Sen o Polsce czy sąd nad Polską? Omów zagadnienie na podstawie „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
„Wesele” kończy się obrazem gości, którzy tańczą, kiedy powinni działać. Dramat można czytać jako sen o odzyskaniu Polski, bo w nocy pojawiają się zjawy, a rano ma nadejść Wernyhora. Można go też czytać jako sąd nad Polakami, bo te same zjawy oskarżają szlachtę, inteligencję i chłopów. Odpowiedź pokazuje, że oba odczytania łączą się w jednym obrazie. Kontekst to legenda o Wernyhorze i romantyczna tradycja zrywów powstańczych.
Teza
W „Weselu” sen i sąd następują po sobie. W nocy zjawy pokazują Polakom ich winy, nad ranem pojawia się nadzieja w postaci Wernyhory, a chocholi taniec jest wyrokiem: ludzie zasypiają w chwili, gdy sprawa ich woła. Dramat kończy się bez rozstrzygnięcia, bo słychać już tylko muzykę Chochoła i nie wiadomo, kto obudzi gości.
Argument pierwszy: noc pełna snów i zjaw
Sen jest w „Weselu” miejscem, do którego ludzie uciekają. Pan Młody mówi w akcie pierwszym: Granie miłe, spanie miłe, życie było zbyt zawiłe
i wzdycha: Spać, muzyka, granie, bajka
. Wesele ma być dla niego snem, w którym nie trzeba myśleć o kraju. W akcie drugim Wernyhora zjawia się w chacie na siwym koniu i wydaje rozkaz. Gospodarz sam nie wie, z kim ma do czynienia: Czyli marą Wy widmową
. Po odjeździe gościa Staszek znajduje złotą podkowę, która ma być dowodem, że wizyta była prawdziwa.
W akcie trzecim sen i jawa mieszają się coraz bardziej. Panna Młoda opowiada, że śniła o karocy, która wiozła ją przez lasy i miasta: A kaz tyz ta Polska, a kaz ta?
. Poeta odpowiada: Po całym świecie możesz szukać Polski, panno młoda, i nigdzie jej nie najdziecie.
Potem każe jej przyłożyć rękę pod pierś: A to Polska właśnie.
W 1900 roku Polski nie było na mapie, więc ta odpowiedź znaczy, że istnieje tylko w ludziach. Rano goście widzą na niebie rycerzy i krwawą zorzę, a Pan Młody mówi: A to graniczy z obłędem, tyle zwidzeń, dziwów tyle
. Gospodarz próbuje wszystko poukładać: Ta noc była: dziwna jawa
, a po chwili: Obudziłem się ze snu
.
Argument drugi: zjawy i postacie, które sądzą
Zjawy z drugiego aktu wydają wyrok na kolejne grupy. Stańczyk, dawny błazen królewski, mówi o Polsce: własne brudy, podłość, kłam
, a o własnym uczuciu: sromota, sromota, wstyd, palący wstyd
. Dziennikarzowi, który się żali, odpowiada: Tyle żalów o nieswoje!?
. Hetman Branecki, zdrajca, który wziął złoto od cara, słyszy od chóru diabłów: Zaprzedałeś kraj, ty lew
. Szela wspomina swoją rolę kata: bo byłem ich ojcom kat, a dzisiaj ja jestem swat!!
. Rycerz Czarny przywołuje Grunwald, a Poeta, wezwany do walki, przyznaje: Niedołęga byłem
.
Wyroki wydają także żywi. Gospodarz po rozmowie z Wernyhorą zwraca się do gości z miasta: lalki, szopka, podłe maski, farbowany fałsz, obrazki
i kończy słowami: w pysk wam mówię litość moje
, po czym pluje. Rano chłopi oceniają panów równie ostro. Czepiec mówi do Pana Młodego: Kręć pon ino próżne żarny, poezyje, wirse, książki
. Poeta sam o sobie i Maryna o poetach powtarzają: Słowa, słowa, słowa, słowa
. Oskarżenie dotyczy wszystkich grup: szlachty (Hetman), chłopów (Szela), inteligencji (Poeta i Dziennikarz).
Argument trzeci: chocholi taniec jako wyrok
Zakończenie łączy sen i sąd. Jasiek wraca bez rogu, a Chochoł, słomiany strój ochronny róży, mówi mu: Miałeś, chamie, złoty róg, miałeś, chamie, czapkę z piór
. Potem każe wyjąć kosy z rąk zasłuchanych gości. Zaczyna grać i zapowiada: będą tańczyć cały rok
. Goście wchodzą w taniec, który didaskalia opisują jako w tan powolny, poważny, spokojny, pogodny, półcichy
. Jasiek próbuje ich obudzić: Hej, hej, bracia, chyćcie koni! chyćcie broni, chyćcie broni!!
, ale słyszy tylko: Nic nie słysom, nic nie słysom, ino granie, ino granie
.
To zakończenie jest jednocześnie snem i wyrokiem. Sen, bo goście tańczą jak zaczarowani, a wezwanie do walki dociera do nich jak głos zza ściany. Wyrokiem, bo to oni sami zgubili znak i nie chcieli mówić o swoich winach, a muzyka je zagłusza. Ostatnie słowa Chochoła, powtarzane po kilka razy, brzmią jak refren, który nie pozwala się obudzić: Ostał ci sie ino sznur
. Dramat nie mówi, czy gości ktoś obudzi.
Kontekst kulturowy i historyczny: legenda Wernyhory i tradycja zrywów
Wernyhora to legendarny kozacki lirnik i wieszcz z XVIII wieku, któremu po rozbiorach przypisywano proroctwa o upadku i odrodzeniu Polski. W polskiej tradycji stał się symbolem nadziei na wolność. Wyspiański czyni z niego gościa, który przyjeżdża na siwym koniu, z lirą u siodła, w czerwonym ubraniu i wydaje rozkazy. W izbie wisi jego wizerunek, więc Gospodarz poznaje go jak postać z obrazu i legendy.
Stańczyk był historycznym błaznem na dworze króla Zygmunta Starego i w polskiej tradycji uchodzi za kogoś, kto mówił władcy gorzkie prawdy. Hetman Branecki wzorowany jest na Ksawerym Branickim, jednym z przywódców konfederacji targowickiej, która w 1792 roku sprowadziła do Polski wojska rosyjskie i otworzyła drogę do dalszych rozbiorów. Wyspiański urodził się w 1869 roku, sześć lat po upadku powstania styczniowego, i wychował się w kulturze, która czciła zrywy narodowe, ale po ich klęskach zadawała pytanie o sens ofiar. „Wesele” jest odpowiedzią tego pokolenia: sen o odzyskaniu Polski miesza się z rachunkiem sumienia.
Podsumowanie
Pytanie „sen czy sąd” w „Weselu” ma jedną odpowiedź: jedno i drugie, w tej kolejności. Noc przynosi zjawy, które oskarżają, rano pojawia się nadzieja na wolną Polskę, a chocholi taniec pokazuje, że naród nie jest jeszcze gotowy jej wysłuchać. Wyspiański pokazuje wady wszystkich grup, ale nie wyklucza, że ktoś kiedyś usłyszy wezwanie.
Pytania i odpowiedzi
Kim jest Stańczyk i dlaczego rozmawia z Dziennikarzem?
Stańczyk był nadwornym błaznem króla Zygmunta Starego, postacią historyczną z XVI wieku. W dramacie ukazuje się Dziennikarzowi w nocy i mówi o wstydzie za Polskę, ale szydzi też z jego czczego użalania się. Wręcza mu laskę błazna, „kaduceus polski”, i każe iść na wesele i mącić wodę.
Co znaczy odpowiedź Poety „A to Polska właśnie” w scenie ze snem Panny Młodej?
Panna Młoda pyta, gdzie jest Polska, a Poeta mówi, że nie ma jej nigdzie na świecie, i każe przyłożyć rękę do serca. Polska istnieje więc w ludziach, w ich uczuciach i odpowiedzialności, a nie na mapie. W 1900 roku, gdy państwo było pod zaborami, miało to szczególne znaczenie.
Czy zakończenie dramatu jest pesymistyczne?
Zakończenie jest niepokojące, bo goście tańczą w uśpieniu, a Jasiek zgubił róg. Są jednak ślady nadziei: Jasiek woła „chyćcie broni”, a didaskalia mówią o muzyce, która „krwawi jak rana świeża” i jest „bólem i rozkoszą wykołysana”. Dramat nie rozstrzyga, czy gości ktoś obudzi.
Kim jest Hetman Branecki i za co jest sądzony?
Hetman to widmo zdrajcy z konfederacji targowickiej z 1792 roku, wzorowane na Ksawerym Branickim. Chór diabłów wypomina mu, że wziął rosyjskie złoto: „Zaprzedałeś kraj, ty lew”. Pokazuje to winę szlachty, która sama zaprosiła obcych do kraju.
Co odpowiedzieć, jeśli komisja zapyta, który odczyt jest właściwy: sen czy sąd?
Można odpowiedzieć, że dramat zawiera oba i że łączy je zakończenie. Sen to wizje i nadzieja na Wernyhorę, a sąd to oskarżenia wypowiadane przez zjawy i przez Gospodarza. Chocholi taniec pokazuje, że sen kończy się wyrokiem: zebrani nie słyszą wezwania do czynu.
Dlaczego Gospodarz pluje na gości z miasta?
Po rozmowie z Wernyhorą Gospodarz jest przejęty i wściekły, że goście traktują wieś jak widowisko. Mówi im, że zostały tylko „lalki, szopka, podłe maski”, i pluje. To moment, w którym przyjmuje rolę sędziego: wypowiada wyrok w imieniu kogoś, kto chciał wziąć sprawę na serio.