WeseleStanisław Wyspiański

Stanisław Wyspiański: biografia, kalendarium i twórczość

Stanisław Wyspiański (1869 do 1907) był krakowskim dramaturgiem, malarzem, poetą i projektantem, a także reformatorem polskiego teatru. Jest najważniejszym dramaturgiem Młodej Polski, autorem „Wesela”, „Wyzwolenia”, „Warszawianki” i „Nocy listopadowej”. Zmarł w wieku 38 lat, 28 listopada 1907 roku.

Wyspiański w skrócie

Autor Wesela poza tym, że był genialnym dramaturgiem, był także wyśmienitym malarzem, rysownikiem, poetą i projektantem mebli.

  • Urodził się 15 stycznia 1869 roku w Krakowie, zmarł tam 28 listopada 1907 roku.
  • Był malarzem (pastele, portrety, pejzaże Krakowa), projektantem witraży, mebli i wnętrz oraz twórcą kostiumów i dekoracji teatralnych.
  • Najważniejsze dramaty: „Warszawianka” (1898), „Wesele” (1901), „Wyzwolenie” (1903), „Noc listopadowa” (1904).
  • Do jego głównych tematów należą losy narodu bez państwa, odpowiedzialność artysty i inteligencji oraz polskie mity.

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 15 stycznia 1869 roku w Krakowie. Duszę artysty odziedziczył po ojcu – rzeźbiarzu Franciszku Wyspiańskim. Wpływ na twórczość Stanisława mieli przyjaciele jego ojca, m. in. Jan Matejko i Józef Szujski. Od artystów czerpał nauki nie tyle w dziedzinie malarstwa, co w dramatopisarstwie. Matejko uczył go wspaniałej historii Polski i dumy z ojczyzny. Od Szujskiego zaś zaczerpnął odmienne przekonanie - Polacy są sami sobie winni niewolniczego losu.

Stanisław po śmierci matki – Marii z domu Rogowskich (w 1876 roku) mieszkał przez cztery lata z ojcem. W 1880 roku zamieszkał u wujostwa Stankiewiczów. Edukację rozpoczął w 1875 w szkole ćwiczeń przy seminarium nauczycielskim. W cztery lata później został przyjęty do znanego Gimnazjum św. Anny.

Osiem lat po tym wydarzeniu został studentem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Podczas swojej edukacji poznał m.in. Lucjana Rydla, Kazimierza Przerwę-Tetmajera, Józefa Mehoffera, Henryka Opieńskiego, czy Stanisława Estreichera. Młody Wyspiański dużo czasu spędzał właśnie z tym ostatnim . Był częstym gościem w domu państwa Estreicherów, ludzi mocno związanych z Krakowem.

Drugim miejscem, w którym często można było go wtedy spotkać, był dom państwa Rydlów. To właśnie w domach przyjaciół kształtowały się jego poglądy i pasje. Wówczas też zapałał miłością do teatru.

Rodzina i choroba

Artysta w 1900 roku ożenił się z Teodorą Teofilą Pytkówną, służącą pochodzącą ze wsi wuja Stankiewicza. Dla kobiety zrezygnował z ukochanego Krakowa i osiedlił się z nią w Węgrzcach. Rodzina, której Wyspiański był bardzo oddany, szybko się powiększyła.

W momencie przeprowadzki do Węgrzyc artysta był już chory na syfilis. Pomimo choroby, pozostał bardzo twórczy, malował liczne portrety kobiet, dzieci, własne. Tworzył impresjonistyczne pejzaże Krakowa. Jego koronną techniką były pastele.

Malarz, projektant i reformator teatru

Zasłynął także jako ilustrator książek oraz jako inicjator tzw. sztuki stosowanej. Projektował wnętrza i meble.

Był reformatorem polskiego teatru, inscenizatorem, twórcą kostiumów i dekoracji. Opracował własną koncepcję tzw. teatru monumentalnego, ogromnego, opierającego się na syntezie sztuk i nawiązującego do polskiego romantyzmu.

Jego pomysł na „teatr ogromny” to teatr, w którym wspólnie pracują słowo, muzyka, malarstwo i taniec, a przedstawienie ma poruszyć całą wspólnotę widzów. Rozwinął ją m.in. w „Weselu”. Więcej o niej w artykule Teatr ogromny Wyspiańskiego i cechy jego dramatu.

Ostatnie lata i śmierć

U schyłku życia Wyspiańskiemu nie udało się zostać dyrektorem teatru, co bardzo przeżył. Stanowisko trafiło w ręce Ludwika Solskiego. Dramatopisarz zmarł 28 listopada 1907 roku. Pochowano go w kościele ojców Paulinów na Skałce.

Kalendarium życia i twórczości

15 I 1869 – urodził się w Krakowie

1875 – rozpoczął naukę w szkole ćwiczeń, prowadzonej przez seminarium nauczycielskie,

1876 – gdy miał siedem lat, zmarła jego matka,

1879 – zaczął naukę w Gimnazjum św. Anny,

1880 – przeszedł pod opiekę wujostwa Stankiewiczów,

1887 – rozpoczął studia malarskie w Szkole Sztuk Pięknych, po czym zaczął kolejne kierunki na Uniwersytecie Jagiellońskim (były to historia, historia sztuki, literatura), 1889 – podjął pracę przy polichromii Kościoła Mariackiego, 1890 – wyjechał za granicę, odwiedzając: Włochy, Szwajcarię, Niemcy, Czechy (Praga), Francję (Paryż),

1892 – 1894 – powstały pierwsze wersje dramatów ukończonych później w Krakowie: Warszawianka, Daniel, Meleager.

1893 – zaprojektował witraże do katedry lwowskiej,

1894 – w sierpniu powrócił do Krakowa i podjął się pracy przy polichromii kościoła ojców Franciszkanów, projektuje witraże: Bł. Salomea, Św. Franciszek, Bóg Ojciec,

1897 – rozpoczął współpracę z Życiem jako ilustrator gazety, – zakończył prace nad dramatem Legenda,

1898 – zaczął współpracę z Krakowskim Teatrem Miejskim,

26 XI 1898 – odbyła się premiera Warszawianki,

1899 – kolejna premiera sztuki, tym razem Lelewel, – napisał Klątwę, – wydrukowano jego dramaty: Warszawiankę, Lelewela, Klątwę, Legendę, Protesilasa i Laodamię, Meleagera,

1900 – ożenił się z Teodorą Teofilą Pytkówną, – napisał rapsody: Kazimierz Wielki, Bolesław Śmiały, Wernyhora; dramat Legiony, - zaprojektował także witraże do katedry wawelskiej,

16 III 1901 – odbyła się premiera Wesela,

1902 – został docentem w ASP,

1903 – odbyła się premiera Wyzwolenia, – napisał dramat Achilles, – odbyła się premiera dramatu Bolesław Śmiały (z dekoracjami i kostiumami zaprojektowanymi przez samego Wyspiańskiego), – napisał kolejne dwa rapsody: Piast i Henryk Pobożny,

1904 – powstały kolejne trzy dramaty: Noc Listopadowa, Legenda II, Akropolis,

1904 – 1905 – sparafrazował hymn Veni Kreator, – został wybrany radnym Krakowa, – zgłoszono jego kandydaturę na dyrektora Teatru Miejskiego w Krakowie,

1907 – napisał swoje ostatnie dramaty: Powrót Odysa, Sędziowie, Skałka, Zygmunt August, - sparafrazował też dzieło P. Corneille`a Cyd,

28 XI 1907 – umarł w wieku niespełna 39 lat.

Twórczość literacka

Wyspiański pisał przede wszystkim dramaty, a poza nimi rapsody (krótkie utwory o postaciach z historii Polski, np. „Kazimierz Wielki”, „Bolesław Śmiały”, „Piast”) i parafrazy cudzych utworów. Jego dramaty można podzielić na dwie grupy.

Dramaty o sprawach narodowych

Do tej grupy należą „Warszawianka” (premiera 26 listopada 1898, o powstaniu listopadowym), „Lelewel” (premiera 1899), „Wesele” (1901), „Wyzwolenie” (1903) i „Noc listopadowa” (1904). Wspólny temat tych sztuk to pytanie, czy Polacy potrafią zdobyć się na czyn, czy tylko mówią o wolności.

Dramaty na tematy antyczne

Drugą grupę tworzą sztuki oparte na mitach greckich i starożytnej historii, m.in. „Protesilas i Laodamia”, „Meleager”, „Achilles”, „Akropolis” i „Powrót Odysa”. Wyspiański chętnie sięgał po grecką tragedię, bo uważał ją za wzór teatru, który łączy cały naród.

Wyspiański i „Wesele”

20 listopada 1900 roku Wyspiański był gościem na weselu swojego przyjaciela, poety Lucjana Rydla, w Bronowicach pod Krakowem. Był też świadkiem na ślubie w kościele Mariackim. Obserwował gości i słuchał rozmów, a wrażenia przeniósł do dramatu. Pełna historia powstania sztuki jest w artykule Geneza i premiera „Wesela”, a opisy osób, które posłużyły za wzór postaci, w artykule Bohaterowie „Wesela” i ich pierwowzory.

Premiera odbyła się 16 marca 1901 roku w Teatrze Miejskim w Krakowie, dziś Teatrze im. Słowackiego. Wyspiański sam zaprojektował do niej scenografię. Sztuka miała w Krakowie dwanaście przedstawień, co na tamte czasy było dużym sukcesem.

Pytania i odpowiedzi

Kiedy i gdzie urodził się Wyspiański?

Urodził się 15 stycznia 1869 roku w Krakowie. Jego ojciec, Franciszek, był rzeźbiarzem, a matka, Maria z Rogowskich, zmarła, gdy Stanisław miał siedem lat.

Co poza dramatami tworzył Wyspiański?

Malował pastele i portrety, projektował witraże (m.in. do katedry wawelskiej i kościoła Franciszkanów w Krakowie), meble i wnętrza, ilustrował książki i gazety, projektował kostiumy i dekoracje do przedstawień.

Dlaczego Wyspiański nie został dyrektorem teatru?

Jego kandydaturę zgłoszono na dyrektora Teatru Miejskiego w Krakowie w latach 1904 do 1905, ale stanowisko dostał Ludwik Solski. Wyspiański bardzo to przeżył.

Kim był Wyspiański dla Młodej Polski?

Jednym z najważniejszych twórców epoki. Łączył literaturę, malarstwo i teatr, a w dramatach pytał o to, jak Polacy mają odzyskać niepodległość.

Na co zmarł Wyspiański?

Był chory na kiłę już w chwili przeprowadzki do Węgrzyc. Zmarł 28 listopada 1907 roku w Krakowie, w wieku niespełna 39 lat, i został pochowany w kościele Paulinów na Skałce.

Którzy nauczyciele wpłynęli na Wyspiańskiego?

Przyjaciele jego ojca: malarz Jan Matejko, który uczył go historii Polski i dumy z ojczyzny, oraz historyk Józef Szujski, który zaszczepił w nim przekonanie, że Polacy sami przyczynili się do upadku państwa.

Szybki test

Wyspiański był inicjatorem

Po ślubie Wyspiański przeniósł się wraz z żoną:

Wyspiański ukończył gimnazjum: