że ich kolega zapewne dobrze popił, a teraz stroi sobie z nich żarty. Po chwili znów weszła kobieta z depeszą potwierdzającą otrzymanie odpowiedzi w Jałcie. Zawierała ona również prośbę o pieniądze na powrót do Moskwy. Rimski bez wahania przekazał gońcowi żądaną kwotę pięciuset rubli, którą ów miał wysłać pocztą.
Kierownik Warionucha wpadł na chwilę do swojego gabinetu i przypadkiem odebrał telefon z pogróżką. Nieznajomy głos radził mu, by nie zanosił nigdzie koperty z depeszami, ale administrator nie usłuchał. Za chwilę, gdy wyszedł z pomieszczenia, drogę zatarasował mu wielki kocur i mały rudy człowieczek z wystającym kłem. Anonimowi „obywatele” pobili go i zawlekli na ulicę Sadową. Wokół szalała burza. Gdy dotarli na miejsce, rzucili ofiarę na podłogę w przedpokoju Lichodiejewa. Po chwili zjawiła się naga i ruda dziewczyna o fosforyzujących oczach. Orzekła, że go pocałuje. Mężczyzna przestraszył się chłodu bijącego od nieznajomej i zemdlał. Pocałunku już nie poczuł.
11. Rozdwojenie Iwana
Iwan, przebywając w pokoju szpitala psychiatrycznego, zdecydował się posłuchać rady medyka Strawińskiego i spisać wszystko, co wydało mu się godne zapisu i co pomogłoby „pozbierać” myśli, a jednocześnie naprowadzić milicję na jakiś ślad tajemniczego maga. Trzy razy układał donos, ale za każdym coś mu w nim nie pasowało – brzmiało dziwnie i idiotycznie, jak choćby to zdanie: „Do milicji. Doniesienie członka Massolitu Iwana Bezdomnego. Wczoraj wieczorem przyszedłem z nieboszczykiem M. Berliozem na Patriarsze Prudy...” W końcu postanowił zacząć od opowieści o Poncjuszu Piłacie, osobliwych znajomych i odciętej głowie, ale raport ponownie wydał mu się niedorzeczny. Poeta zapłakał.
Wtedy przybyła pomocna pielęgniarka – Praskowia Fiodorowna wraz z lekarzem. Doktor zrobił Iwanowi zastrzyk i chory powoli się uspokoił. Zaczął być nawet obojętny. Już nie obchodziła go odcięta głowa Berlioza, konsultant – obcokrajowiec, bardziej żałował, że nie usłyszał do końca historii Ha – Nocri. Powoli zaczął zapadać w sen, gdy tymczasem krata za oknem cichutko odsunęła się na bok, a na balkonie pojawił się nieznajomy mężczyzna. „ – Ćśśś!...” – wyszeptał do Bezdomnego.
12. Czarna magia oraz jak ją zdemaskowano
Na scenie teatru Varietes trwały występy artystów. Dziwny człowieczek o malinowym nosie pokazywał akrobacje na rowerze. Pojawił się również ośmioletni chłopczyk o twarzy staruszka i młoda pulchna blondynka – także na rowerach.
Jedynym człowiekiem, którego nie interesowały popisy był Grigorij Daniłowicz Rimski. Ten zamartwiał się nieobecnością już nie tylko dyrektora Varietes – Lichodiejewa, ale i nagłym zniknięciem administratora Warionuchy. Za moment miał się odbyć pokaz tajemniczego maga i jego świty. Rimski musiał sam powitać nietypowych gości.
Nim przystąpiono do oficjalnej części pokazu, towarzysze „czarownika” – cudaczny osobnik w pękniętych binoklach i gruby czarny kocur zaprezentowali kilka malutkich sztuczek. Złoty zegarek – własność dyrektora znalazł się nagle w dłoniach owego osobnika, a kot na tylnych łapach podszedł do stolika, nalał sobie wody z karafki, wypił ją i otarł sobie wąsy ściereczką do charakteryzacji.
Następnie na widowni zgasły światła, a przed publicznością pojawił się znany moskiewski konferansjer Żorż Bengalski. Zapowiedział artystów, ale dodał przy tym, że całość prezentacji nie ma nic wspólnego z czarną magią, a jest jedynie kwestią świetnie opanowanych tricków, które w najciekawszej części występu zostaną ujawnione. Po chwili zjawił się i sam mistrz czarnej magii – profesor Woland. Ukazał się na scenie i rozpoczął dialog z człowieczkiem w kraciastej marynarce – Korowiowem, choć zwracał się do niego imieniem Fagot. Rozprawiali chwilę o zmiennej naturze mieszkańców Moskwy, ale już w następnym momencie rozpoczęli grę w karty z publicznością. Talia kart wylądowała u obywatela Parczewskiego zalegającego z alimentami, a następnie u wietrzącego podstęp jednego z mężczyzn, lecz tym razem zamieniła się w dziesięciorublowe banknoty – „czerwońce”. Zaraz też z teatralnego sufitu „lunął” deszcz pieniędzy o takich samych nominałach - „Cały teatr ogarnęła najpierw radość, a potem – osłupienie. Zewsząd buchało słowo „czerwońce”, „czerwońce” dobiegały okrzyki „ach, ach!” i radosne śmiechy. Ten i ów czołgał się już w przejściu, macał pod fotelami. Wielu stało na fotelach i łowiło umykające kapryśnie papierki.”
Tłum rzucił się do zbierania banknotów. Zaczynały się spory, ale do akcji wkroczył Fagot, powstrzymując pieniężną „ulewę”. Nagle wtrącił się konferansjer Bengalski, który zaistniałą sytuację próbował racjonalnie wytłumaczyć i nazwał ją przykładem „masowej hipnozy”. To określenie nie przypadło do gustu widzom. Publiczność wraz z artystą Fagotem zadecydowała, że Bengalskiemu w ramach „diabelskiej sztuczki” należy urwać głowę. Tak też się stało. Uczynił to kot Behemot: „Z pomrukiem wbił napuszone łapy w wątłą fryzurę konferansjera, dziko zawył, przekręcił tę głowę raz, przekręcił drugi i oderwał ją od pulchnego karku.” Ostatecznie widownia zlitowała się nad udręczonym spikerem i jego głowa znalazła się na swoim miejscu, ale Bengalski po dramatycznym przeżyciu, z okrzykiem: „Oddajcie mi moją głowę (...)” został odwieziony do szpitala psychiatrycznego.
W kolejnej części magicznego występu scena zamieniła się w istny salon mody i pasaż handlowy, gdzie zamiast kupować można było wymieniać stare, niemodne ubrania na zupełnie nowe i szykowne. Do zdobycia były suknie z salonów mód, buty, wielobarwne kapelusze i perfumy. A wszystko to z najlepszą marką: Guerlain, Mitsuko, Narcisse Noir, Chanel. Do nietypowych zakupów zachęcała ruda pannica z blizną na szyi. Początkowo damska część sali reagowała sceptycznie, ale sprowokowana „zdobyczami” pewnej odważnej brunetki, przystąpiła do „wymiany”. Kobiety zrzucały starą garderobę i wymieniały ją na nową, a gdy ogłoszono, że „salon” zostanie wkrótce zamknięty, przystąpiły do prawdziwego ataku i w locie chwytały, co popadnie, często nawet bez przymiarki.
Nagle „zdemaskowania” czarnej magii począł się domagać pewien obywatel – Arkadij Apołłonowicz przybyły w towarzystwie dwóch pań: żony i młodej kuzynki. Przy okazji wyszło na jaw, że Arkadij Apołłonowicz poprzedniego wieczoru wcale nie udał się na posiedzenie komisji akustycznej, tylko do mieszkania pewnej damy. Żona mężczyzny była zbulwersowana, zażądała aresztowania rywalki. Musiała interweniować milicja, której funkcjonariusze wdarli się do teatru pośród melodii marsza wygrywanego przez orkiestrę, natomiast ze sceny nagle znikli magicy i diabelski spektakl skończył się.
13. Pojawia się bohater
Dziwny, mniej więcej trzydziestoośmioletni człowiek wkroczył do pokoju Iwana i rozpoczął z nim rozmowę. Okazało się, że przed miesiącem podkradł Praskowii Fiodorownie pęk kluczy i dzięki temu zyskał dostęp do wszelkich szpitalnych sal. W ten sposób mógł komunikować się z pacjentami klinki. Poinformował poetę, że do sto dziewiętnastki przywieziono grubasa, który mamrocze o jakichś dolarach ukrytych w przewodzie wentylacyjnym i o sile nieczystej, która zagnieździła się w jego mieszkaniu na Sadowej. Dialog przerwała krótka inspekcja Praskowii Fiodorowny. Przybysz wymknął się na balkon, lecz po jej odejściu powrócił, by kontynuować zawieranie znajomości.
Iwan wyjawił mu powody swojego pobytu w szpitalu, kładąc akcent na sylwetkę Poncjusza Piłata. Wówczas gość uświadomił mu, że tajemniczym „jasnowidzem” – konsultantem był sam szatan – Woland. Nieznajomy przytoczył swoją historię. Przyczyną jego pobytu w szpitalu był również Poncjusz Piłat.
„Jestem mistrzem” – rozpoczął i poprosił o anonimowość, bo jego nazwisko, jak twierdził, było nieistotne. Z wykształcenia był historykiem i jeszcze przed dwoma laty pracował w jednym z moskiewskich muzeów, zajmował się też przekładami, bo znał kilka języków obcych, między innymi łacinę i grekę. Pewnego dnia wygrał na loterii całkiem pokaźną sumkę stu tysięcy rubli. Za część nabył znaczną ilość książek i przeniósł się do wynajętego dwupokojowego mieszkania, gdzie spokojnie mógł poświęcić się pracy – zamierzał zrealizować swoje marzenie i napisać powieść o Poncjuszu Piłacie. Wiedział nawet, jak ją zakończy. Pewnego wiosennego dnia wybrał się na spacer. Jego uwagę przykuła kobieta w czarnym płaszczu niosąca w ręku bukiet żółtych kwiatów: „Wstrząsnęła mną nie tylko jej uroda, ile niezwykła, niesłychana samotność malująca się w tych oczach. (...)Dokładnie pamiętam dźwięk jej głosu, taki dosyć niski, ale załamujący się niekiedy (...) najzupełniej nieoczekiwanie zrozumiałem, że przez całe życie kochałem tę właśnie kobietę!” On również nie był jej obojętny, a owego dnia wyszła z bukietem kwiatów właśnie po to, by ją wreszcie odnalazł, „i gdyby tak się nie stało, otrułaby się, bo jej życie było pozbawione sensu.”
Od tamtej chwili spotykali się codziennie. Stali się nierozłączni. Ukrywali swoją miłość, ponieważ każde z nich miało już życiowego partnera. Mistrz oczekiwał ukochanej z wielką niecierpliwością: „Przychodziła do mnie co dzień w południe, ale czekać na nią zaczynałem już od rana. Oczekiwanie to wyrażało się w ten sposób, że przestawiałem przedmioty na biurku. Na dziesięć minut przed jej przyjściem siadałem przy okienku i nasłuchiwałem, kiedy skrzypnie rachityczna furtka. (...) Ona przechodziła przez tę furtkę tylko raz, ale nie skłamię, jeśli powiem, że zanim weszła, serce zaczynało mi walić przynajmniej z dziesięć razy.”
Uznali, że są dla siebie stworzeni. Wtajemniczył ją w tematykę swojej powieści, a niedokończona książka stała się ich wspólna pasją. Gdy utwór został napisany, mistrz oddał go do druku i postanowił poddać krytyce literackiej. Jeden z redaktorów, po zapoznaniu się z treścią, orzekł, że musi skonsultować się z innymi recenzentami. Opinie nie były pochlebne, postanowiono nie wydawać dzieła, dopiero później jakiś inny redaktor opublikował jego znaczną część. Skutkiem tego była krytyczna „nagonka” na autora, którą podjęli w swoich artykułach dziennikarze: Aryman i Mścisław Laurowicz, potem dołączył do nich również Łatuński.
Po napisaniu powieści i fatalnych recenzjach, mistrz stwierdził, że skończyło się jego życie. Zaprzestał wspólnych spacerów z ukochaną, na które ona udawała się samotnie. Zaprzyjaźnił się z pewnym mężczyzną – Alojzym Mogaryczem – pasjonatem literackim. Rozprawiali o powieściopisarstwie i wspólnie interpretowali słowa ukazujących się ciągle krytycznych notatek prasowych. W tym czasie mistrz zaczął chorować. Bał się ciemności, czuł przerażenie i wewnętrzny niepokój. Ukochana radziła mu wyjazd nad Morze Czarne, by nabrał sił i uporał się ze swoimi rozterkami. Zamierzał tak zrobić, podjął resztę wygranej i oddał jej na przechowanie. Wieczorem, czuł się tak źle, że postanowił zniszczyć przyczynę swych duchowych cierpień. Zdecydował o spaleniu rękopisu. Pragnął, by szybko nadeszła ukochana. Przyszła i próbowała ocalić nadpalone karty. Gołymi rękami wyciągała je z ognia. Planowała odejść od męża. Miała mu to zakomunikować i powrócić nazajutrz.
W szpitalu dało się słyszeć skrzypnięcie wózka. Przybysz ponownie czmychnął na balkon, a wróciwszy, oznajmił, że do sto dwudziestki przywieziono kogoś, kto nieustannie błaga, by oddano mu głowę.
„W kwadrans po jej wyjściu zapukali do mojego okna...” – kontynuował nieznajomy. Jacyś ludzie zjawili się tamtej październikowej nocy w mieszkaniu mistrza i zajęli je. On, drżąc z zimna, przeszedł przez całe miasto i zgłosił się do szpitala. Czuł wszechogarniający strach i uważał, że nie jest zdrów na umyśle. Tu pozostał. Od tamtej pory upłynęło dwa lata. Najdroższa pewnie o nim zapomniała, a on i tak musiał tu zostać. Nie widział szans, by wyzdrowieć. Odmówił prośbie Iwana, by opowiedzieć dalsze losy Jeszui i Piłata z Pontu. To ponownie zachwiałoby odzyskiwaną stopniowo równowagę emocjonalną. Pożegnał się z poetą i cichutko balkonem umknął do siebie.
14. Chwała kogutowi!
Rimski nie czekał, aż milicjanci dokończą spisywanie protokołu, tylko szybko ukrył się w swoim gabinecie. Z okna obserwował „dantejskie” sceny, które zaczęły rozgrywać się na ulicy tuż po skończonym spektaklu Wolanda i jego asystentów. Publiczność hurmem wybiegła z teatru Varietes. Damy, które dopiero co wymieniły odzież na wspaniałe kreacje, nagle zostały niemal bez odzienia – w samych tylko halkach i bieliźnie. Wstydliwie się zakrywały. Tłum chichotał, ale skandal likwidowano sprawnie i szybko. Dyrektor planował zadzwonić z usprawiedliwieniami, ale powstrzymał go dźwięk telefonu i tajemniczy głos w słuchawce: „ – Rimski, lepiej nigdzie nie dzwoń, bo będzie źle...” Przestraszył się i chciał czym prędzej opuścić teatr, ale zegar wybił północ, od drzwi doleciał zapach zgnilizny, a w zamku obrócił się klucz. Do pokoju wszedł administrator Warionucha, ale był jakiś dziwny. Zaznaczył, że nie zamierzał zastać w gabinecie dyrektora finansowego, ponadto cały czas utrzymywał, że poszukiwany przez nich Stiopa Lichodiejew spił się w knajpie „Jałta” w Puszkino i razem z telegrafistą, którego także upił, stroili sobie żarty, co było do przywidzenia, bo Stiopa miał na swoim koncie podobne ekscesy. W Moskwie słynął ze swoich alkoholowych wybryków: „Rozbicie ośmiu butelek białego wytrawnego „Aj – Danila”. Zdemolowanie licznika szoferowi taksówki, który nie chciał oddać Stiopie kierownicy.”
Opowieść Warionuchy zupełnie nie pasowała Rimskiemu. Przeczuwał wierutne kłamstwo, a w zachowaniu i wyglądzie rozmówcy było coś niepokojącego. Zasłaniał twarz, na której widniał siniak, jego oblicze miało kredową barwę, a szyję, nie wiadomo dlaczego, oplatał długi szal. W dodatku administrator, mimo że siedział nieopodal zapalonej lampy, nie rzucał cienia. Rimski utwierdził się w przekonaniu, że ma do czynienia z nieboszczykiem. Grozy sytuacji dodało pojawienie się nagiej rudej dziewczyny w oknie, która usiłowała dostać się do pomieszczenia. Jej ciało przybrało trupiozielonkawą barwę, ujawniły się ślady rozkładu. Dyrektor był w potrzasku. Zamkniętych na rygiel drzwi pilnował „martwy” Warionucha, a okno „zabezpieczała” ruda nieboszczka. Nagle w pobliżu trzykrotnie zapiał kogut. Zjawy ulotniły się, a siwy jak gołąb Rimski nareszcie mógł uciec. Przekupił kierowcę taksówki, by podwiózł go na dworzec. Tam nabył bilet na ekspres i odjechał w nieznane.
15. Sen Nikanora Iwanowicza
Nikanor Iwanowicz Bosy został umieszczony w pokoju numer sto dziewiętnaście w klinice profesora Strawińskiego. Uprzednio przesłuchiwano go jednak. Padały pytania w jaki sposób i skąd zdobył walutę. Prezes zdał dokładną, według swego mniemania, relację, ale była ona na tyle niewiarygodna i niepotwierdzona, że zdecydowano się umieścić go w szpitalu. Zachowanie przewodniczącego spółdzielni również pozostawiało wiele do życzenia: modlił się i szlochał, widział w pobliżu siłę nieczystą.
W klinice zaaplikowano mu zastrzyk, dzięki czemu uspokoił się i mógł zasnąć. Wtedy nawiedził go nietypowy sen. Widział siebie w ogromnym teatrze, w którym obcy konferansjer nakazywał mu oddać dolary. On uparcie zapierał się, że ich nie posiada. Wobec tego na scenę wywołano innego „waluciarza” – Sergiusza Gerardowicza Dunhila. Ten odparł, że pozbył się już żądanej waluty, co potwierdziła jego małżonka, ale nagle zjawiła się w balowej sukni piękna młoda dziewczyna. Wyszło na jaw, że Dunhil sowicie obdarowywał swoją kochankę, nie tylko sporymi kwotami, ale i drogocennymi przedmiotami.
Kolejnym przesłuchiwanym był Sawwa Potapowicz Kurolesow. Ten kajał się przed publicznością i wymieniał swoje „nieczyste” uczynki. Z sali niespodziewanie dobiegł głos „ochotnika”, który postanowił publicznie się „wyspowiadać”. Nikołaj Kanawkin przyznał się, że chce zdać walutę i że pieniądze przechowuje jego ciotka, która też posiada pewną sumkę. Potem Nikanor Iwanowicz zobaczył we śnie mnóstwo kuchcików rozdających zupę i kromki razowca. Śpiąc, krzyczał jeszcze, że nie posiada żadnych pieniędzy. Uspokoiła go, ale już nie we śnie, tylko w rzeczywistości, Praskowia Fiodorowna, która przybyła z kolejną porcją środka uśmierzającego wszelkie niepokoje. Krzyki Iwanowicza obudziły innych chorych. Lokator obok zaczął szukać swojej głowy, nieznany nikomu mistrz wspomniał ostatnią jesienną noc, a poeta zapłakał. Zjawił się doktor i podał leki uspokajające. Iwan zaczynał śnić o Nagiej Górze otoczonej podwójnym łańcuchem straży.
16. Kaźń
Konwój z trzema skazańcami wyruszył w kierunku Nagiej Góry. Przewodził mu centurion Marek Szczurza Śmierć. Aresztanci jechali na wózku. Za nimi i eskortą ze wszystkich stron ciągnęli gapie, którzy chcieli przypatrzyć się egzekucji. Słońce opuściło już horyzont, ale nadal panował niemiłosierny skwar. Obawiano się zamieszek i próby odbicia uwięzionych, ale nic takiego nie nastąpiło. Ludzi „otępiał” upał. Gdzieś za procesją, w cieniu drzewa, chronił się człowiek, który wszystko obserwował. Był to Mateusz Lewita. Modlił się o rychłą śmierć dla swojego nauczyciela, bo widział jego cierpienie i mu współczuł. Obwiniał siebie za taką kolej rzeczy.
Jeszcze niedawno gościli u pewnego ogrodnika w Betanii. Pomagali mu w pracach w ogrodzie, ale Jeszua postanowił wybrać się do miasta i pieszo ruszył do Jeruszalaim. Po odejściu Ha – Nocri, Mateusz rozchorował się i nie mógł towarzyszyć mu w dalszej wędrówce. Od tamtej chwili nie widział go aż do momentu wydania wyroku..
Gdy dostrzegł Jeszuę prowadzonego do miejsca przeznaczenia, zapragnął ukrócić jego cierpienie i zadać zbawczy cios nożem. W tym celu zawrócił do miasta i w pobliskim sklepie ukradł nóż, ale nie udało mu się dopędzić procesji. W duchu przeklinał Boga za Jego brak litości: „Przeklinam ciebie, Boże! (...) Jesteś głuchy! (...) Gdybyś nie był głuchy, usłyszałbyś mnie i zabiłbyś go w tejże chwili! Nie jesteś wszechmogący! Jesteś Bogiem nieprawości! Przeklinam cię, Boże łotrów, opiekunie zbójców, natchnienie zbrodniarzy!” Nagle zerwał się wiatr, a od zachodu nadciągała spora chmura burzowa. Wtedy uczeń zaczął się modlić, by grom uderzył w słup Jeszui, ale mniemał, że On nie zadośćuczyni jego błaganiom.
Mężczyźni zostali zawieszeni na drewnianych słupach. Cierpieli ogromnie. Jeden z nich – Gestas w trzeciej godzinie męki zwariował, drugi – Dismas nie tracił przytomności i raz po raz rzucał głową tak, by uchem uderzać o ramię. Trzeci – Jeszua popadł w omdlenie, muchy obsiadły mu twarz, tworząc czarną, rojącą się masę. Wtedy jeden z oprawców litościwie podał Jeszui nasączoną wodą gąbkę, umieszczoną na końcu włóczni. Kazał mu się napić. Tego samego domagał się Dismas. Ha – Nocri poprosił o identyczną przysługę dla udręczonego sąsiada. Nagle kat zdjął gąbkę z włóczni i ze słowami: „Sław wielkodusznego hegemona!”, lekko dźgnął Jeszuę w serce. To samo uczynił z dwoma pozostałymi. Skazańcy skonali. Wyrok został wykonany.
Błyskawice przecięły niebo, a kordon wojska zaczął schodzić ze wzgórza. Zapadł zmrok i lunął rzęsisty deszcz. Po chwili na szczycie nie było nikogo prócz jednego człowieka i zawieszonych na słupach trupów. Mateusz Lewita odciął zwłoki i pozostawił je w kipieli wody. Zabrał tylko ciało Jeszui.
17. Niespokojny dzień
Pod murami teatru Varietes utworzyła się ogromna kolejka. Wszyscy chcieli nabyć bilety na planowany wieczorem magiczny spektakl. Wieści w Moskwie rozchodziły się szybko i już plotkowano o skandalicznym przedstawieniu, w trakcie którego spadały na widzów czerwone banknoty i po którym damy biegały ulicami miasta w samej bieliźnie. W pewnym momencie kolejka tak napęczniała, że obawiając się nieporozumień wezwano patrole milicyjne.
Wasilij Stiepanowicz Łastoczkin – główny księgowy Varietes zjawił się w teatrze i przeraziło go panujące tam zamieszanie. Wszędzie dzwoniły telefony, których nikt nie odbierał, a personel administracyjny w osobie Lichodiejewa, Rimskiego, Warionuchy zniknął bez śladu. W gabinecie dyrektora finansowego Rimskiego były otwarte drzwi, powybijane szyby i cały czas paliły się lampy. Madam Rimska zjawiła się w budynku Varietes, by dowiedzieć się o losach małżonka, ale nikt nie potrafił udzielić jej stosownej odpowiedzi. Odesłano ją o domu.
By wyjaśnić nadzwyczajne okoliczności, przybyli przedstawiciele organów śledczych na czele z psem tropicielem – Askaro, ale zwierzę wskoczyło tylko na parapet w gabinecie dyrektora finansowego, zawyło kilkakrotnie i skierowało się wraz z funkcjonariuszami w kierunku postoju taksówek. Tu ślad się urwał i pies okazał się zbędny. Zdecydowano o przesłuchaniu pracowników – świadków niedawnych zajść, lecz wkradł się ogólny bałagan i trudno było ustalić cokolwiek. Wczorajsze afisze pozaklejano nowymi, nikt nie pamiętał dokładnie nazwiska maga: Woland czy Faland. Piętrzyły się trudności z odnalezieniem umowy podpisanej z czarodziejem na kilka kolejnych seansów. Dokument winien znajdować się w księgowości, ale tu go nie było. Postanowiono odwołać planowany na wieczór spektakl. Kolejka przed teatrem automatycznie zmalała.
Główny księgowy – Łastoczkin musiał udać się do Komisji Nadzoru Widowisk i Rozrywek Lżejszego Gatunku i tam złożyć raport o zajściach. Kolejnym jego celem była wpłata utargu z widowiska w wydziale finansowym. Gdy Wasilij Stiepanowicz poszedł na postój taksówek, nikt nie chciał go zawieźć w wybrane miejsce. Jeden z taksówkarzy poprosił o okazanie pieniędzy. Swoje zachowanie wytłumaczył przypadkami „fałszywek” - banknotów, które wcale banknotami nie były – zamieniały się w nalepki po wodzie mineralnej lub kąśliwa osę: „Wysiada, łobuz. Za pięć minut patrzę – zamiast czerwońca etykieta z butelki mineralnej! (...) Daję trzy ruble reszty. Wysiadł. Sięgam do portmonetki, a tam – pszczoła. W palec mnie ucięła!”
Księgowy dojechał na miejsce i wszedł do gabinetu przewodniczącego komisji – Prochora Piotrowicza, ale nie zastał go tam osobiście. Na jego miejscu za biurkiem siedział sam garnitur i notował coś w dokumentach. Okazyjnie rozmawiał ze swoją zapłakaną i pogrążoną w rozpaczy sekretarką – piękną Anną Ryszardowną, która nie mogła uwierzyć, że kierownik zniknął, a przemawia do niej obcym głosem pozbawiony fizycznego kształtu jegomość. Kobieta wytłumaczyła Łastoczkinowi, że owe dziwactwa zaczęły się od wizyty wielkiego kota i grubego mężczyzny w kraciastej marynarce. Prochor Piotrowicz wykrzyknął wtedy znamienne słowa: „ (...) niech mnie diabli porwą!” i przepadł, pozostawiając po sobie samoczynnie działający garnitur obdarzony głosem.
Ponadto w filii zarządu widowisk działy się równie nielogiczne rzeczy. Urzędnicy, ku zdziwieniu petentów, śpiewali piosenkę „Morze przesławne”. Panowała ogólna wesołość. Ponoć wcześniej zjawił się wybitny specjalista w dziedzinie organizowania chórów amatorskich i od tamtej pory całość pracowniczej kadry co chwilę intonowała przyśpiewkę, nawet wtedy, gdy dziwaczny fachowiec w pękniętych binoklach poszedł sobie. Korowiow i Behemot nieźle narozrabiali. Przybył lekarz, który miał się zająć przypadkiem „zbiorowej hipnozy” i wszystkim „zahipnotyzowanym” podać odpowiednie porcje waleriany. Później „tenorów” z kierownictwem na czele odwieziono ciężarówkami do szpitala psychiatrycznego.
Następnie księgowy Łastoczkin udał się do wydziału finansowego, by dokonać wpłaty państwowych pieniędzy, lecz gdy tylko otworzył teczkę, by to uczynić, został natychmiast aresztowany. W walizce, zamiast rubli, znajdowały się zagraniczne banknoty: kanadyjskie dolary, łotewskie łaty, korony estońskie, angielskie funty szterlingi.
18. Pechowi goście
W czasie, gdy skrupulatny księgowy jechał taksówką do komisji nadzoru widowisk, do Moskwy przybywał wuj nieboszczyka Berlioza – Maksymilian Andriejewicz Popławski, z zawodu ekonomista – planista. Dwa dni wcześniej otrzymał on depeszę dziwnej treści: „przed chwilą na patriarszych prudach przejechał mnie tramwaj pogrzeb piątek godzina trzecia przyjeżdżaj berlioz”. Zdziwił go taki zapis, ale doszedł do wniosku, że widocznie nie dopatrzono się błędu w szyku zdania, niemniej informacja musiała być prawdziwa. Żałował zmarłego nagle siostrzeńca żony, lecz wziął pod uwagę korzyści materialne wynikające z zaistniałego i niezmiennego już przecież faktu. Postanowił odziedziczyć trzypokojowe mieszkanie po Berliozie. By stało się to realne, należało najpierw zameldować się na pobyt czasowy w lokum zmarłego.
Popławski zamierzał działać. Na początek udał się do administracji domu numer 302 – A przy ulicy Sadowej, ale zastał tam tylko jednego człowieka o nazwisku Piatnażko. Ów nieco przestraszony osobnik nie potrafił jednoznacznie powiedzieć, gdzie znajduje się i kiedy powróci prezes zarządu. Sekretarza również nie było. Po chwili ktoś wywołał i Piatnażkę, a Popławski został sam. W tak zawiłych okolicznościach nie chciał dłużej zwlekać i skierował się bezpośrednio do mieszkania numer pięćdziesiąt. Gdy otworzył drzwi, w przedpokoju zauważył siedzącego na krześle olbrzymiego czarnego kota. Dopiero po chwili z gabinetu wyszedł Korowiow. Przybysz przedstawił się, a Korowiow począł nagle zalewać się łzami i relacjonować okoliczności śmierci Berlioza: „Prawa noga – chrust, i na pół! Lewa – chrust, i na pół! Oto do czego doprowadziły te tramwaje!” W końcu dziwaczny lokator zadecydował, że zażyje krople waleriany na uspokojenie i nieco się prześpi.
Czarny kocur przyznał się, ze to on wysłał depeszę, nakazał wylegitymować się Popławskiemu, uznał, że dowód jest fałszywy, przywołał Azazella i polecił mu „wyprowadzić” gościa, zaznaczając, że jego obecność jest tu całkowicie zbędna. Zasugerował rychły powrót do Kijowa. Rudy Azazello wyprowadził Maksymiliana Andriejewicza na schody, a następnie, bez użycia klucza, otworzył jego walizkę, z której wysypała się cała zawartość, łącznie z pieczoną kurą przeznaczoną do konsumpcji, ale kurze udo ogryzł Azazello, a korpusem ptaka rzucił w przybysza. Popławski przysiadł na podeście, lecz w tejże chwili na klatce schodowej jakiś obcy człowiek zapytał go o numer mieszkania, które on właśnie opuścił. Ukrył się w pobliżu i czekał na rozwój wydarzeń.
Mały człowieczek, a był nim bufetowy z Varietes, wspiął się na czwarte piętro i przez dłuższy czas nie schodził. W pewnym momencie dało się słyszeć odgłos drobnych kroczków stąpających w dół, ale nagle nieznajomy zawrócił. W tle mignęła mu kobieta z ceratową torbą. Potem już tylko trzasnęły drzwi, klatkę schodową wypełnił przeraźliwy krzyk i rumor szybkich kroków. Popławski był przerażony. Postanowił czym prędzej wracać do Kijowa.
Okazało się, że gdy bufetowy – Andriej Fokicz zadzwonił do drzwi, otworzyła mu dziewoja ubrana jedynie w kokieteryjny koronkowy fartuszek i biały czepek. Na szyi miała szpecącą bliznę. Zaprosiła gościa do środka i odebrała telefon. Nieznajomy rozmówca pytał o maga. Fokicz był również zainteresowany widzeniem z artystą. Dziewczyna zaanonsowała przybysza i znikła. Bufetowy znalazł się w salonie o przedziwnym wystroju, który podobno stanowił kaprys zaginionej wdowy po jubilerze: „Przez witrażowe szyby wielkich okien (...) wpadało niezwykłe, jakby cerkiewne, światło. Mimo że dzień był ciepły i wiosenny w wielkim staroświeckim kominku płonęły polana. Ale w pokoju bynajmniej nie było gorąco, przeciwnie, owionęła wchodzącego jakaś piwniczna wilgoć. Na tygrysiej skórze przed kominkiem, dobrodusznie mrużąc oczy w blasku ognia, siedział czarny kot. (...) Pachniało nie tylko pieczystym, ale również jakimiś wyjątkowo mocnymi perfumami i kadzidłem (...) Profesor czarnej magii spoczywał na niezwykle rozległym tapczanie, pełnym porozrzucanych poduszek.”
Fokicz przedstawił się, powiedział, że jest bufetowym w teatrze Varietes. Stwierdzenie to oburzyło artystę, skrytykował kierownika bufetu za jadłospis teatralny, w którym większość dań była nieświeża. Rozkazał podać gościowi taboret, lecz gdy ten na nim spoczął, mebel połamał się. Upadając, mężczyzna zaczepił o sąsiedni zydel i wylał na siebie puchar czerwonego wina. Natychmiast podano mu drugi stołek oraz zasugerowano poczęstunek, ale onieśmielony i przerażony bufetowy odmawiał. Nie chciał też zagrać w karty, kości, ani w domino. Gospodarz orzekł, że to źle świadczy o nim: „Cóż, jeśli wolno, przyzna pan, że jest coś niedobrego w mężczyznach, którzy unikają wina, gier, towarzystwa pięknych kobiet i ucztowania. Tacy ludzie są albo ciężko chorzy, albo w głębi duszy nienawidzą otoczenia. (...)”
Bufetowy zapragnął wreszcie wyjawić to, z czym przyszedł. Zwrócił się do czarodzieja z pretensją, że banknoty, które wczoraj spadały na widzów podczas seansu i którymi płacono w bufecie, okazały się zwykłymi, bezwartościowymi papierkami. Woland nie przypuszczał, że ludzie tak bardzo uwierzą w jego „sztuczki”. Odwiódł Andrieja Fokicza od chęci zysków i bogacenia się. Przepowiedział mu, że umrze za dziewięć miesięcy na raka wątroby, a to, co udało mu się zaoszczędzić i tak nie zdąży wydać w ciągu tego czasu. Doradził mu, by zamiast umierać w klinice, wydał oszczędności na wspaniałe przyjęcie i zażywszy truciznę, radośnie odszedł z tego świata: „Czy nie lepiej wydać ucztę za te dwadzieścia siedem tysięcy, a potem zażyć truciznę i przenieść się na tamten świat przy dźwiękach strun, wśród oszołomionych winem pięknych kobiet i wesołych przyjaciół?”
Poprosił o pokazanie „fałszywek” i papierki znów zamieniły się w „czerwońce”. Otumanionego gościa wyprowadził z mieszkania Azazello i roznegliżowana pokojówka Hella. Na schodach tak długo przyglądał się banknotom, że zaczepiła go przechodząca obok kobieta, żartując o podziale pieniędzy, ale bufetowy przypomniał sobie, że wychodząc, nie zabrał kapelusza. Wrócił się i podano mu dziwaczny, aksamitny kapelusz, ale ten okazał się kociakiem i podrapał Fokiczowi łysinę. Nieszczęśnik udał się do apteki, a po opatrzeniu ran do gabinetu profesora Kuźmina – specjalisty od chorób nowotworowych. Tam oznajmił, że jest ciężko chory i wpuszczono go poza kolejnością. Profesor nie stwierdził żadnych objawów nowotworu, profilaktycznie nakazał pacjentowi przebadać się, także neurologicznie, zalecił dietę. Andriej Fokicz zapłacił za wizytę „czerwońcami” od maga, które po jego odejściu zamieniły się w etykietki. Kuźmin wziął bufetowego za nieszkodliwego oszusta, ale nagle spostrzegł w gabinecie bezpańskiego kociaka. Po chwili za oknem zauważył biegnącą w samej koszuli damę, a potem sporych rozmiarów wróbla tańczącego fokstrota na jego biurku. Wróbel przysiadł na kałamarzu, zabrudził go, a odfruwając, rozbił szybkę w fotografii.
Profesor pomyślał, że ma przywidzenia i dzieje się z nim coś niedobrego. Zażyczył sobie przysłania pijawek w celach leczniczych, lecz gdy tylko o nich pomyślał, za swoimi plecami dostrzegł kobietę o męskich ustach w czepku siostry miłosierdzia z torbą z napisem „Pijawki”. „Siostrzyczka” zgarnęła leżące na biurku etykietki i rozpłynęła się w powietrzu, a doktor, po dwóch godzinach, znalazł się wreszcie w swojej sypialni, gdzie wypoczywał z poprzyczepianymi do skroni, szyi i uszu pijawkami.
Część druga 19. Małgorzata
Rozdział rozpoczyna bezpośredni zwrot do czytelnika i wpleciona w niego refleksja i obietnica dotycząca miłości: „Za mną czytelniku! Któż to ci powiedział, że nie ma już na świecie prawdziwej, wiernej, wiecznej miłości? A niechże wyrwą temu kłamcy plugawy język! Za mną, czytelniku mój, podążaj za mną, a ja ci ukaże taką miłość!”
Ukochana mistrza miała na imię Małgorzata. Liczyła sobie trzydzieści lat i była zamężna, nie posiadała dzieci. Ponadto była mądra, piękna i dobrze sytuowana: „Trzydziestoletnia bezdzietna Małgorzata była żoną wybitnego specjalisty, który w dodatku dokonał pewnego odkrycia o ogólnopaństwowym znaczeniu. Jej mąż był przystojny, dobry, uczciwy i uwielbiał żonę.” Wraz z małżonkiem zamieszkiwali w pięknej willi mieszczącej się w pobliżu Arbatu.
Mając dziewiętnaście lat wyszła za mąż, ale nie była szczęśliwa. Przeczuwała, że istnieje inna, pokrewna jej dusza, którą musi odnaleźć. Z tegop powodu pewną wiosną wybrała się na spacer, niosąc w ręku zwracający uwagę bukiet mimozy. Tak naprawdę nie potrzebowała wspaniałego domu – gotyckiej willi, ani pieniędzy, potrzebny był jej mistrz. Kochała go, a gdy pamiętnej jesiennej nocy opuszczała jego dom, by wrócić nazajutrz, nie wiedziała, że rozstają się na bardzo długo. Powróciła wówczas samotna do swojego domu i pędziła smutny, nostalgiczny żywot. Wyrzucała sobie, że źle uczyniła, wracając wieczorem do męża, podczas gdy ukochany borykał się z nieznaną duchową chorobą i lękami.
Pewnej nocy miała sen, po którym uwierzyła, że w jej smutnym życiu zajdzie jakaś zmiana, najprawdopodobniej na lepsze: „Niewątpliwie coś się wydarzy, ponieważ nic nie może trwać wiecznie. A poza tym mój sen był proroczy, dam za to głowę...” Przyśnił jej się drewniany domek pośród dziwacznego krajobrazu, a z domku wyszedł mistrz. Wytłumaczyła sobie, że najdroższy dał jej znak i niebawem się spotkają.
Mąż Małgorzaty wyjechał na trzy dni, miała więc czas dla siebie. Postanowiła spędzić go wedle uznania. Rankiem sięgnęła do dawnych zapisków mistrza, przeczytała fragmenty ocalonego brulionu, porozmawiała z Nataszą – służącą, która donosiła jej dziwne wieści z ostatnich dni: o obcym sztukmistrzu, który narobił rozgardiaszu w moskiewskim Varietes. Małgorzata uznała, że służąca opiera swoją relację na plotkach, bo takie rzeczy przecież się nie zdarzają. Następnie wsiadła do trolejbusu, gdzie usłyszała strzępy dziwnej rozmowy. Jacyś obywatele opowiadali, że pewnemu nieboszczykowi w dniu pogrzebu skradziono z trumny głowę. Chwilę później, siedząc na ławeczce pod murami Kremla, rozmyślała o mistrzu: „Jeżeli jesteś na zesłaniu, to dlaczego nie dajesz znaku życia? Ludzie przecież dają znać o sobie. Przestałeś mnie kochać? Nie jakoś nie mogę w to uwierzyć. A więc zesłano cię i umarłeś... Jeśli tak, to proszę - zwolnij mnie, pozwól mi wreszcie żyć, oddychać!”
Pewien mężczyzna, zwabiony jej urodą i samotnością, przysiadł na ławce, ale odszedł porażony jej posępnym spojrzeniem. Obok przejechał kondukt pogrzebowy z trumną okrytą wieńcami, ale ludzie towarzyszący zmarłemu w ostatniej drodze byli dziwnie zmieszani. Małgorzata zastanowiła się, czyj to może być pogrzeb i nagle usłyszała odpowiedź: „Michała Aleksandrowicza Berlioza (...) – przewodniczącego Massolitu.” Nieznajomy w dziwacznym stroju potwierdził to, co już usłyszała od służącej, że to właśnie temu nieboszczykowi skradziono głowę, a uczestnicy pochówku zastanawiają się kto, w jaki sposób i kiedy ją ukradł oraz gdzie ukrył zdobycz.
Małgorzata domyśliła się, że w kondukcie idą literaci. Ekscentryczny mężczyzna wskazał jej krytyka Łatuńskiego, a następnie zaprosił na bal do pewnego cudzoziemca, czym niezmiernie zadziwił młodą mężatkę. By ją przekonać o prawdziwości swoich słów i zamiarów, zacytował fragment powieści mistrza. Małgorzata uwierzyła, tym bardziej, że Azazello znał fakty z jej życia, wiedział, gdzie ukrywała cenne zapiski ukochanego, a co najciekawsze – znał jej myśli. Ponadto zapewnił ją, że mistrz żyje. Zakochana Małgorzata była gotowa na wszystko.
Azazello podarował jej specjalny, „regenerujący” krem w złotym pudełeczku. Tym cudownym preparatem miała natrzeć wieczorem całe ciało, polecił jej by oczekiwała na telefon ze specjalnymi poleceniami. „ (...) decyduję się na to wszystko ze względu na niego, bo na nic na świecie nie mogę już liczyć i nie mam nadziei (...) Zgadzam się, zgadzam się na tę komedię z wcieraniem maści, zgadzam się jechać, gdzie diabeł mówi dobranoc!” – usprawiedliwiała się.
20. Krem Azazella Zgodnie ze wskazówkami Azazella, Małgorzata wtarła krem w całe ciało. Od razu odmłodniała, wyglądała na dwudziestolatkę i czuła się tak lekko, że mogła unosić się nad ziemią. Służąca Natasza była oczarowana jej wyglądem. Siedząc rozebrana na okiennym parapecie, zagadywała do sąsiada Nikołaja Iwanowicza, lecz wkrótce zadzwonił telefon i musiała szykować się do lotu. Dzięki zaklęciu „niewidzialna” stała się niewidoczna. Po chwili odfrunęła na szczotce.
W sypialni Małgorzaty panował nieopisany bałagan. Części garderoby poniewierały się po pokoju, a Małgorzata siedziała przed lustrem okryta jedynie płaszczem kąpielowym. Zgodnie z instrukcjami, punktualnie o 21.30, zaczęła wcierać w siebie maść od Azazella o zapachu bagiennego szlamu. Natychmiast wygładziły jej się wszelkie niedoskonałości urody. Zmęczona i postarzała twarz nabrała promiennego blasku. Trzydziestoletnia Małgorzata wyglądała na dwudziestolatkę. Poczuła się tak lekko, że mogła unosić się w powietrzu: „Ciało jej natychmiast poróżowiało, rozgrzało się.”Postanowiła porzucić swoje dotychczasowe życie i definitywnie rozstać się z mężem. Napisała do niego kartkę: „Przebacz mi i zapomnij o mnie jak najszybciej. Opuszczam cię na zawsze. Nie szukaj mnie, to się na nic nie zda. Z powodu klęsk i nieszczęść, które na mnie spadły, zostałam wiedźmą. Czas na mnie. Żegnaj. Małgorzata.”
W pokoju pojawiła się Natasza zdziwiona widokiem swojej pani. Małgorzata w kilku słowach zdradziła jej sekret swojego wyglądu i podarowała służącej wszystkie zbędne stroje i perfumy. W oczekiwaniu na telefon przysiadła na parapecie i spostrzegła współlokatora - Nikołaja Iwanowicza wracającego z zebrania. Zagadywała do niego, lecz ten jakby jej nie słyszał: „To niegrzeczne Nikołaju Iwanowiczu! Mimo wszystko jestem przecież kobietą! Przecież to chamstwo – nie odpowiadać, kiedy ktoś mówi do pana.” Po chwili zadzwonił telefon i Azazello poradził, by Małgorzatza szykowała się do lotu: „Niech pani wylatuje. (...)” Dzięki zaklęciu „niewidzialna” stała się niewidoczna dla ludzkich oczu. Przechodnie mogli usłyszeć tylko wydawane dźwięki. Z oddali pożegnała swoje dotychczasowe życie, zdumionego jej bezosobowością Nikołaja Iwanowicza i służącą Nataszę, po czym szybko odfrunęła na szczotce. Dochodziła ją tylko muzyka walca.
21. Lot
Lecąc, Małgorzata czuła się całkowicie wolna. Przelatywała nad uliczkami i nikt jej nie zauważał. Poruszała się bezszelestnie, zaglądała w okna domów. W jednym z nich zobaczyła dwie sprzeczające się kobiety. Wtrąciła się w ich rozmowę dotyczącą oszczędności światła. Były zdziwione faktem, że mówi do nich ktoś, kogo nie widać.
Przelatując obok „Domu Dramlitu” – Domu Dramaturga i Literata, przypomniała sobie dziennikarzy – krytyków powieści mistrza. Ujrzała ich nazwiska na tablicy. Szczególnie zapadł jej w pamięci Łatuński. Policzyła okna i dotarła do jego mieszkania na siódmym piętrze. Wewnątrz panował mrok, nikogo nie było. Zapaliła światła i zaczęła demolować kwaterę redaktora. Połamała fortepian, odkręciła kurki z wodą, potłukła drogie sprzęty. Hałas i wzbierająca woda zaalarmowały lokatorów. Gdy zaczęli nadchodzić, wycofała się. Na koniec powybijała wszystkie szyby w apartamencie znienawidzonego publicysty: „Małgorzata wypłynęła przez okno, znalazłszy się za oknem, zamachnęła się z lekka i uderzyła młotkiem w szybę. Szkło załkało i po marmurowym frontonie sypnęła się w dół kaskada odłamków.” Odlatując, zerknęła do mieszkania na drugim piętrze. W łóżeczku siedział czteroletni chłopczyk. Bał się. Małgorzata uspokoiła go, mówiąc, że to jacyś chłopcy strzelają z procy. Opowiedziała mu bajkę i dziecko zasnęło.
Wznosiła się wyżej - w stronę księżyca. Moskwa zmniejszała się, a ona unosiła się w kierunku lasów i łąk. Nagle spostrzegła, że ktoś za nią leci. Doganiała ją Natasza na wieprzu. Służąca, pragnąc zostać wiedźmą, nasmarowała się „cudownym” kremem swej chlebodawczyni. Posmarowała nim również sąsiada – Nikołaja Iwanowicza, który znienacka wszedł do mieszkania: „Rozigrawszy się w sypialni, Natasza maznęła kremem Nikołaja Iwanowicza i osłupiała, zdumiona. Twarz wielce szanownego lokatora z parteru zwinęła się w ryj, jego dłonie i stopy zamieniły się w racice. Nikołaj Iwanowicz spojrzał w lustro, zawył dziko z rozpaczy, ale było już za późno. W kilka chwil później z Nataszą na grzbiecie, szlochając rozpaczliwie, wylatywał z Moskwy gdzieś do diabła.”
Natasza poprosiła Małgorzatę, by wstawiła się za nią u samego szatana, by ten zezwolił jej pozostać wiedźmą, a potem odleciała na wieprzu. Małgorzata dalej przemierzała nieznane okolice. Dostrzegła zarys rzeki, wylądowała i zaczęła się kapać w blasku księżyca. Nagle obok niej pojawił się nagi, gruby mężczyzna w cylindrze. Zwracał się do niej Klaudyno i królowo Margot. Był zachwycony widokiem Małgorzaty. Zdradził jej, że w tej okolicy znalazł się przypadkiem, wymknąwszy się z „krwawego” wesela przyjaciela Gessarda. Wcześniej brał kąpiel w Jeniseju, nad którego brzegiem zostawił garderobę. Wkrótce miał tam powrócić.
Małgorzata wyruszyła dalej i niebawem była na miejscu. Przywitały ją dźwięki marsza wygrywanego na fujarkach przez żaby o tłustych pyskach. Na spotkanie królowej wyszły nagie wiedźmy bijące ukłony: „Ktoś na koźlich nogach podbiegł i przypadł do dłoni Małgorzaty, rozesłał na trawie jedwab (...)” Podano jej szampana. W Moskwie Natasza miała zająć się przygotowaniem szat dla gospodyni balu. Znienacka czarne ciało runęło do wody. Powrócił nieznajomy znad rzeki, ale był już we fraku. Radośnie witał się z „królową Margot”.
Rusałki tańczyły w księżycowej poświacie, a koźlonogi jegomość wymienił Małgorzacie szczotkę na znacznie wygodniejszy środek transportu: „Spadł na ostrów bułany kabriolet, a za kierownicą nie siedział zwyczajny szofer, tylko czarny długodzioby gawron w ceratowym kaszkiecie i w rękawicach z rozpiętymi mankietami.” Tym autem Małgorzata pomknęła do Moskwy.
22. Przy świecach
Małgorzata domyślała się, kto wydaje ów wielki bal, ale obietnica nagrody i nadzieja na odzyskanie szczęścia dodawały jej sił. Auto wylądowało na cmentarzu w pobliżu Dorogomiłowa, a potem kierowca – gawron skierował je wprost na wąwóz. Samochód roztrzaskał się, a ptak usiadł na oklep na kole i odleciał. Zza jednego z pomników wyszedł Azazello. On i Małgorzata zasiedli na swoich szczotkach i wylądowali na Sadowej przed domem numer 302 – A. Małgorzata spostrzegła w pobliżu kamienicy kilku mężczyzn – sprawiali wrażenie, jakby na kogoś czekali. Dziwiły ich anonimowe odgłosy, ją natomiast szokowały rozmiary mieszkania, ale tę zagadkę wyjaśnił za chwilę Korowiow alias Fagot, który pojawił się na zaciemnionej klatce schodowej we fraku i z kagankiem w ręku: „To zupełnie proste (...) – Ci, którzy są otrzaskani z piątym wymiarem, bez trudu mogą powiększyć lokal do potrzebnych rozmiarów.” Wyjaśnienie to ubarwił zabawną historyjką o mężczyźnie, który świetnie potrafił „rozbudować” lokum. Mężczyzna ów otrzymał trzy pokoje z kuchnią na Ziemlanym Wale. Jeden z pokoi podzielił na dwa i miał już cztery pokoje z kuchnią, a te z kolei wymienił na dwa oddzielne mieszkania: jedno trzypokojowe i drugie dwupokojowe. Potem to trzypokojowe wymienił na kolejne dwa po dwa pokoje. Łącznie dysponował już sześcioma pokojami, „Zamierzał właśnie wykonać ostatnią i najbardziej popisową woltę i zamieścił w gazecie ogłoszenie, że chce zamienić sześć pokoi w różnych częściach Moskwy na jedno pięciopokojowe mieszkanie na Ziemlanym Wale, kiedy jego działalność została przerwana z przyczyn całkowicie od niego niezależnych.”
Korowiow wytłumaczył Małgorzacie, że messer raz w roku organizuje wiosenny bal pełni księżyca zwany też balem stu królów. Do tego celu, ponieważ jest kawalerem, potrzebuje odpowiedniej gospodyni: „Utarła się tradycja (...) – że gospodyni balu musi mieć na imię Małgorzata (...) – powinna pochodzić z miejscowości, w której się bal odbywa.” Ponadto Małgorzata miała świetnie nadawać się do tej roli, ze względu na swoje pochodzenie – podobno w jej żyłach płynęła królewska krew. Takie stwierdzenie zdziwiło Małgorzatę, ale „przewodnik” i na to miał usprawiedliwienie: „ – Ach królowo (...) kwestie krwi to najzawilsze problemy na świecie! Gdyby tak popytać poniektóre prababcie, te zwłaszcza, które cieszyły się nieskazitelna reputacją, to wyszłyby na jaw, szanowna Małgorzato Nikołajewna, zdumiewające sekrety! Są sprawy, w których nie odgrywają najmniejszej roli ani różnice stanowe, ani nawet granice państw. Dość (...), że pewna szesnastowieczna królowa Francji byłaby (...) niezmiernie zaciekawiona, gdyby jej ktoś powiedział, że po wielu, wielu latach jej piękną praprapraprawnuczkę będę w Moskwie prowadził pod rękę przez sale balowe.”
Weszli do dziwnego pokoju, gdzie na dębowym łożu, wśród brudnej pościeli leżał szatan. W pomieszczeniu przebywali również: Azazello - ubrany w odświętny frak, strojny w muchę Behemot oraz naga Hella z blizną na szyi, która nacierała maścią kolano Wolanda. Po niej to samo uczyniła Małgorzata, choć smarowidło było niezmiernie palące. W komnacie pachniało siarką i smołą.
Kocur i Woland rozgrywali partię szachów. Figury szachowe były żywe i samoistnie uczestniczyły w grze, natomiast gracze sprzeczali się o zwycięstwo oraz o wygląd Behemota, który z okazji balu pozłocił sobie wąsy. Obok Wolanda stał nietypowy, również „żywy” globus. Gospodarz zakomunikował Małgorzacie, że ów „drobiazg” służy mu jako źródło informacji, ponieważ prezenterki radiowe są niekompetentne - nie dbają o dykcję i źle wymawiają niektóre słowa, np. nazwy miejscowości. Na globusie widniał skrawek ziemi, który przekształcił się w mapę plastyczną. Na tym skrawku toczyła się wojna. „Małgorzata zobaczyła maleńką figurkę leżącej na ziemi kobiety, a obok niej, w kałuży krwi, maleńkie dziecko z rozrzuconymi rączkami.”
Za zamieszki, jak mówił Woland, odpowiadał jeden z jego sług – Abaddona. Na zawołanie messera pojawił się w pokoju. Była to chuda postać w ciemnych okularach, które wywarły na Małgorzacie piorunujące wrażenie – krzyknęła cichutko i wtuliła się w nogę Wolanda.
Azazello zapowiedział przybycie pięknej dziewczyny na wieprzu. Natasza błagała, by mogła pozostać przy swej pani. Diabeł przychylił się do jej prośby. Wieprzka odesłano do kuchni. Miał „dotrzymywać” towarzystwa kucharzom. Zbliżała się północ – pora balu.
23. Wielki bal u szatana
Hella i Natasza przed rozpoczęciem balu obmyły Małgorzatę we krwi. Przywdziały jej różowawy płaszcz, który wydzielał woń olejku różanego. Ułożyły na kryształowym łożu i wycierały wielkimi zielonymi liśćmi. Kocur nacierał jej stopy. We włosy wpięto Małgorzacie królewski brylantowy diadem, a na szyi Korowiow zawiesił jej ciężki medalion z czarnym pudlem, przy okazji uprzedzał, jak powinna zachowywać się królowa szatańskiego balu: „Pośród gości będą różni, o, bardzo różni, ale nikogo, królowo Margot, proszę nie wyróżniać! Jeśli nawet ktoś się pani nie spodoba... ja wiem, oczywiście, że nie da pani tego po sobie poznać, o tym nie ma mowy!” Za cierpliwość i poświęcenie gospodyni miała zostać wynagrodzona: „Gospodyni balu zostanie za to po stokroć wynagrodzona.”
Na bal Małgorzata wyruszyła w towarzystwie Korwiowa, Behemota i Azazella. Najpierw, na sygnał kota, znaleźli się w tropikalnym lesie, a następnie w przestronnej sali balowej zdobnej żółtymi kamiennymi kolumnami. Usługiwali nadzy Murzyni w srebrnych zawojach. Stupięćdziesięcioosobowa orkiestra pod batutą samego Johanna Straussa wygrywała poloneza. Dyrygent powitał Małgorzatę, ona skinęła mu dłonią. W następnej sali biły fontanny z szampanem i grano jazz.
Potem wylecieli na świetlisty podest znajdujący się u szczytu ogromnych, zasłanych dywanem schodów. Daleko w dole widoczny był gigantyczny kominek. Z niego właśnie zaczęli wyłaniać się pierwsi goście. Najpierw wyskoczyła stamtąd szubienica z wisielcem, ale ten nagle urwał się ze stryczka i przeistoczył w urodziwego młodzieńca we fraku. Po chwili z kominka dobyła się nadpalona trumna. Wyskoczyła z niej naga kobieta ze zdobnymi piórami we włosach – żona wisielca. Człowiekiem z szubienicy okazał się monsieur Jacques – fałszerz pieniędzy, zdolny alchemik: „Wsławił się tym, że (...) otruł kochankę króla. A to się przecież nie każdemu zdarza.”
Przybywali kolejni goście serdecznie witani przez gospodynię balu i jej świtę, a każdy nowo przybyły całował królową w kolano, każdy miał na swoim „koncie” niegodne uczynki i „nieczyste” sprawki. Tu jednak zachowywali pełną powagę. Zjawiła się signora Tofana z zieloną opaską na szyi. Za życia „pomagała” nieszczęśliwym żonom z Neapolu i Palermo: przygotowywała specjalna truciznę, którą one od niej kupowały, doprawiały tym specyfikiem zupę i problem męża sam się rozwiązywał – mężczyzna umierał. Gdy signorę Tofanę osadzono w więzieniu, strażnicy więzienni dowiedziawszy się o jej „antymęskiej” „działalności”, udusili ją w celi.
Wśród licznych gości Małgorzata wyłowiła wzrokiem dwudziestoletnią, pięknie zbudowaną kobietę – Friedę. Przekleństwem Friedy była jej pokojówka, która co noc podkładała jej pod poduszkę chustkę do nosa – symbol zabójstwa: Frieda udusiła kiedyś swoje nowo narodzone dziecko. Włożyła mu do ust chusteczkę z granatową obwódką, dokładnie taką, jaką przynosiła jej służąca. Królowa poradziła nieszczęsnej dziewczynie, by się upiła.
Na bal przybyły tłumy. Nagie kobiety postępowały obok mężczyzn we frakach. Goście byli różnych narodowości, co uwidaczniało się w kolorycie karnacji: „Płynęły na Małgorzatę ich ciała smagłe i białe, i barwy kawowego ziarna, i całkiem czarne.” Ona sama zaczynała czuć się zmęczona. Przestawały interesować ją takie znakomitości jak cezar Gajus Kaligula i Messalina. Wtedy „interweniowały” Hella i Natasza. Ponownie obmyły ją we krwi, namaściły i Małgorzata odżyła.
Królowa przemierzała kolejne komnaty. W jednej grał małpi jazz – band. W innej gigantyczny czarny Neptun wyrzucał z gardzieli strumień szampana, a nagie damy pławiły się w nim: „Kobiety wyskakiwały z basenu pijaniutkie.” Żartowniś Behemot sprawił, że szampan zamienił się w koniak i ilość amatorek alkoholowej kąpieli zmalała.
Dalej w ciemnych lochach płonęły pochodnie, a dziewczęta podawały skwierczące na rozżarzonych węglach mięso. Biesiadnicy pili zdrowie królowej. Małgorzatę ponownie opuszczały siły, ale Korowiow zapowiedział, że bal dobiega końca : „Ostatnie wejście (...) i będziemy wolni!” Znaleźli się w sali balowej i Małgorzata zajęła miejsce na podwyższeniu. W oddali zegar kończył wybijać północ, można było odnieść wrażenie, że czas się zatrzymał... Nadszedł Woland w towarzystwie Abbadony i Azazella. Jego strój był taki sam, jak w sypialni: „Zwisała mu z ramion ta sama brudna, pocerowana nocna koszula, na nogach miał te same przydeptane ranne pantofle. Trzymał w ręku szpadę, ale posługiwał się tą obnażoną szpadą jak laską – wspierał się na niej.”
Na tacy podano mu odciętą ludzką głowę. Była to głowa Michała Aleksandrowicza Berlioza. Szatan zwrócił się do niej, a wtedy powieki zabitego uniosły się w górę i widać było żywe, cierpiące oczy: „Zawsze był pan zagorzałym głosicielem teorii, według której po odcięciu głowy życie człowieka się urywa, człowiek zamienia się w proch i odchodzi w niebyt. Miło mi zakomunikować panu w obecności mych gości, aczkolwiek mogą oni posłużyć jako dowód prawdziwości zgoła innej teorii, że teoria pańska jest równie solidna, jak błyskotliwa. Zresztą wszystkie teorie są siebie warte. Jest między nimi i taka, która głosi, że każdemu będzie dane to, w co wierzy. Niech się zatem tak stanie. Pan odchodzi w niebyt, a ja, wznosząc toast za istnienie, z radością spełnię ten kielich, w który pan się przekształci.”
Nagle głowa Berlioza zamieniła się w żółtawą czaszkę na złotej nóżce. Na salę wstępował nowy samotny gość. Był to baron Meigel – urzędnik Komisji Widowisk oprowadzający cudzoziemców po najciekawszych miejscach stolicy.
Małgorzata pomyślała, że on również nie żyje, ale Woland orzekł, że Meigel, z zamiarem szpiegostwa, wprosił się na bal. W Moskwie krążyły plotki o baronie – nazywano go szpiegiem i donosicielem. Za miesiąc, wedle diabelskich „prognoz”, czekał go żałosny koniec. W ramach „pomocy” postanowiono zgładzić nieszczęśnika nieco wcześniej. Stanął przed nim Abbadona i na sekundę zdjął swoje okulary. „W tejże chwili w dłoniach Azazella coś błysnęło ogniem, coś niezbyt głośno trzasnęło, jakby ktoś klasnął w dłonie, baron zaczął się przewracać na wznak, szkarłatna krew buchnęła z jego piersi, zalała wykrochmaloną koszulę i kamizelkę. Pod bijący jej strumień Korowiow podstawił czaszkę, po czym napełnioną podał Wolandowi. Ciało barona leżało już bez życia na podłodze.”
Po wypiciu toastu wygląd Wolanda zmienił się. Był ubrany w czerń, a u biodra zwisała mu stalowa szpada. Podał kielich Małgorzacie, lecz gdy ona zaczerpnęła z pucharu, wszystko wokół zniknęło. Wystrojeni goście obrócili się w proch, rozpadły się kolumny, pogasły światła, nie było fontann, ani tulipanów. Nadpłynął zapach grobowca. Małgorzata była znów w skromnym mieszkaniu jubilerowej. Przeszła przez niedomknięte drzwi..
24. Przywołanie mistrza
Po balu Woland ze świtą i Małgorzatą biesiadowali dalej w domu na Sadowej: „Noc pełni księżyca to noc świąteczna, wiec wieczerzam w małym gronie przyjaciół i sług.”
Dla przywrócenia sił i regeneracji Behemot nalał królowej czystego spirytusu. Wznoszono toasty, rozmawiano, między innymi o „złożonym w ofierze” baronie Meiglu. Azazello, jako świetny strzelec, pokazał obecnym sztuczkę z kartą, do której trafił celnie nawet, gdy była ukryta pod poduszką. Hella i Behemot posprzeczali się dla zabawy. Kot niecelnym strzałem zranił ją w dłoń, ale rana po chwili się zagoiła.
Małgorzata podziękowała messerowi za uczestnictwo w balu i chciała odejść, choć czuła się nieco oszukana, bo nikt nie proponował jej nagrody za rolę gospodyni. Woland wstrzymał ją w ostatniej chwili: „ A więc, Margot (...) czego pani chce za to, że była dziś gospodynią mego balu? Czego żąda pani za swoją nagość na balu? Na ile ocenia pani swoje kolano? (...) Proszę mówić!”
Królowej przypomniała się Frieda i wyraziła życzenie, by biednej dziewczynie nie podkładano więcej chustki, którą udusiła noworodka. Szatan zażartował wówczas, że musi pozatykać wszystkie szpary w prywatnej sypialni, by nie przedostawało się przez nie miłosierdzie, tym bardziej, że o łapówce od Friedy nie mogło być mowy: „(...) możliwość wzięcia przez panią łapówki od tej idiotki Friedy jest oczywiście najzupełniej wykluczona - nie dałoby się to przecież pogodzić z pani królewską godnością (...) Mam chyba tylko jedno wyjście – zaopatrzyć się w szmaty i pozatykać nimi wszystkie szpary w ścianach mej sypialni. (...) - Mówię o miłosierdziu (...) – Niekiedy najzupełniej nieoczekiwanie i zdradliwie wciska się ono w najmniejsze szczeliny. (...)” Mimo niekompetencji Wolanda w zakresie dobroczynności, wezwano Friedę i oznajmiono jej radosną nowinę. Z wdzięczności Frieda padła na twarz przed Małgorzatą, a na skinienie szatańskiej ręki znikła.
Margot ponownie chciała odejść, ale i tym razem Woland zaoponował. Nakazał wypowiedzieć jej osobiste życzenie: „Chcę, by mi natychmiast, w tej chwili, zwrócono mego ukochanego mistrza (...)” Mistrz pojawił się na zawołanie. Małgorzata tuliła go i całowała, a on twierdził, że jest chory umysłowo, niemniej wierzył, że ma do czynienia z prawdziwym diabłem, choć wolałby go uważać za wytwór halucynacji.
Przybysz opowiedział o swojej powieści i o tym, że spalił rękopis, co niezmiernie zdziwiło Wolanda: „(...) to niemożliwe, rękopisy nie płoną.” Nadpalony egzemplarz natychmiast powrócił do właściciela. Znajdowały się w nim pieniądze przekazane Małgorzacie przez ukochanego i zasuszony kwiat róży. Małgorzata pragnęła jeszcze powrócić z mistrzem do ich domku przy zaułku Arbackim, ale ten zapierał się, że ich mieszkanie jest już przez kogoś zajęte. Wtedy w sypialni pojawił się ów lokator. Był nim Alojzy Mogarycz. Mogarycz, kierowany chęcią przejęcia lokum, złożył donos na mistrza, że przechowuje w domu nielegalną literaturę. Rozwścieczona Małgorzata rzuciła się na zdradliwego denuncjatora. Niemiły gość wyleciał z sypialni przez okno.
Korowiow załatwiał dodatkowo inne „formalności”: jednym wprawnym gestem zniszczył dokumenty świadczące o chorobie mistrza i meldunku Mogarycza w suterenie przy Arbacie: „Nie ma dokumentu, więc nie ma i człowieka (...).” Woland zapytał Małgorzatę co ma uczynić z jej świtą. Wpadła nagle Natasza, która, jak się okazało, wiedziała o potajemnych spotkaniach swej pani z mistrzem, spodobała jej się rola wiedźmy i nadal chciała nią być. Spełniono jej prośbę. Nikołaj Iwanowicz przybrał ludzką postać i poprosił o wydanie zaświadczenia, gdzie spędził mijająca noc. Wypisała mu je naga Hella, a dyktował figlarz Behemot: „ – Zaświadcza się niniejszym, że okaziciel niniejszego zaświadczenia, Nikołaj Iwanowicz, spędził wyżej wymienioną noc na balu u szatana, gdzie został zaangażowany jako środek lokomocji (...) „wieprz”
Warionuchę zwolniono z „posady” wampira z zakazem kolejnych kłamstw przez telefon. Woland obiecująco przepowiedział mistrzowi, że jego powieść sprawi mu jeszcze niejedną niespodziankę, a Małgorzacie na pożegnanie podarował złotą podkowę wysadzaną diamentami. Idąc po schodach, Małgorzata nieopatrznie zgubiła prezent. Zawrócił po niego Azazello. Reszta towarzystwa czekała w aucie przed domem.
Podkówkę znalazła Annuszka – ta sama, która, na nieszczęście Berlioza, rozlała olej. Annuszka zwykła wstawać wcześnie, bo najprawdopodobniej była handlarką, a tej nocy dodatkowo świadkiem wielu ciekawych wydarzeń: widziała nietypowych gości opuszczających podejrzane mieszkanie numer pięćdziesiąt. Spostrzegła zaginiony przedmiot i podniosła go. Ukryła podkowę za pazuchą z zamiarem ewentualnej sprzedaży „na części”. Gdy wchodziła już do mieszkania, by tam nacieszyć się znaleziskiem, „wyrósł” przed nią Azazello i niegrzecznie, bo winowajczyni nie chciała przyznać się do zagarnięcia cudzego mienia, upomniał się o własność Małgorzaty. Pochwycona za gardło kobieta, z uśmiechem oddała prezent Wolanda. Azazello ostrzegł staruszkę, by przy kolejnych cudzych „zdobyczach” odnosiła je na milicję. Szatańska świta pożegnała odjeżdżających gości i rozpłynęła się w powietrzu. Autem powoził gawron.
Gdy mistrz i Małgorzata przybyli już do swojego zakątka w pobliżu Arbatu, on zasnął zmęczony przeżyciami, a ona wypłakała się i sięgnęła po zapisane bruliony. Zaczęła czytać od miejsca, w którym przerwała, tuż przed spotkaniem Azazella pod murem Kremla.
25. Jak prokurator usiłował ocalić Judę z Kiriatu
W czasie, gdy oprawcy dobijali skazańców, nad nagim wzgórzem zwanym Łysą Czaszką zawisły czarne chmury. Jeruszalaim skryło się w ciemnościach. Działo się to wieczorem czternastego dnia wiosennego miesiąca nisan. Burza, która nadeszła, zamieniła się w huragan.
W pałacu Heroda, na sofie, wypoczywał procurator. Stół przed nim zastawiono jadłem i dzbanami z winem. Usługiwał mu Afrykanin, który lękał się hegemona i przypadkiem rozbił amforę z trunkiem. W oddali słychać było wojsko powracające z miejsca kaźni.
Do pałacu wszedł zakapturzony i przemoczony do suchej nitki człowiek. Piłat oczekiwał go i polecił służbie, by zatroszczyła się o przybysza. Mężczyźni rozmawiali. Procurator wypytywał gościa o nastroje panujące w mieście. Upewniał się, czy po wykonanym wyroku nie dojdzie do zamieszek i rozlewu krwi. Skarżył się jednocześnie na obowiązek przebywania w Jeruszalaim. Nie lubił tego miejsca, drażniła go tutejsza tradycja, irytowały powinności wojskowe. Marzył o powrocie do rodzimej Caesarei, zażądał, by przybysz opowiedział mu o śmierci skazańców. Z relacji naocznego świadka wynikało, że Ha – Nocri nie chciał wypić podawanego mu płynu, ale też nie wygłaszał żadnych nauk. Procurator zastanawiał się, czy wśród obywateli Jeruszalaim są jacyś wyznawcy Jeszui. Nakazał pogrzebać potajemnie ciała wszystkich skazańców: „tak, żeby nikt już nigdy o nich nie usłyszał.” Nieznajomy miał na imię Afraniusz i był komendantem tajnej służby przy procuratorze – szpiegiem. Piłat wyraził uznanie dla jego zasług. Poprosił, by odrzucił nadarzającą się okazję awansu i pozostał przy nim. Afraniusz zgodził się.
Procuratora gnębiła sprawa Judy z Kiriatu. Podejrzewano, że Juda otrzymał zapłatę za zdradę Ha – Nocri. Komendant uzupełnił te podejrzenia. Wyjaśnił, że kiriatczyk to młody człowiek – pracownik kantoru wymiany, posiadający słabość do pieniędzy, który jeszcze tego wieczoru, za wypełnienie zadania, miał odebrać pieniądze w pałacu Kajfasza. Piłat, opierając się na rzekomym donosie, stwierdził, iż ktoś zamierza zabić Judę: „Z raportu zaś, który otrzymałem wynika, że ktoś z potajemnych przyjaciół Ha – Nocri, oburzony potworną zdradą tego wekslarza, zmawia się ze swymi kompanami, zamierzając zabić go dzisiejszej nocy, a pieniądze, które otrzymał za to, że zaprzedał gamalijczyka, podrzucić arcykapłanowi z notatką: „Zwracam przeklęte pieniądze”.”
Poncjusz Piłat polecił Afraniuszowi strzec Judy z Kiriatu, ale szpieg zapewniał, że te podejrzenia nie sprawdzą się, ponieważ byłoby to zadanie ponad możliwości morderców: „Zamysł zbrodniarzy jest nader trudny do wykonania. Proszę tylko pomyśleć (...) – muszą wyśledzić człowieka, zabić go, w dodatku muszą się dowiedzieć, ile dostał, i potem znaleźć sposób zwrócenia pieniędzy Kajfaszowi.(...)”
Mimo tych zapewnień Piłat ufał swoim przeczuciom i ponowił rozkaz. W dowód uznania i spłaty dawnego długu podarował odchodzącemu Afraniuszowi sakiewkę z pieniędzmi. Komendant tajnej służby opuścił pałac procuratora. Nad Jeuszalaim zapadał zmrok.
26. Złożenie do grobu
Zbliżało się święto Paschy. Piłat niecierpliwie oczekiwał wieści od Afraniusza. Poranny ból głowy niemalże przeminął, ale pozostało dziwne uczucie niespełnienia: „Było dlań jasne, że dziś coś bezpowrotnie utracił, a teraz chce to naprawić jakimiś błahymi, mizernymi działaniami, i że, co najważniejsze, na wszystko jest już za późno. Zaś oszukiwanie samego siebie polegało na tym, iż procurator usiłował sobie wmówić, że te obecne, wieczorne działania są nie mniej ważne niż wydany wyrok.”
Afraniusz miał tymczasem sporo do zrobienia. Najpierw udał się do koszar – miejsca, gdzie stacjonowały centurie i wydał rozkaz o przygotowaniu wozów, łopat i kilofów. Sam skierował się do miasta, odwiedził twierdzę Antoniusza, a potem odnalazł ulicę Grecką i wszedł do domku, obok sklepiku, gdzie sprzedawano dywany. Przywołał Greczynkę Nisę. Jej małżonek chwilowo wyjechał z miasta. Po wyjściu komendanta dziewczyna zaczęła się pośpiesznie ubierać. Zakomunikowała starej służącej, że udaje się z wizytą do przyjaciółki Entanty.
W tym samym czasie z innego domu wyruszył przystojny młodzieniec. Kierował się w stronę pałacu arcykapłana Kajfasza. Przestąpił progi pałacu i niebawem stamtąd wyszedł. W pewnym momencie wyprzedziła go młoda, idąca tanecznym krokiem kobieta. Rozpoznał Nisę. Dziewczyna uprzednio miała czekać na niego w swoim domu, ale znudzona postanowiła wyruszyć za miasto i posłuchać śpiewu słowików. Juda, ponieważ bardzo mu się podobała i podkochiwał się w niej, pragnął jej towarzyszyć, ale Nisa powzięła inny plan. Kazała mężczyźnie odczekać, a następnie ruszyć jej śladem. Miejscem spotkania miał być gaj oliwny - Getsemani, położony za miastem.
Juda odczekał chwilę i ruszył w umówione miejsce. Przekroczył bramy miasta i znalazł się na plantacji oliwek. Wołał Nisę, lecz nie odpowiedział mu znajomy głos, „zamiast Nisy oderwała się od grubego pnia oliwki i wyskoczyła na drogę krępa męska sylwetka, w ręku mężczyzny coś błysnęło i zaraz zgasło. Juda krzyknął cicho, zawrócił i rzucił się do ucieczki, ale inny człowiek odcinał mu odwrót.”
Jeden z napastników zapytał go o otrzymaną kwotę: „ – Ileś dziś dostał? Mów, jeśli ci życie miłe! (...)Trzydzieści tetradrachm! (...)”Zabrano mu sakiewkę i zadano dwa ciosy nożem: jeden pod łopatkę, a drugi prosto w serce. Na drodze pojawiła się trzecia postać – w kapturze. Mężczyzna rozkazał mordercom pospieszyć się, a sam, po chwili, konno ruszył dalej.
Poncjusz Piłat zasnął około północy, ale nie na długo... Śniło mu się, że wspina się po smudze księżyca, a wraz z nim wędruje filozof Ha – Nocri. Nie było żadnego procesu, wyroku, ani kaźni. Mężczyźni idąc, dyskutowali na tematy filozoficzne, między innymi o tchórzostwie: „O, nie, mój filozofie, nie zgodzę się z tobą – tchórzostwo nie jest jedną z najstraszliwszych ułomności, ono jest ułomnością najstraszliwszą!” Surowy procurator Judei śmiał się i płakał przez sen, wierząc, że udało mu się „ocalić od śmierci szalonego marzyciela i lekarza, który doprawdy niczemu nie jest winien.” Zawarczał Banga, a obok łoża Hegemona zjawił się centurion Marek Szczurza Śmierć. Sen prysł. Centurion obwieścił przybycie tajnego komendanta.
Afraniusz przyznał się, że nie udało mu się „ochronić” Judy z Kiriatu i został on zasztyletowany. Zdał dokładną relację z przebiegu „domniemanego” morderstwa „waluciarza”. Zapewnił, że sprawdziły się wszystkie podejrzenia procuratora, Zapowiedział wszczęcie śledztwa.
Relacja tajnego „agenta” była skrupulatna i wiarygodna. Przypuszczalnie kiriatczyk, po otrzymaniu należnej sumy, postanowił ukryć pieniądze w spokojnym miejscu, najlepiej oddalonym od miasta i zadrzewionym. Dlatego zapewne trafił do gaju oliwnego. Wykluczył udział kobiety w morderstwie – byłoby to zbyt kosztowe: „Należy myśleć logicznie. Kto był zainteresowany śmiercią Judy? Jacyś tam wędrowni fantaści, grupka, w której przede wszystkim nie było żadnych kobiet. Żeby się ożenić, procuratorze, trzeba mieć pieniądze. Żeby wydać na świat nowego człowieka, trzeba ich również. Żeby jednak zamordować człowieka z pomocą kobiety, potrzebne są bardzo wielkie pieniądze, żadni włóczędzy takimi pieniędzmi nie dysponują. W tej sprawie nie ma kobiety, procuratorze.”
Najprawdopodobniej zabójcy obserwowali Judę i zaczaili się na niego w gaju oliwnym, po czym brutalnie, lecz sprawnie zamordowali, a skradzione pieniądze podrzucili z notatką do pałacu Kajfasza. W tej sprawie wezwano Afraniusza do świątyni, ale na jego pytanie, czy danego wieczoru wypłacono komuś pieniądze, odpowiedziano odmownie, w związku z czym trop przestępców urywał się: „ – Ach tak? No cóż, nie wypłacono, to znaczy nie wypłacono. Tym trudniej będzie znaleźć morderców.” Piłat zasugerował, iż z czasem całe Jeruszalaim zacznie plotkować, że Juda z Kiriatu popełnił samobójstwo. Komendant przyznał mu rację.
Doniósł również o pogrzebie skazańców. Na zboczu Łysej Czaszki leżały tylko dwa ciała, trzecie - Jeszui, ukrywał Mateusz Lewita z zamiarem pochówku. Żołnierze Afraniusza pozwolili mu wziąć udział w pogrzebie. Nagie ciała przyoblekli w chitiony i złożyli w zbiorowym grobie niedaleko Jeruszalaim.
Procurator wyraził chęć ujrzenia Mateusza Lewity i ten pojawił się na wezwanie komendanta tajnej służby. Afraniusz oddalił się, a mężczyźni tymczasem zaczęli rozmawiać. Mateusz pokazał zapiski nauk Ha – Nocri. Wśród nich widniały słowa, które przeraziły Piłata: „ (...) straszliwej ułomności... tchórzostwo”. Widząc oddanie Lewity względem swojego nauczyciela, procurator zaproponował Mateuszowi służbę w bibliotece w Caesarei, ale uczeń Jeszui odmówił. Wyjaśnił, że ma wobec swojego mistrza dług do spłacenia – musi odnaleźć i zabić Judę z Kiriatu. Wówczas Piłat z satysfakcją oświadczył, że ta kwestia została już załatwiona i zdrajca nie żyje: „ – Kto to uczynił? - Nie bądź zazdrosny – szczerząc zęby, odpowiedział Piłat i zatarł ręce – obawiam się, że miał i innych wyznawców poza tobą. - Kto to uczynił? – powtórzył szeptem Lewita. Piłat powiedział mu: - Ja to uczyniłem. (...) - Uczyniłem, oczywiście, niewiele, ale bądź co bądź to uczyniłem ja.” Po odejściu Mateusza Lewity piąty procurator Judei, Poncjusz Piłat, zasnął bez wyrzutów sumienia.
27. Zagłada mieszkania numer pięćdziesiąt
Małgorzata doczytała ostatni fragment powieści mistrza i położyła się spać, Jej ukochany spał również. Nie spano natomiast w państwowej instytucji, gdzie trwało dochodzenie w sprawie Wolanda. Na pierwszy ogień przesłuchań poszedł Arkadiusz Apołłonowicz Siemplejarow, który tak zaciekle, na spektaklu w Varietes, domagał się „zdemaskowania” czarnej magii. Wypytywano go głównie o kontakty z niejaką Milicą Andreiejewną Pokobatko oraz młodziutką kuzynką z Saratowa. Relacja, dotycząca spraw prywatnych, nie była dla Apołłonowicza zbyt przyjemna.
Śledztwo o tyle posuwało się naprzód, że udało się ustalić nazwisko maga – „czarodziej” nazywał się Woland i wraz ze współtowarzyszami zamieszkał w lokalu numer pięćdziesiąt przy ulicy Sadowej. Przeszukiwanie mieszkania nie dawało rezultatu. Wiadomym było, że ktoś w nim przebywa, ale lokatorów nie można było nigdy zastać. Piętrzyły się problemy ze znalezieniem Wolanda i jego świty. Nie było odpowiednich dokumentów: zaświadczeń, umów podpisywanych przez sztukmistrza. Biurokratyczny trop zanikał, ale stopniowo odnajdował się zaginiony personel teatralny.
Przewodniczący Głównej Komisji Nadzoru Widowisk – Prochor Piotrowicz odnalazł się w swoim garniturze tuż po wkroczeniu milicji do jego gabinetu. Dość szybko odnaleziono i aresztowano Rimskiego. Dyrektor finansowy Varietes, po opuszczeniu taksówki, wsiadł w pociąg do Leningradu. Znaleziono go właśnie w Leningradzie - w hotelu „Astoria”. Posiwiały i wylękniony mężczyzna, którym stał się po ostatnich przeżyciach, zażyczył sobie, by zamknąć go w opancerzonej celi: „Utrzymywał, że nie widział żadnej Helli za oknem nocą w swoim gabinecie, podobnie jak nie widział Warionuchy, tylko najzwyczajniej zrobiło mu się słabo i w zamroczeniu wyjechał do Leningradu.”
Wkrótce powrócił z Jałty dyrektor teatru – Stiopa Lichodiejew. Twierdzono, że padł ofiarą hipnotyzerów. Żądał, by zamknięto go w pancernej celi. Warionuchę – Iwana Sawieliewicza aresztowano po dwudniowej nieobecności. Tłumaczył śledczym, że upił się tak mocno, iż te dwa dni „znikły” mu z pamięci, dopiero potem oznajmił, że kłamał, obawiając się zemsty szajki Wolanda. Tak naprawdę występował w roli „wampira – nawigatora”. On także pragnął izolacyjnej, pancernej celi. Ciekawym przypadkiem dla prowadzących śledztwo funkcjonariuszy okazał się Iwan Bezdomny, na którego ślad natrafiono w klinice profesora Strawińskiego. Poeta rzeczowo odpowiadał na zadawane mu pytania. Stwierdził, że był kiepskim lirykiem: „(...) ja już więcej nie będę pisał wierszy. (...) Wiersze, które pisałem, to były niedobre wiersze. Teraz to zrozumiałem.” Nie zajmowała go już sprawa śmierci Berlioza, rozważał o powieści mistrza: „Widział więc miasto, dziwne, niepojęte, nieistniejące miasto, bryły marmuru, zwietrzałe kolumnady, dachy błyszczące w słońcu, czarną, posępną i bezlitosną wieżę Antoniusza, pałac na zachodnim wzgórzu, prawie po sam dach zatopiony w tropikalnej zieleni ogrodu, a nad tą zielenią spiżowe płomieniejące w promieniach zachodu rzeźby, widział idące pod murami starożytnego miasta pancerne rzymskie centurie.”
Aresztowano również Annuszkę. Opowiadała o ludziach wylatujących przez okno z domu na Sadowej i o złotej podkówce, którą znalazła i zamierzała odnieść na milicję. Wypisano jej specjalną przepustkę i staruszka nie musiała już wracać do dawnego mieszkania. Mikołaj Iwanowicz przedstawił swoje zaświadczenie o obecności na balu u szatana i błagał milicjantów, by go nie wydali przed żoną.
W pewnym momencie ktoś telefonicznie powiadomił milicję, że fatalne mieszkanie na Sadowej ponownie daje oznaki życia. Udali się tam ubrani po cywilnemu funkcjonariusze. „Mieszkańcy” wyczuli zagrożenie i gdzieś poznikali. Gdy milicjanci otworzyli drzwi domu, zastali jedynie czarnego kota reperującego prymus. Próbowano go schwytać w sieć, a potem zestrzelić. Behemot, żartował, udawał umierającego i począł przyzywać Azazella: „O, przyjacielu mój, Azazello (...) – gdzieżeś (...) – nie przyszedłeś mi z pomocą w chwili nierównej walki, opuściłeś biednego Behemota, zamieniłeś go na setkę – co prawda bardzo dobrego – koniaku!”
Niesforny kocur panował nad sytuacją. Przemieszczał się między karniszem a żyrandolem, strzelał do milicjantów, a oni strzelali do niego. Dziwnym trafem nikt nie był ranny. Na koniec Behemot chlusnął benzyną z prymusa i całe mieszkanie stanęło w ogniu. On sam uciekł przez okno. Gdy straż ogniowa jechała, by gasić pożar, z okien a czwartym piętrze wyleciały wraz z dymem trzy ciemne męskie sylwetki i jedna sylwetka nagiej kobiety.
28. Ostatnie przygody Korowiowa i Behemota
Kilkanaście minut po wybuchu pożaru na Sadowej przed drzwiami wielkiego i dobrze zaopatrzonego sklepu na Rynku Smoleńskim stanęli Korowiow i Behemot. Portier nie chciał ich wpuścić ze względu na obecność kota, ale ów po chwili zamienił się w grubego mężczyznę o kocim pysku. Przekonywali odźwiernego, że mają prymus pełen waluty. Zostali wpuszczeni i od razu skierowali się na dział gastronomiczny. Tu Behemot bezczelnie zaczął „częstować się” mandarynkami, czekoladą i innymi wybornymi artykułami spożywczymi. Gdy próbowano powstrzymać niegrzecznych konsumentów, Korowiow począł użalać się nad ich nieszczęśliwym losem: „Udręczony jest przez głód i pragnienie, gorąco mu! No, wziął nieborak mandarynkę na spróbowanie. Kosztuje taka mandarynka raptem trzy kopiejki. A ci już gwiżdżą jak słowiki w wiosennym lesie, już zawracają głowę policji milicji, już ją odrywają od pracy.”
W ich obronie stanął pewien skromny staruszek. Behemot ponownie użył swego prymusa, chlusnął benzyną i podpalił dział gastronomiczny, a po chwili obydwaj dowcipnisie znaleźli się przed domem Gribojedowa, gdzie „biesiadowała” literacka „śmietanka” Moskwy. Poczuli nieodpartą chęć, aby coś zjeść i wypić zimne piwo, ale u progu restauracji powitała ich obywatelka, która zażądała okazania legitymacji członków Massolitu. Przybysze takowych dokumentów nie posiadali i starali się przekonać portierkę, by ich wpuściła: „ – Proszę okazać legitymacje, obywatele – powiedziała obywatelka. - Na litość, przecież to zaczyna być śmieszne, koniec końców! – nie poddawał się Korowiow. – Pisarz jest pisarzem, ponieważ pisze, a bynajmniej nie dlatego, że ma legitymację. Skąd pani może wiedzieć, jakie wizje rodzą się w mojej głowie? (...)”
Dostojny Archibald Archibaldowicz – właściciel lokalu rozpoznał gości i z obawy przed zamieszkami, nakazał, by ich przepuszczono. Przybysze wpisali się do księgi gości pod fikcyjnymi i zamiennymi nazwiskami: Korowiow jako Panajew, a Behemot jako Skabiczewski. Kierownik restauracji poprowadził Korowiowa i Behemota do najlepszego stolika i osobiście im usługiwał: proponował najlepsze potrawy i najlepszą wódkę. Nie podobało się to niektórym obecnym na sali, zwłaszcza pani Petrarkowej – żonie jednego z pisarzy, do której przysiadł się znany moskiewski dziennikarz – Bob Kandałupski i relacjonował jej najświeższe wieści z ulicy Sadowej. Dama nie wierzyła pogłoskom. Nagle do lokalu wtargnęło trzech zbrojnych mężczyzn i zaatakowało podejrzanych: Korowiowa i Behemota, lecz ci rozpłynęli się w powietrzu, a z prymusa trysnął słup ognia. Gribojedow stanął w płomieniach, tylko czcigodny Archibald Archibaldowicz, niczym kapitan płonącego okrętu, zachowywał stoicki spokój.
29. Przesądzone zostają losy mistrza i Małgorzaty
O zachodzie słońca, na tarasie jednego z najpiękniejszych budynków Moskwy, znajdowali się Woland i Azazello. Ujrzeli dym z restauracji Gribojedowa i przeczuli, że to „działalność” Korowiowa i Behemota. Naraz nawiedził ich Mateusz Lewita: „ – Przybyłem do ciebie, duchu zła i władco cieni – odparł przybysz, nieprzyjaźnie patrząc spode łba na Wolanda.” Nim były poborca podatków wyjawił cel swojej wizyty, „przedstawiciele” dwóch światów wdali się w krótką dyskusję filozoficzną, w trakcie której Woland dowodził konieczności swojego istnienia: „Bądź tak uprzejmy i spróbuj przemyśleć następujący problem – na co by się zdało twoje dobro, gdyby nie istniało zło, i jak by wyglądała ziemia, gdyby z niej zniknęły cienie? Przecież cienie rzucają przedmioty i ludzie. Oto cień mojej szpady. Ale są również cienie drzew i cienie istot żywych. A może chcesz złupić całą kulę ziemską, usuwając z jej powierzchni wszystkie drzewa i wszystko, co żyje, ponieważ masz taką fantazję, by się napawać niezmąconą światłością? Jesteś głupi.”
Przybysz oświadczył, że przysyła go ten, którego on jest uczniem i że jego nauczyciel przeczytał utwór mistrza i pragnie, by twórca został obdarzony spokojem, ponieważ nie zasłużył na światłość: „ – On przeczytał utwór mistrza (...) i prosi cię, abyś zabrał mistrza do siebie i w nagrodę obdarzył go spokojem. (...) - On nie zasłużył na światłość, on zasłużył na spokój – ze smutkiem powiedział Lewita.”
Woland zwrócił się do Azazella, żeby wypełnił rozkaz. W tym czasie przybyli, pobrudzeni sadzą, Korowiow i Behemot. Oczywiste było, że wracają wprost z płonącej restauracji Gribojedowa. Mieli ze sobą „cenne” łupy: na wpół spalony fartuch kucharski i całego łososia. Żartobliwie opowiadali o całym zajściu: „(...) Siedzieliśmy sobie cicho, spokojnie, jedliśmy... - Aż tu nagle – trach, trach! (...) strzały! (...) - Popędziłem – opowiadał Behemot – na salę posiedzeń, to ta sala kolumnowa, messer, chciałem wynieść z ognia coś cennego. Ach, messer, moja żona, gdybym ją tylko miał dwadzieścia razy mogła zostać wdową! (...) Pobiegłem do spiżarni, uratowałem łososia. Pobiegłem do kuchni, uratowałem fartuch.(...)” Zapytali o dalsze rozkazy, ale szatan nie wydał już żadnych dyspozycji, przeczuwał nadciągającą burzę. Nad miastem zawisły chmury, wszystko skryło się w ciemnościach. Zaczynało grzmieć.
30. Czas już! Czas!
Mistrz i Małgorzata przebywali w swojej suterenie w pobliżu Arbatu. W pokoju poniewierały się rękopisy, a stół był zastawiony zakąskami i alkoholem niewiadomego pochodzenia. Żadne z nich nie przebrało się od zakończenia wizyty u szatana: on nadal siedział w szpitalnej piżamie, a ona w czarnym płaszczu narzuconym na gołe ciało. Mistrz martwił się o ich wspólną przyszłość, ale Małgorzata była całkowicie zadowolona z sytuacji i nader szczęśliwa: „ – Jestem szczęśliwa, szczęśliwa, szczęśliwa, że zawarłam z nimi pakt! O, szatanie!... Będziesz musiał mój miły żyć z wiedźmą! – Potem podbiegła do mistrza, objęła go za szyję i zaczęła go całować w usta, w nos, w policzki. Tańczyły kosmyki czarnych nieuczesanych włosów, policzki i czoło płonęły mistrzowi od pocałunków.”
W pewnej chwili obcy, dobywający się zza okna głos zapytał o Alojzego Mogarycza, lecz Małgorzata odrzekła, że został aresztowany i niewidoczny przybysz zniknął. Za to znienacka pojawił się niziutki rudy człowieczek z bielmem na oku – Azazello. Mistrz poczęstował go koniakiem, a gość zapowiedział zakochanym, że Woland zamierza ich zabrać na przechadzkę. Wręczył prezent od messera – butelkę wina falerno – tego samego, które pijał procurator Judei. Cała trójka wzniosła toast za Wolanda, lecz nagle kochankowie osunęli się martwi na ziemię. Wino – trucizna zadziałało. „Kiedy otruci znieruchomieli, Azazello przystąpił do działania. Przede wszystkim skoczył w okno i już w chwilę później był w willi, w której mieszkała Małgorzata. Azazello, nieodmiennie staranny i dokładny chciał osobiście sprawdzić, czy wszystko zostało wykonane jak należy. Okazało się, że wszystko jest w porządku. Azazello widział, jak zasępiona, oczekująca na powrót męża kobieta, wyszła ze swej sypialni, pobladła raptem, załapała się za serce, bezradnie zawołała: - Natasza... ktokolwiek... na pomoc... – i upadła na podłogę w salonie, nie zdążywszy dojść do gabinetu.”
Zaraz też Azazello powrócił w okolicę Arbatu i tym samym winem, którym otruł kochanków, przywrócił ich do życia. Mistrz pojął, że ich ciała już nie istnieją, są wolni od doczesnych trosk. W pobliżu rumaki Wolanda ryły kopytami ziemię, drzewa w ogrodzie kołysały się, zbliżał się czas pożegnania z ziemskim światem, Mistrza i Małgorzatę czekał wieczny spokój. Domek, w którym zamieszkiwali, trawił ogień. Dosiedli czarnych wierzchowców, ale mistrz pragnął jeszcze pożegnać się z miastem. Zaczynała się burza. Przelatywali akurat nad kliniką Strawińskiego i ukochany Małgorzaty postanowił odwiedzić poetę.
Iwan obiecywał, że więcej nie będzie tworzył wierszy, pytał o Małgorzatę, a wtedy jej ciemna sylwetka oderwała się od ściany i ucałowała chorego. Mistrz zasugerował, by Iwan dopisał dalszą część historii o Poncjuszu Piłacie, potem cienie zakochanych zniknęły. Krata balkonu bezszelestnie się zamknęła. Do pokoju Iwana weszła zaniepokojona Praskowia Fiodorwona. Chciała przywołać lekarza, ale mężczyzna odmówił: „ – Nie, Praskowio Fiodorowna, nie trzeba wołać doktora (...) – nic mi nie jest. Niech się pani nie boi, ja teraz już rozumiem... Lepiej niech pani powie (...) – co się stało tam w sto osiemnastce?” Pielęgniarka poinformowała Iwana, że przed chwilą zmarł jego sąsiad. „Przecież ja wiedziałem! Może mi pani wierzyć, Praskowio Fiodorowna, że teraz w mieście umarł jeszcze jeden człowiek. Ja nawet wiem kto. (...) – To była kobieta.”
31. Na Worobiowych Wzgórzach
Burza minęła i nad Moskwą rozpościerała się wielobarwna tęcza. Wysoko na wzgórzu znajdowali się: Woland, Korowiow i Behemot. Siedzieli na osiodłanych koniach. Dołączyli do nich mistrz, Małgorzata i Azazello. Wszyscy obserwowali zatopione w promieniach słońca miasto. Messer poradził mistrzowi, by już na zawsze pożegnał się z rodzimym grodem. „Mistrz zeskoczył z siodła, opuścił jeźdźców i pobiegł na skraj wzgórza. Czarny płaszcz wlókł się za nim po ziemi. Mistrz patrzył na miasto. W pierwszej chwili zakradł się do jego serca smutek i żal, ale niebawem ustąpiły one miejsca słodkawemu niepokojowi, cygańskiemu podnieceniu włóczęgi.”
Jeźdźcy cierpliwie czekali na mistrza. Behemot zapragnął zagwizdać, ale Woland, obawiając się reakcji Małgorzaty, zabronił mu. Jednak wyrozumiała dama nakłoniła szatana, by zgodził się na kaprys kocura. Żartowniś gwizdnął, a wtedy konie stanęły dęba, osypały się z drzew suche gałązki, kilku pasażerom tramwaju rzecznego na Moskwie zerwało czapki z głów. To samo, tylko nieco dosadniej, postanowił zrobić Korowiow. Gwizdnął. „Tego gwizdu Małgorzata nie usłyszała, ale zobaczyła go w chwili, gdy odrzuciło ją w wraz z jej ognistym rumakiem o jakieś dziesięć sążni. Obok niej wyrwało z korzeniami dąb, a ziemia popękała aż do samej rzeki. Ogromna połać brzegu, wraz z przystanią i restauracją, odskoczyła na środek rzeki. Woda w rzece zawrzała, spiętrzyła się, i na niski, zielony przeciwległy brzeg wychlusnęło cały tramwaj rzeczny wraz z absolutnie nieposzkodowanymi pasażerami. Rumak Małgorzaty chrapał, u jego nóg spadła zabita przez gwizd Fagota kawka.”
Mistrz ostatecznie pożegnał się z miastem i świta Wolanda ruszyła w drogę powrotną. Wszystko zniknęło i jakby zapadło się pod ziemię. Pozostała kurzawa i dym...
32. Przebaczenie i wiekuista przystań
„O, bogowie, o, bogowie moi! Jakże smutna jest wieczorna ziemia! Jakże tajemnicze są opary nad oparzeliskami! Wie o tym ten, kto błądził w takich oparach, kto wiele cierpiał przed śmiercią, kto leciał ponad tą ziemią, dźwigając ciężar ponad siły. Wie o tym ten, kto jest zmęczony. I bez żalu porzuca mglistą ziemię, jej bagniska i jej rzeki, ze spokojem w sercu powierza się śmierci, wie bowiem, że tylko ona przyniesie mu spokój.”
Wszystko dookoła czarną chustą okrywała noc. Gdzieś podziały się czarodziejskie kostiumy jeźdźców. Każdy przeżył jakąś metamorfozę. Korowiow – Fagot w stroju cyrkowca przeobraził się nagle w „ciemnofioletowego rycerza o mrocznej twarzy, na której nigdy nie zagościł uśmiech.” Behemot stracił puszyste futro i ogon. Podróżował już jako młodzieniec „demon- paź, najwspanialszy błazen, jakiego znał świat.” Azazello leciał w stalowej zbroi. „Znikł bez śladu nieprzystojny kieł i zez również okazał się kamuflażem.(...) lecąc, Azazello przybrał swą prawdziwą postać demona bezwodnej pustyni, demona – mordercy.” Włosy galopującego mistrza połyskiwały w poświacie księżyca, „Małgorzata widziała to zapalające się, to znów gasnące gwiazdeczki ostróg na botfortach.” Woland leciał również w swej prawdziwej postaci. Uzda jego wierzchowca wydawała się być zrobiona z promieni księżyca, „grzywa rumaka – chmurą, a ostrogi jeźdźca – to białe cętki gwiazd.”
W pewnym momencie, na odległym pustkowiu, podróżnicy dostrzegli siedzącego na tronie człowieka pogrążonego w myślach. Obok niego spoczywał czarny pies o spiczastych uszach wpatrujący się w księżyc. Woland wyjaśnił mistrzowi, że to jego bohater: „ – Powieść twoja została przeczytana – (...) Chciałem ci zatem pokazać twego bohatera. Prawie od dwóch tysięcy lat siedzi on na tym szczycie i śpi, ale kiedy nadchodzi pełnia księżyca, dręczy go, jak widzisz, bezsenność. (...) Jeżeli prawdą jest, że tchórzostwo to najstraszliwsza z ułomności, to temu psu zarzucić go raczej niepodobna. Jedyną rzeczą, której bało się to nieustraszone zwierzę była burza. No cóż, ten, który kocha, powinien dzielić los tego, kogo kocha.” Piłat mówił coś do siebie, przeklinał swoją nieśmiertelność i sławę. Żałował, że tamtego pamiętnego dnia miesiąca nisan nie dopowiedział czegoś...
Małgorzata zakrzyknęła, by uwolnić dręczonego wyrzutami sumienia procuratora. Woland zezwolił na to mistrzowi – była to szansa zakończenia powieści. Mistrz krzyknął: „ – Jesteś wolny! Jesteś wolny! On czeka na ciebie!” Runęły skalne ściany i uwolniony Poncjusz Piłat wspiął się na strunę księżycowego światła. Obok posłusznie szedł pies. Najpewniej spotkał na tej drodze tego, z którym tak bardzo pragnął się zobaczyć i rozmawiać, bo on również przeczytał powieść mistrza.
Woland wskazał mistrzowi i Małgorzacie ich przeznaczenie. Stwierdził przy tym, że uczynił to na polecenie Jeszui. „Tam czeka już na was dom i stary sługa, goreją świece, które wkrótce pogasną, ponieważ już niebawem powitacie świt.” W tym nowym, całkowicie oddalonym od świata miejscu, mistrz i jego ukochana mieli spacerować w cieniu kwitnących wiśni, słuchać muzyki i delektować się spokojem. Gdy się pożegnali, czarny Woland rzucił się w otchłań. To samo uczyniła jego świta. Zniknęły rącze rumaki, skały i płaski szczyt, na którym niedawno siedział okrutny procurator. Zaczynało świtać. Kochankowie szli przez omszały kamienny mostek, a Małgorzata roztaczała przed ukochanym wspaniałą wizję ich wspólnego, dalszego, pozaziemskiego życia: „Oto twój dom, oto twój wieczysty dom, który otrzymałeś w nagrodę. Widzę już okno weneckie i dzikie wino, które wspina się pod sam dach. (...) Wiem, że wieczorem odwiedzą cię ci, których kochasz, którzy cię interesują, ci, co nie zakłócą twojego spokoju. Będą ci grali, będą ci śpiewali, zobaczysz, jak jasno jest w pokoju, kiedy palą się świece. (...) będziesz zasypiał z uśmiechem na ustach. Sen cię wzmocni (...). Ja zaś będę strzegła twego snu.”
Epilog
Po sobotnim, wieczornym zniknięciu Wolanda i jego świty, cała stolica huczała od rozmaitych plotek. Podawano sobie niewiarygodne informacje, zwłaszcza te dotyczące niedawnego seansu, podczas którego usiłowano „zdemaskować” czarną magię. „Szept: „Nieczysta siła”, można było usłyszeć w kolejkach przed mleczarniami, w tramwajach, w sklepach, w mieszkaniach, we wspólnych kuchniach, w pociągach podmiejskich i dalekobieżnych, na stacjach i na przystankach, na letniskach i na plażach.”
Nie wszyscy oczywiście dawali wiarę pogłoskom, ale istniały pewne niezbite „dowody”, które przemawiały za tym, że w Moskwie jednak wydarzyło się coś niezwykłego. Przykładem były zgliszcza po Gribojedowie. Podjęto akcję złapania bandy, ale nie przynosiła ona oczekiwanego efektu, a śledztwo trwało długo i było skomplikowane. Straty ciągle szacowano: spalone domy, ludzie doprowadzeni do obłędu, zahipnotyzowani, no i zabici: Michał Aleksandrowicz Berlioz i baron Meigel. „Zwęglone kości tego ostatniego znaleziono po ugaszeniu pożaru wśród zgliszcz mieszkania numer pięćdziesiąt na Sadowej.” Ofiarami padały także czarne koty. Niektórzy łapali je, sądząc, że to „przedstawiciele” szajki Wolanda. Zwierzaki, często zmaltretowane, znajdowały schronienie na milicji, skąd niekiedy odbierali je, zdenerwowani nieobecnością pupili, właściciele. Aresztowano ludzi o zbieżnych nazwiskach np. Wolmana i Wolpera, Korowinów i innych, zupełnie niewinnych obywateli. Zatrzymano pasażera pociągu, który zabawiał współtowarzyszy podróży karcianymi sztuczkami.Ostatecznie ustalono, że członkami zbrodniczego gangu byli świetnie wyszkoleni hipnotyzerzy i brzuchomówcy. „W świetle tych wyjaśnień wszystko stawało się zupełnie zrozumiałe, nawet ten najbardziej niepokojący społeczeństwo fakt, że kota ostrzeliwanego w mieszkaniu numer pięćdziesiąt w czasie nieudanej próby aresztowania nie imały się kule.”
Było to więc jakieś złudzenie, pozór, coś co tak naprawdę nie mogło i nie powinno istnieć. Stiopa Lichodiejew nie mógł „teleportować się” do Jałty, zresztą dokumenty z posterunku tamtejszej milicji gdzieś zaginęły. Najpewniej szajka hipnotyzerów przyczyniła się do śmierci Berlioza, obłędu Iwana Bezdomnego oraz zniknięcia z Moskwy dwóch urodziwych kobiet: Nataszy i Małgorzaty. Personaliów tego, który mianował się mistrzem nie dało się ustalić, a chory w tajemniczych okolicznościach zniknął z oddziału.
Po kilku latach mieszkańcy Moskwy stopniowo zapominali o wizycie szatana w stolicy, ale ci, którzy przeżyli bardziej indywidualne spotkanie z „nieczystą siłą”, sporo się zmienili. Żorż Benglaski, z obawy występów przed liczną widownią, która miała go wspominać jako konferansjera z urwaną głową, porzucił pracę w Varietes i zaczął żyć ze sporych oszczędności. Za to Warionucha – niegdyś kłamliwy telefoniczny rozmówca, zyskał sobie wiele sympatyków. O każdej porze dnia i nocy gotów był załatwiać chętnym wejściówki do teatru. Stiopę Lichodiejewa przeniesiono do Rostowa i mianowano kierownikiem wielkiego sklepu spożywczego. Rimski zwolnił się z posady dyrektora finansowego i zajął pracą w teatrze lalek na Zamoskworieczu. Arkadiusz Apołłonowicz został kierownikiem punktu skupu runa leśnego. Mieszkańcy stolicy cieszą się, że piastuje taki urząd – szczęśliwi zajadają solone rydze i marynowane prawdziwki.
Na Nikanora Iwanowicza Bosego zwykle źle działają wszelkie rozmowy o teatrze, nie wierzy też w istnienie swoich sennych majaków i pojawiające się w nich postaci. A Alojzy Mogarycz? Mogarycz, po wizycie u Wolanda i późniejszym przebudzeniu się w pociągu w okolicy Wiatki, nabył za sporą sumę spodnie od konduktora i powróciwszy do Moskwy, zajął w teatrze miejsce Rimskiego. Alojzy Fokicz, w dziewięć miesięcy po pobycie Wolanda w Moskwie i według szatańskich przepowiedni, faktycznie zmarł na raka wątroby w klinice moskiewskiego uniwersytetu.
Każdego roku, wiosną, gdy zaczyna się świąteczna pełnia księżyca, młody, około trzydziestoletni człowiek budzi się z krzykiem, bo śni o tym, jak beznosy oprawca przebija włócznią serce obłąkanego Gestasa. Podąża wtedy na Patriarsze Prudy i zasiada na jednej z ławek, na której niegdyś rozmawiali z Berliozem, podważając istnienie Jezusa i szatana. Ten człowiek to Iwan Nikołajewicz Ponyriow – pracownik Instytutu Historii i Filozofii, niegdyś poeta publikujący pod pseudonimem Bezdomny. Zazwyczaj przez godzinę lub dwie przygląda się księżycowi, po czym wstaje i powodowany nieznanym odruchem udaje się w stronę zakątka Arbatu, gdzie w mroku ogrodu kryje się gotycka willa. „Profesor Ponyriow wie o wszystkim, wszystko wie, wszystko rozumie. Wie, że za młodu padł ofiarą zbrodniczych hipnotyzerów, że potem leczył się i wyleczył. Ale wie również, że z pewnymi sprawami nie może sobie poradzić. Nie może sobie poradzić z tą wiosenną pełnią księżyca.”
W ogrodzie spotyka podobnego do siebie człowieka – ofiarę pełni księżyca. Ów mężczyzna o prosiakowatej twarzy (Mikołaj Iwanowicz), również śledzi ruchy satelity i szepcze: „ – Wenera!, Wenera! Ech, jakiż ze mnie głupiec!... (...) Dlaczego, dlaczego nie odleciałem z nią? Czego się, stary osioł, przestraszyłem? Zaświadczenie wziąłem!... Ech, męcz się teraz, stary kretynie!...” Następnie z willowego okna wychyla się żona nieszczęśnika i wzywa go na górę – do mieszkania.
Później profesor Ponyriow wraca do siebie i posłusznie poddaje się opiece małżonki, która dozuje mu leki uspokajające. Po nich mężczyzna zasypia. W sennych majakach widzi szeroką drogę z księżycowej poświaty, „wstępuje na nią człowiek w białym płaszczu z podbiciem koloru krwawnika i zaczyna iść w kierunku księżyca. Obok niego idzie jakiś młody człowiek w podartym chitonie, ze zmasakrowaną twarzą.” Teraz Piłat i Jeszua są już przyjaciółmi. Rozmawiają ze sobą. Nie było żadnej kaźni. Obok nich biegnie olbrzymi pies o spiczastych uszach. Wtedy też pojawia się pacjent ze sto osiemnastki – mistrz. Iwan zna zakończenie jego powieści: „ - A zatem tak to się kończyło? - Tak to się skończyło, uczniu mój – (...)” Do Iwana podchodzi kobieta – to Małgorzata i całuje go w czoło. Potem ona i mistrz znikają. Na twarzy spiącego pojawia się uśmiech. Po nocy z pełnią księżyca profesor budzi się zupełnie spokojny i zdrów. Już nic nie zaprząta jego zmaltretowanej pamięci, wspomnienia przygasają... – aż do kolejnej księżycowej pełni.
„Moskwa, 1928 – 1940”
Bohaterowie: Mistrz, Małgorzata, Woland, Piłat i JeszuaOsobna karta dla każdej postaci: kim jest, co robi i jak kończy. ok. 2 min
Mistrz pisarz
Dawny historyk i tłumacz, autor powieści o Poncjuszu Piłacie, którą zniszczyli krytycy.
- Cechy
- utalentowany, wrażliwy, złamany krytyką i strachem
- Wybory
- spala rękopis w piecu i trafia do kliniki psychiatrycznej profesora Strawińskiego
- Jak kończy
- odzyskuje powieść i Małgorzatę, a na końcu odchodzi z nią do wiecznego domu, gdzie czeka go spokój
Małgorzata ukochana Mistrza
Trzydziestoletnia, bezdzietna żona wybitnego specjalisty, nieszczęśliwa i wierna miłości do Mistrza.
- Cechy
- odważna, uparta, gotowa na każde poświęcenie dla ukochanego
- Wybory
- przyjmuje zaproszenie na szatański bal, bo liczy, że dowie się czegoś o Mistrzu
- Jak kończy
- dzięki Wolandowi odzyskuje Mistrza i odchodzi z nim do wiecznego domu
Woland szatan
W Moskwie przedstawia się jako profesor czarnej magii, wraz ze świtą: Korowiowem-Fagotem, Behemotem, Azazellem i Hellą.
- Cechy
- władczy, ironiczny, sprawiedliwy w swoim rozumieniu
- Działania
- karze moskiewską chciwość i małostkowość, ale spełnia też prośbę Małgorzaty
- Rola
- wprowadza porządek w chaosie Moskwy i wskazuje Mistrzowi i Małgorzacie ich przeznaczenie
Poncjusz Piłat prokurator Judei
Człowiek, który nie widzi winy Jeszui, ale z lęku i konformizmu wydaje na niego wyrok śmierci.
- Cechy
- zmęczony, bojaźliwy wobec władzy, cierpiący na nieznośny ból głowy
- Wybór
- ulega opinii ludu i woli arcykapłana Kajfasza i skazuje Jeszuę
- Jak kończy
- cierpi z poczucia winy przez wieki, aż Mistrz uwalnia go w ostatnim rozdziale
Jeszua Ha-Nocri wędrowny filozof
Zmaltretowany Galilejczyk oskarżony przez Judę z Kiriatu o podżeganie do buntu.
- Cechy
- spokojny, łagodny, wierny swoim przekonaniom
- Los
- zostaje ukrzyżowany na Nagiej Górze razem z Dismasem i Gestasem
- Rola
- przez Mateusza Lewitę prosi Wolanda o zabranie Mistrza i Małgorzaty, a po latach rozmawia z Piłatem
Postacie drugoplanowe
- Korowiow-Fagot, Behemot, Azazello i Hella: świta Wolanda. Na końcu zmieniają postać: Korowiow staje się rycerzem o mrocznej twarzy, Azazello demonem, a Behemot młodzieńcem-błaznem.
- Iwan Bezdomny: poeta, który spotkał Wolanda na Patriarszych Prudach i trafia do kliniki, gdzie poznaje Mistrza.
- Berlioz: przewodniczący Massolitu, który ginie pod tramwajem, jak zapowiedział Woland.
- Stiopa Lichodiejew, Rimski i Warionucha: pracownicy teatru Variétés, ofiary psot świty Wolanda.
- Afraniusz i Mateusz Lewita: komendant tajnej służby Piłata i uczeń Jeszui.
Wszyscy bohaterowie · Mistrz · Małgorzata · Woland · Świta Wolanda · Piłat · Jeszua · Pozostali
12 motywów „Mistrza i Małgorzaty” z przykładamiZdrada, miłość, władza, szatan, Bóg, miasto i inne. ok. 3 min
Motywy układają się w trzy grupy: dobro i zło (szatan, Bóg, zdrada, śmierć), człowiek wobec władzy (władza, miasto, cierpienie, samotność) oraz miłość i twórczość (miłość, kobieta, dom, nauczyciel i uczeń). Prawie każdy powtarza się dwa razy: w Jerozolimie Piłata i w Moskwie lat trzydziestych.
- Zdrada: Juda z Kiriatu wydaje Jeszuę za pieniądze, a Piłat, który widzi jego niewinność, skazuje go, bo boi się o własną pozycję. W Moskwie zdrada przybiera postać donosu: Korowiow telefonuje, że prezes Bosy ukrywa dolary, a ciekawski baron Meigel, urzędnik oprowadzający cudzoziemców, ginie na balu u szatana.
- Nauczyciel i uczeń: Mateusz Lewita chodzi za Jeszuą i zapisuje jego słowa, choć Jeszua mówi, że robi to błędnie. Mistrz opowiada swoją historię poecie Iwanowi Bezdomnemu, który w klinice staje się jego uczniem, a w epilogu jest już historykiem, którego w czasie pełni nawiedzają sny.
- Dom: Mistrz mieszkał w suterenie koło Arbatu, gdzie pisał powieść i spotykał Małgorzatę. Mieszkanie numer 50 przy ulicy Sadowej jest moskiewską siedzibą Wolanda. Na końcu bohaterowie dostają wieczny dom, miejsce spokoju.
- Kobieta: Małgorzata jest zamożna i nieszczęśliwa, ale po spotkaniu z Mistrzem zaczyna działać. Zostaje wiedźmą, pustoszy mieszkanie krytyka, który zniszczył powieść, i przewodniczy balowi. Najpierw prosi nie o ukochanego, ale o Friedę, żeby przestano jej podsuwać chustkę, którą zadusiła dziecko.
- Szatan: Woland ze świtą przybywa do ateistycznej Moskwy. Karze chciwość, kłamstwo i małostkowość, ale spełnia też prośby Małgorzaty, więc jest postacią niejednoznaczną. Motto z „Fausta” mówi, że to część siły, która „wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro”.
- Bóg: Berlioz i Iwan twierdzą na Patriarszych Prudach, że Jezus nigdy nie istniał, a Woland przekonuje ich, że był przy jego procesie. Jeszua z powieści Mistrza nie jest Chrystusem z Ewangelii: to wędrowny filozof, który wierzy w dobroć ludzi.
- Śmierć: Berlioz ginie pod tramwajem, Jeszua zostaje ukrzyżowany, Juda zabity w Getsemani, a Mistrz i Małgorzata umierają od wina z trucizną. Śmierć nie jest tu końcem: dla bohaterów oznacza przejście do spokoju.
- Samotność: Mistrz po spaleniu rękopisu chowa się w klinice. W oczach Małgorzaty, gdy ją pierwszy raz zobaczył, dostrzegł „niezwykłą, niesłychaną samotność”. Piłat w pałacu Heroda ma za towarzysza tylko psa Bangę.
- Cierpienie: Piłata od rana męczy ból głowy, który ustępuje po rozmowie z Jeszuą, a po wyroku wraca jako poczucie winy. Jeszua cierpi na krzyżu, Friedzie co rano podsuwają chustkę, którą zadusiła dziecko, a Mistrz załamuje się pod ciosami krytyków.
- Władza: Piłat boi się cezara i Kajfasza, więc skazuje niewinnego. Jeszua mówi mu, że
wszelka władza jest gwałtem, zadawanym ludziom
. W Moskwie władza ma twarz milicji i urzędów, gdzie liczą się papiery:skoro nie ma dokumentu, to nie ma również człowieka
. - Miasto: Moskwa to tramwaje, restauracja Gribojedowa, teatr Variétés i tłoczne mieszkania, a Jerozolima to upał, burza i pałac Heroda. Z Worobiowych Gór Woland ogląda Moskwę po raz ostatni, zanim odleci ze świtą.
- Miłość: Mistrza i Małgorzatę połączyło spotkanie na ulicy, gdy ona niosła żółte kwiaty. Przetrwała krytykę, spalony rękopis i rozłąkę. Narrator pyta:
Któż to ci powiedział, że nie ma już na świecie prawdziwej, wiernej, wiecznej miłości?
Motywy literackie w „Mistrzu i Małgorzacie” · Motyw miłości · Problematyka władzy · Problematyka moralno-filozoficzna
Trzy światy powieści: Moskwa, Jerozolima i świat WolandaJak łączą się realizm i fantastyka. ok. 1 min
Powieść ma trzy plany i każdy opowiada o tym samym innym tonem.
Moskwa lat trzydziestych to plan realistyczny i satyryczny. Bohaterowie chodzą po Patriarszych Prudach, jedzą w restauracji Gribojedowa, oglądają widowiska w teatrze Variétés i mieszkają w tłocznych mieszkaniach, a o ich losie decydują dokumenty, donosy i milicja. Tu rozgrywa się większość wydarzeń pierwszej części.
Jerozolima Piłata to plan historyczny i biblijny, opowiedziany w rozdziałach 2, 16, 25 i 26. W upalny dzień namiestnik Judei skazuje Jeszuę na śmierć, a potem próbuje naprawić skutki swojej decyzji. Ton jest poważny, bez ironii, pełen duszności, burzy i bólu głowy bohatera.
Świat Wolanda jest fantastyczny: szatan i jego świta, seans czarnej magii, bal o północy, lot nad miastem, ostatnia podróż. Fantastyka pozwala tu odsłonić zło, które w Moskwie uchodzi za normalność.
Plany spotykają się w kilku miejscach. Woland opowiada Berliozowi i Iwanowi o procesie Jeszui jak naoczny świadek, historię Piłata pisze Mistrz, a w ostatnim rozdziale uwalnia on Piłata od wiekowej udręki. Dlatego powieść łączy realistyczny obraz miasta z fantastyką i parabolą.
Woland i motto: szatan, który zła pragnąc, czyni dobroDlaczego diabeł wymierza sprawiedliwość. ok. 1 min
Motto z „Fausta” to słowa Mefistofelesa: Jam częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro
. Zapowiadają one rolę Wolanda. Szatan przybywa do Moskwy jako cudzoziemiec, profesor czarnej magii, i trafia do miasta, w którym zło jest codziennością: kłamstwo, donos, łapówka, tchórzostwo.
Woland nie działa na oślep. Berliozowi, który wierzy, że Boga nie ma, zapowiada śmierć i ona się spełnia. W teatrze Variétés pokazuje tłumowi, jak łatwo kusi go pieniądz i moda. Stiopę Lichodiejewa odsyła do Jałty, a prezesa Bosego wydaje milicji. Pomaga też Małgorzacie i Mistrzowi.
W rozdziale 29 Mateusz Lewita przekazuje prośbę Jeszui, by dać Mistrzowi spokój. Woland nie kpi z dobra, ale pyta Lewitę, jak by wyglądała ziemia, gdyby z niej zniknęły cienie
. Dobro i zło są w powieści splecione, a Woland, choć jest szatanem, pomaga dobru. Świta (Korowiow-Fagot, kot Behemot, Azazello i wampirzyca Hella) pomaga mu w tej pracy, a na końcu wszyscy odzyskują swoje prawdziwe twarze.
Znaczenie tytułu i motta · Problematyka moralno-filozoficzna · Woland: wizja szatana
Powieść w powieści: Piłat, Jeszua i rękopis MistrzaDlaczego opowieść o procesie Jezusa jest częścią powieści. ok. 1 min
Historia Piłata i Jeszui nie jest osobnym wątkiem: to powieść, którą napisał Mistrz, więc wchodzi w życie bohaterów. Woland opowiada jej początek Berliozowi i Iwanowi na Patriarszych Prudach, jakby widział ją na własne oczy. Poznajemy dzień procesu (rozdział 2): Piłat nie widzi winy Jeszui, ale boi się oskarżenia o obrazę cezara, więc zatwierdza wyrok. W rozdziale 16 Jeszua zostaje ukrzyżowany na Nagiej Górze razem z dwoma skazańcami, w rozdziale 25 Piłat każe Afraniuszowi zabić Judę z Kiriatu, a w rozdziale 26 Mateusz Lewita zabiera ciało Jeszui i go chowa.
Rękopis ma własną historię. Mistrz, rozbity krytyką i strachem, spalił go w piecu. Woland kazał go przynieść i rzekł: rękopisy nie płoną
. Piłata przez wieki dręczy jedno: tchórzostwo, które w jego własnym sądzie jest ułomnością najstraszliwszą
. W ostatnim rozdziale Mistrz uwalnia Piłata i może on wreszcie dokończyć rozmowę z Jeszuą na księżycowej ścieżce.
Jeszua różni się od Jezusa z Ewangelii: jest zwykłym wędrownym filozofem, który wierzy w dobroć ludzi i mówi, że uczeń zapisał jego słowa błędnie. Ta zmiana pokazuje, że Bułhakowa interesuje człowiek wobec winy i sumienia, nie dogmat.
Miłość i twórczość: dlaczego Mistrz i Małgorzata zasłużyli na spokójPakt z szatanem, bal i nagroda. ok. 1 min
Mistrz i Małgorzata spotkali się w Moskwie, gdy ona szła ulicą z żółtymi kwiatami. Małgorzata odwiedzała go w suterenie koło Arbatu: on pisał powieść o Piłacie, ona ją czytała i przepisywała. Kiedy krytycy zniszczyli książkę, Mistrz spalił rękopis i trafił do kliniki, a Małgorzata została sama w domu męża.
W części drugiej to ona decyduje o losie obojga. Narrator przedstawia ją słowami: Któż to ci powiedział, że nie ma już na świecie prawdziwej, wiernej, wiecznej miłości?
Małgorzata przyjmuje krem Azazella, leci nad Moskwą i zostaje królową balu, a w nagrodę prosi Wolanda najpierw o Friedę, potem o Mistrza. Jej miłość obejmuje też współczucie dla cudzego cierpienia.
Los Mistrza rozstrzyga się przy pytaniu, czy dostanie światło. Lewita mówi Wolandowi, że Mistrz nie zasłużył na światłość, on zasłużył na spokój
. Mistrz i Małgorzata umierają od wina z trucizną i razem ze świtą Wolanda odjeżdżają do wiecznego domu. Spokój zamiast światła tłumaczy się tym, że Mistrz załamał się pod presją i spalił powieść.
Satyra na Moskwę lat trzydziestych: pieniądze, mieszkania i władzaCo Woland pokazuje w mieście. ok. 1 min
Moskwa z powieści to miasto, w którym o wszystkim decydują pieniądze, mieszkania i papiery. Berlioz stoi na czele Massolitu, stowarzyszenia literatów: kto do niego należy, dostaje mieszkanie, urlop i obiad w restauracji Gribojedowa. Mieszkańcy donoszą na siebie nawzajem: prezes spółdzielni Nikanor Bosy trafia do aresztu za dolary, które mu podrzucono.
Woland pokazuje tę rzeczywistość w teatrze Variétés. Z sufitu sypią się banknoty, widzowie rzucają się, żeby je łapać, a kobiety wymieniają swoje ubrania na modne. Gdy seans się kończy, pieniądze zamieniają się w papierki, a panie zostają w bieliźnie. Konferansjerowi, który za dużo gadał, kot Behemot odrywa głowę.
Za żartem stoi groźba. Papiery mają większą wagę niż ludzie: skoro nie ma dokumentu, to nie ma również człowieka
. Lokatorzy znikają z mieszkań, milicja bezskutecznie ściga Wolanda, a w klinice psychiatrycznej lądują ci, którzy mówią prawdę o tym, co widzieli. Powieść nie nazywa stalinizmu, ale pokazuje jego codzienność: strach, donosy i cenzurę.
Obraz Moskwy lat trzydziestych · Problematyka władzy · Humor w powieści
Jak czytać powieść: fantastyka, parabola i wiele głosówGatunek, narracja i język. ok. 1 min
„Mistrz i Małgorzata” łączy kilka gatunków w jednej książce: powieść obyczajową (życie Moskwy), psychologiczną (rozterki Piłata), kryminalną (śledztwo w sprawie Wolanda i zabójstwo Judy), filozoficzną (spory o Boga i zło), a do tego satyrę i groteskę. Całość jest parabolą, czyli przypowieścią o dobru i złu, odwadze i tchórzostwie.
Narrator jest ironiczny i zwraca się do czytelnika: część druga zaczyna się od słów Za mną, czytelniku!
Opowieści o Moskwie towarzyszą żarty i gwałtowne zwroty akcji, a w historii Piłata styl jest poważny i spokojny, z długimi opisami upału i bólu.
Powieść ma 32 rozdziały w dwóch częściach: 1 do 18 (Moskwa po przyjeździe Wolanda i historia Mistrza) i 19 do 32 (Małgorzata, bal, rozstrzygnięcie losu Mistrza), a po nich epilog.
Powieść wielogatunkowa · Powieść jako parabola · Polifoniczność narracji · Język powieści · Nawiązania
Pytania i odpowiedzi
Kto napisał „Mistrza i Małgorzatę” i kiedy?
Michaił Bułhakow, rosyjski pisarz z Kijowa. Pracował nad powieścią w latach 1928 do 1940, wielokrotnie ją poprawiając i niszcząc, a ostatnie poprawki dyktował żonie na łożu śmierci.
Ile rozdziałów ma „Mistrz i Małgorzata”?
Trzydzieści dwa, w dwóch częściach (1 do 18 i 19 do 32), oraz epilog.
Gdzie i kiedy dzieje się akcja?
W Moskwie lat trzydziestych XX wieku (m.in. na Patriarszych Prudach, w teatrze Variétés i w mieszkaniu numer 50 przy ulicy Sadowej) oraz w starożytnej Jerozolimie, w powieści Mistrza o Piłacie i Jeszui.
Co oznacza motto powieści?
To słowa Mefistofelesa z „Fausta” Goethego: „Jam częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro”. Zapowiadają one rolę Wolanda, który karze zło, a przy okazji pomaga ludziom.
Co to jest powieść w powieści?
Historia Piłata i Jeszui jest powieścią, którą napisał Mistrz. Przeplata się z historią Mistrza i Małgorzaty oraz z wydarzeniami w Moskwie, a Woland łączy te światy.
Jak kończy się „Mistrz i Małgorzata”?
Woland odchodzi z Moskwy ze świtą, a Mistrz i Małgorzata, przywróceni do życia przez Azazella, dostają wieczny dom i spokój. Mistrz uwalnia Piłata. W epilogu Iwan Bezdomny, dawny poeta, jest pracownikiem naukowym i nawiedzają go sny.
Co warto wiedzieć na maturę z „Mistrza i Małgorzaty”?
Trzy plany powieści, rolę Wolanda i motta, historię Piłata i Jeszui, miłość Mistrza i Małgorzaty, satyrę na Moskwę, wątek twórcy i władzy oraz zakończenie, w którym Mistrz dostaje spokój, nie światło.
Szybki test
Pracownicy filii Komisji Nadzoru Widowisk co chwilę intonowali pieśń:
Poprawna odpowiedź: b) „Morze przesławne”
Małgorzata po przybyciu do Wolanda zachwyciła się:
Poprawna odpowiedź: b) globusem
Małgorzata z mężem mieszkała w:
Poprawna odpowiedź: c) gotyckiej willi