WeseleStanisław Wyspiański

Symboliczne znaczenie widm i zjaw. Omów zagadnienie na podstawie „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Na liście osób „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego stoi siedem postaci dramatu, które nie są gośćmi z krwi i kości: Chochoł, Widmo, Stańczyk, Hetman, Rycerz Czarny, Upiór i Wernyhora. Wszystkie pojawiają się w drugim akcie, po północy, w chacie pełnej tańczących. Odpowiedź pokazuje, że każda zjawa przychodzi do konkretnego gościa i wyciąga na wierzch to, co on chciał zepchnąć w niepamięć. Kontekst to wierzenia ludowe i obrzęd dziadów.

Teza

Zjawy w „Weselu” nie przychodzą z zewnątrz, tylko wychodzą z samych gości. Poeta zaprasza je, żeby przyszły na wesele, a każda ma dla kogoś wiadomość. Widmo, Stańczyk, Hetman i Upiór symbolizują sumienie i winy, Rycerz Czarny i Wernyhora wzywają do czynu, a Chochoł jest znakiem uśpienia, w które wpadają goście.

Argument pierwszy: zjawy jako sumienie i wina

Widmo jest umarłym narzeczonym Marysi. Przychodzi do niej w drugim akcie, kiedy zostawia męża Wojtka przy śpiących dzieciach: Miałem ci być poślubiony, moja ślubna ty. Prosi o taniec: Potańcujmy raz dokoła, potem zaś znów mus mnie iść. Marysia czuje chłód: Zimnem dołu wieje strój, ty nie mój, ty nie mój! i wraca do męża: wole ciebie, wole ciebie. W trzecim akcie jednak przyznaje Ojcu, że tamtego wolała: przecie wolałam mego. Widmo symbolizuje więc przeszłość i tęsknotę, która wraca w środku zabawy.

Stańczyk ukazuje się Dziennikarzowi i mówi o Polsce: własne brudy, podłość, kłam. Jego uczucie to sromota, sromota, wstyd, palący wstyd. Jest sumieniem narodu, a zarazem wyśmiewa łatwe łzy Dziennikarza: Tyle żalów o nieswoje!?. Hetman Branecki zjawia się przed Panem Młodym obciążony złotem, które dostał od cara. Chór diabłów woła: Zaprzedałeś kraj, ty lew, a sam Hetman skarży się: diabły moją piją krew. To zjawa zdrady z czasów rozbiorów. Upiór, który przedstawia się jako Szela, wchodzi we krwi do Dziada i woła: bo byłem ich ojcom kat, a dzisiaj ja jestem swat!!. Symbolizuje winę za rzeź galicyjską z 1846 roku, której nikt nie rozliczył.

Argument drugi: zjawy jako wezwanie do czynu

Rycerz Czarny przychodzi do Poety, owinięty żelazem, i chwyta go za rękę: Ty mój!. Przywołuje Grunwald: Grunwald, miecze, król Jagiełło!. Mówi o sobie: Niosę dań, orężną dań. Jest symbolem dawnej siły zbrojnej, głosem przeszłości, która domaga się czynu od teraźniejszych. Poeta czuje, że zjawa mówi prawdę, ale po spotkaniu mówi Panu Młodemu o poemacie, a nie o walce. Pan Młody pyta wprost: Będziesz sonet pisać czy oktawę?.

Wernyhora jest zjawą nadziei. Gospodarzowi daje rozkaz, mówi: Daję Waści złoty róg i żąda zaufania: Słuchać ślepo, wierzyć święcie. Staszek znajduje po nim złotą podkowę, która ma dowodzić, że ten gość był prawdziwy. Rano jednak nikt nie pamięta wszystkiego, a Gospodarz odtwarza zdarzenia z trudem: ktoś był — kazał — co — ?. Obie zjawy wzywają do działania, ale ludzie, do których przychodzą, mają większą skłonność do snu niż do walki.

Argument trzeci: Chochoł jako symbol uśpienia

Chochoł to słomiana osłona, którą na zimę owija się krzak róży. Rachel mówi o nim w akcie pierwszym: Patrz pan różę na ogrodzie owitą w chochoł ze słomy. Dodaje: owiną go w słomę zbóż, a na wiosnę go odwiążą i sam odkwitnie. Chochoł jest więc symbolem czekania i ochrony przed mrozem. Poeta prosi, żeby zjawy przyszły na wesele: Niechaj przyjdą na podsłuchy, na Wesele, gdzie muzyka. Pan Młody wypowiada zaproszenie dla słomianej postaci: przyjdź, chochole, na Wesele.

W drugim akcie Chochoł przychodzi do Isi i śpiewa: Co się w duszy komu gra, co kto w swoich widzi snach. Dziewczynka go przegania: A ty mi się przepadaj, śmieciu jakiś, chochole. Jest tu zapowiedź zakończenia, bo to Chochoł ma ostatnie słowo. Na końcu dramatu zabiera kosy z rąk gości, każe im tańczyć i powtarza: Miałeś, chamie, złoty róg. Z opiekuna róży zamienia się w tego, kto usypia naród. Zjawy poprzednie budziły, a on pozwala zasnąć na nowo.

Kontekst kulturowy: wierzenia ludowe i obrzęd dziadów

Akcja dramatu toczy się w listopadzie, w nocy z 20 na 21 listopada, a didaskalia mówią o Noc listopadowa. Listopad to w polskiej tradycji czas pamięci o zmarłych. Od wieków na wsi obchodzono dziady, czyli obrzęd z początku listopada: wywoływano dusze przodków, stawiano dla nich jedzenie i przemawiano do nich. Lud wierzył, że w tę porę zmarli wracają do domów. Słowo „dziad” oznacza też żebraka i wędrownego śpiewaka z lirą, więc Wernyhora, „Pan-Dziad z lirą”, łączy obie postacie: żywego prorokującego starca i przodka, który wraca z zaświatów.

W wierzeniach ludowych zmarli i zjawy znikają wraz z pianiem koguta. Wyspiański to wykorzystuje: Gospodarz każe Jaśkowi wrócić, nim trzeci pieje kur, a w ostatniej scenie kogut pieje dwa razy, ale goście nie budzą się z tańca. Romantyczna tradycja, z której wyrósł Wyspiański, używała duchów jako głosu sumienia i historii. Jemu zjawy służą do rozmowy z Polakami z 1900 roku o ich winach i nadziejach.

Podsumowanie

Widma i zjawy w „Weselu” mają trzy zadania. Jedne, jak Widmo, Stańczyk, Hetman i Upiór, są głosem sumienia i pamięci o winach. Inne, jak Rycerz Czarny i Wernyhora, wzywają do czynu. Chochoł pokazuje, co dzieje się z wezwaniem: goście zasypiają w tańcu. Każda zjawa należy do jednego gościa, a wszystkie razem składają się na obraz narodu, który słyszy rozkaz, ale go nie wykonuje.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest chochoł i skąd się wziął w dramacie?

Chochoł to słomiana osłona, którą na zimę owija się krzaki róż. Rachel pokazuje różę owitą w chochoł Poecie, a ten zaprasza chochoła na wesele. Pan Młody wypowiada zaproszenie, a Chochoł przychodzi o północy i na końcu gra gościom do tańca.

Kto widzi zjawy w dramacie i dlaczego akurat te osoby?

Każda zjawa trafia do kogoś, kogo dotyczy: Widmo do Marysi, Stańczyk do Dziennikarza, Rycerz do Poety, Hetman do Pana Młodego, Upiór do Dziada, Wernyhora do Gospodarza. Dzieje się tak, bo zjawy symbolizują to, co ci ludzie chcą lub muszą usłyszeć.

Czy zjawy w „Weselu” są prawdziwe, czy to złudzenie?

Dramat zostawia to otwarte. Gospodarz wierzy w Wernyhorę, bo Staszek i Kuba trzymali jego konia i znaleźli złotą podkowę, ale inni zastanawiają się: „Czy to nie jakosi podrywka”, i pytają o dowody. Wyspiański ukazuje zjawy jako coś na granicy snu i jawy.

Kim jest Hetman Branecki?

To widmo zdrajcy, wzorowane na Ksawerym Branickim, jednym z przywódców konfederacji targowickiej z 1792 roku. W dramacie jest ścigany przez diabły i chór, który mu wypomina zdradę. Pokazuje winę szlachty wobec ojczyzny.

Dlaczego rano goście nie pamiętają wszystkiego, co się stało w nocy?

Zjawy przypominają ludziom o rzeczach, o których woleliby zapomnieć, więc po nocy pozostaje im mgliste wspomnienie. Gospodarz po przebudzeniu składa wydarzenia z trudem: „ktoś był — kazał — co — ?”. Obraz ten wzmacnia temat uśpienia, bo zjawy nie zmieniają zachowania gości na stałe.