Co utrudnia porozumienie między przedstawicielami różnych grup społecznych? Omów zagadnienie na podstawie „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Akcja „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego trwa jedną listopadową noc 1900 roku w chacie w Bronowicach pod Krakowem. Na weselu pana młodego z miasta i wiejskiej dziewczyny bawią się razem chłopi, krakowska inteligencja, ksiądz i arendarz Żyd. Odpowiedź wskazuje trzy przeszkody w porozumieniu tych grup: pamięć rzezi z 1846 roku, obce sobie obyczaje i wyobrażenia o drugiej stronie oraz brak zaufania, gdy w trzecim akcie pojawia się wspólna sprawa. Kontekst to historia Galicji w XIX wieku i moda na chłopów w Młodej Polsce.
Teza
W „Weselu” goście z miasta i ze wsi stoją obok siebie, tańczą w jednym kole i piją za jedno zdrowie, a mimo to się nie rozumieją. Wyspiański pokazuje trzy przeszkody. Pierwszą jest pamięć o rabacji galicyjskiej, o której panowie wolą nie myśleć, a chłopi nie zapomnieli. Drugą są obce sobie obyczaje i obrazy drugiej strony, które każda grupa nosi w głowie. Trzecią jest brak zaufania, który wychodzi na jaw rano, kiedy wszyscy mają wspólnie działać.
Argument pierwszy: pamięć rzezi galicyjskiej
W akcie pierwszym przy stołach wybucha chłopska kłótnia. Gospodarz, pan, który od dziesięciu lat mieszka obok chłopów, komentuje ją słowami: tylko im przystawić oręża, zapalni jak sucha słoma
. Przypomina rok czterdziesty szósty. Pan Młody zna tamte wydarzenia tylko z opowiadań i woli o nich nie myśleć: strzegę się tych badań, bo mi trują myśl o polskiej wsi
. Chłopów sprzed lat nazywa psami. Obaj panowie powtarzają potem jak refren: Myśmy wszystko zapomnieli
, a Gospodarz dodaje o własnym ojcu: Mego ojca gdzieś zadźgali
.
Po stronie wsi pamięć trzyma Dziad. Opowiada Ojcu, że dawniej lała się krew i że splamiła krew sukmany
, czyli chłopskie kaftany. W akcie drugim ta pamięć dostaje postać Upiora, który wchodzi na wesele we krwi i prosi o kubeł wody do mycia rąk. Mówi do Dziada: boś brat — drżyj! ja Szela!!
, a o swojej roli: bo byłem ich ojcom kat, a dzisiaj ja jestem swat!!
. Przywódca rabacji pojawia się więc na weselu, na którym pan żeni się z chłopką. Dziad przeklina go jako trupa, a panowie w ogóle go nie widzą. Rzeź z 1846 roku leży pod każdą weselną rozmową, ale nikt nie mówi o niej przy wspólnym stole.
Argument drugi: obce obyczaje i obrazy drugiej strony
Rozmowy gości z miasta i ze wsi często wyglądają jak dwa monologi. Radczyni z Krakowa poznaje chłopkę Kliminę, a ta od razu proponuje wiejskie dziewczyny na żony dla synów Radczyni. Radczyni jest oburzona: ledwo że wkoło spojrzała, już by mi synów swatała
. Rozmowa kończy się przysłowiem: Wyście sobie, a my sobie. Każden sobie rzepkę skrobie.
Podobnie rozmawia najbliższa para na sali. Pan Młody zachwyca się Panną Młodą w ludowym stroju jak lalką dobytą z pudełek
i radzi jej na ciasne buty: Tańcuj boso
. Panna Młoda odpowiada: Trza być w butach na weselu
. On sam o sobie mówi: od miesiąca chodzę boso
, bo tak, jak sądzi, wygląda życie bliskie wsi. Radczyni pyta, o czym oni będą rozmawiać wieczorami, skoro on wykształcony, ty bez szkół
. Panna Młoda nie widzi kłopotu: Po cóz by, prose pani, godoł, jakby mi nie mioł nic powiedzieć
.
Poeta mówi w rozmowie z Gospodarzem, że w oczach inteligencji chłop urasta do potęgi króla Piasta
. Kiedy zjawia się Czepiec, wójt wsi, i słyszy radę, żeby poszukał Piasta, odpowiada krótko: bo jo orze grunt i basta
. Poeta nazywa siebie żurawcem, który zlatuje na lato i buduje gniazdo ze słomy z wiejskich strzech, a Czepiec odpowiada: Pon latawiec!
. W trzecim akcie sam podsumuje te rozmowy: że my sie nie rozumiewa i na nic rozmowa nasa
. Każda grupa ma w głowie obraz drugiej. Panowie widzą w chłopach Piastów albo lalki w pięknych strojach, a chłopi w panach latawców, którzy przylatują na jedną noc.
Argument trzeci: pieniądze, uprzedzenia i brak zaufania
Porozumieniu przeszkadzają też pieniądze. W akcie pierwszym Ksiądz, arendarz Żyd i wójt Czepiec spierają się o dług za karczmę i o czynsz. Czepiec wyzywa Żyda i powtarza stary zarzut: Z nas się żywią, ssają naszą krew
. Kiedy dodaje Bo drzecie skórę aż miło
, Żyd przyznaje: Prawda jest, za duży czynsz!
. Wyspiański pokazuje uprzedzenia, które rosną z konkretnej zależności: chłop jest dłużnikiem arendarza, a arendarz płaci czynsz księdzu. Pan Młody w chłopskim stroju jest dla Żyda zabawnym przebierańcem, który się narodowo bałamuci
.
Rano, gdy według rozkazu Wernyhory chłopi zbierają się z kosami, brak zaufania wychodzi na wierzch. Czepiec przychodzi z kosą i mówi do panów: Panowie, jakeście som, jeźli nie pójdziecie z nami, to my na was — i z kosami!
. Poeta odpowiada z urazą: Wiecież, kto my!? Co wy o nas wiecie — nic.
Czepiec odrzuca to jednym zdaniem: widać, że nie znacie nas
. Pan Młody widzi w nim kogoś, kto jest krwi łakomy
, a Czepiec odpowiada: Kręć pon ino próżne żarny, poezyje, wirse, książki
.
Maryna opowiada Poecie, że stojąc przy skrzypku, słyszała rozmowy chłopów o Polsce, i dodaje: jakoś temu wierzę, że to było rozsądnie i szczerze
. Pada to jednak na boku, w rozmowie dwojga, a nie przy stole, gdzie chłopi i panowie mogliby ustalić, czego od siebie chcą.
Kontekst historyczny: Galicja po 1846 roku i moda na chłopów
Dramat powstał w Krakowie, który od 1846 roku należał do zaboru austriackiego, tak jak cała Galicja. W lutym 1846 roku szlachta przygotowywała powstanie przeciw zaborcom. Chłopi z okolic Tarnowa, pod wodzą Jakuba Szeli, napadli na dwory, zabijali ziemian i urzędników dworskich i wydawali powstańców Austriakom. Nazywa się to rabacją galicyjską, a jej powodem był gniew za pańszczyznę, czyli darmową pracę na rzecz pana. Pańszczyznę zniesiono w Galicji dopiero w 1848 roku.
Pięćdziesiąt lat później część krakowskiej inteligencji odkryła wieś na nowo. W Młodej Polsce modne stało się noszenie ludowych strojów, wyjazdy na wieś i małżeństwa z chłopkami. Mówiono o chłopomanii. Wzorem był ślub poety Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną, chłopską córką z Bronowic, który odbył się 20 listopada 1900 roku w chacie malarza Włodzimierza Tetmajera. Wyspiański był na tym weselu gościem i oparł na nim dramat, a swoim bohaterom dał rysy prawdziwych gości. Między stanami pozostał jednak dystans, a ruch ludowy dopiero rósł (w 1895 roku powstało Stronnictwo Ludowe). Dlatego w dramacie udawana zgoda i prawdziwa nieufność idą obok siebie.
Podsumowanie
W „Weselu” chłopi i inteligencja spotykają się przy jednym stole i nie potrafią się porozumieć z trzech powodów. Panowie odsuwają od siebie wspomnienie rabacji z 1846 roku, a chłopi ją pamiętają. Każda strona widzi w drugiej obraz, a nie człowieka: Piasta, lalkę, latawca. Kiedy przychodzi rozkaz do wspólnego działania, Czepiec i Poeta mówią do siebie jak ludzie z różnych światów.
Pytania i odpowiedzi
Kim jest Czepiec i dlaczego jest ważny dla tego tematu?
Czepiec to wójt wsi i chłop, który mówi wprost to, co chłopi myślą o panach. W akcie pierwszym chwali się pięściami i kosami, a w trzecim wraca z kosą w ręku i żąda, żeby panowie poszli razem z chłopami. W jego rozmowach z Poetą i Gospodarzem najlepiej widać, że obie strony nie rozumieją się mimo wspólnego wesela.
Czy w dramacie jakieś grupy się porozumiewają?
W kilku miejscach ludzie z różnych stanów zbliżają się do siebie. Najwyraźniej widać to w małżeństwie Pana Młodego z Panną Młodą, choć oboje mówią do siebie różnie, oraz w tańcu, gdzie Zosia z miasta prosi chłopskiego drużbę Kaspra: „Drużba tańczy, proszę ze mną”. Te zbliżenia trwają jednak tylko tyle, ile zabawa.
Co oznacza słowo chłopomania?
To moda wśród krakowskiej inteligencji około 1900 roku na wszystko, co chłopskie: stroje, obyczaje, wyjazdy na wieś i małżeństwa z chłopkami. W dramacie chłopomanię reprezentują Pan Młody, który chodzi boso, i Poeta, który widzi w chłopach Piastów. Wyspiański patrzy na nią z dystansem, bo w tej modzie chłop bywa bardziej obrazem niż człowiekiem.
Jaką rolę mają w dramacie Żyd Mosiek i jego córka Rachel?
Mosiek jest arendarzem, czyli dzierżawcą karczmy, i wierzycielem chłopów, więc spory o pieniądze przechodzą przez niego. Rachel, wykształcona i oczytana, interesuje się poezją i chłopami, ale mówi o nich jak o ozdobie. Dzięki tym dwóm postaciom w weselnym tłumie są trzy grupy: chłopi, inteligencja i Żydzi, a z żadną nie jest łatwo się dogadać.
Czy Wyspiański obwinia jedną ze stron o brak porozumienia?
Dramat pokazuje błędy obu stron. Panowie zasłaniają się poezją i ludowymi strojami i unikają trudnych rozmów, a Czepiec wyzywa Żyda i grozi kosą. Taką odpowiedź warto podać komisji i poprzeć przykładem: Poeta mówi „Wiecież, kto my!?”, a Czepiec odpowiada „widać, że nie znacie nas”.
Jak wyjaśnić scenę z Szelą w akcie drugim?
Upiór Szeli przypomina o rabacji z 1846 roku, którą goście wolą zapomnieć. Przychodzi na wesele jako „swat”, czyli ktoś, kto łączy dwa stany, a zarazem jako ich kat. Dziad widzi go i przeklina, panowie go nie zauważają. Scena pokazuje, że zgoda na weselu stoi na niezałatwionej krzywdzie.