Rola chłopów i inteligencji w sprawie niepodległościowej. Omów zagadnienie na podstawie „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
W „Weselu” legendarny prorok Wernyhora powierza Gospodarzowi rozkaz: zwołać chłopów z kosami i czekać na sygnał do walki o Polskę. Ta sprawa wypełnia trzeci akt, a jej losy pokazują, co potrafią i czego nie potrafią chłopi oraz inteligencja. Odpowiedź omawia mocne i słabe strony obu grup oraz powód, dla którego zryw się nie udaje. Kontekst to sytuacja Polaków pod zaborami w 1900 roku.
Teza
Wyspiański daje chłopom siłę i gotowość do czynu, a inteligencji pamięć, wykształcenie i słowa. W dramacie żadna z tych grup nie wystarcza sama, a razem nie potrafią się połączyć: chłopi czekają na rozkaz, panowie wolą opisać sprawę niż ją wykonać. Zryw niepodległościowy kończy się chocholim tańcem.
Argument pierwszy: chłopi mają siłę i gotowość
Czepiec, wójt wsi, zapewnia w akcie pierwszym, że chłopi nie uchylą się od walki: ino kto by nos chcioł użyć
, a wtedy kosy wissom nad boiskiem
. Poeta widzi w chłopie króla Piasta, a Gospodarz się z nim zgadza: chłop potęgą jest i basta
. Ma do tego podstawy, bo od dziesięciu lat patrzy, z jaką godnością chłop sieje, orze i modli się w kościele.
Gdy Wernyhora wydaje rozkaz, chłopi okazują się gotowi. Jasiek, parobek Gospodarza, słyszy, że ma jechać po wsiach i zwoływać ludzi, i woła: Chłopy z kosą — dobra nasza!
. Nad ranem Czepiec budzi śpiącego Gospodarza: juzem sie wycniół ze spania i jestem gotów, i czekam dalszego rozkazowania
. Wylicza też, ilu ich jest: że nas tu jest ze dwiedzieście z kosom, cepem, żelaziwem
. Do izby wchodzą kolejni chłopi z kosami, a Gospodyni woła z drugiej izby: Cała pod Krakowem błoń pełna ludu, pełna kos!
.
Gotowość chłopów ma jednak granice. Czepiec czeka na rozkaz i nie ma własnego planu. Jasiek, jedyny chłop z konkretnym zadaniem, marzy o czymś innym. W akcie pierwszym śpiewa o pawich piórach i planuje: postawie se pański dwór!
. W akcie drugim wybiega z rogiem na ważną drogę, ale wraca po jedną rzecz: Moja copka z pawim piórem.
Dla Jaśka znakiem ważnym nie jest tylko sprawa, lecz także pańskie pióro u czapki.
Argument drugi: inteligencja ma słowa, ale brakuje jej woli działania
Inteligencja ma pamięć i język, ale w dramacie wyraźnie brakuje jej woli. Gdy w akcie drugim Rycerz Czarny wzywa Poetę do walki, przywołując Grunwald, Poeta mówi o sobie: Niedołęga byłem
. Pan Młody pyta go od razu, czy będzie pisał sonet czy oktawę. Poeta zapowiada, że trzeba wypisać świętą sprawę na tarczy, jako ideę, godło
. Jego pierwszą myślą jest więc napisać o sprawie.
Gospodarz, najbliższy chłopom z panów, wydaje na gości z miasta wyrok: lalki, szopka, podłe maski, farbowany fałsz, obrazki
. Wcześniej Stańczyk mówi Dziennikarzowi, który użala się nad Polską: Tyle żalów o nieswoje!?
, a o jego smutku: jutro humor się naprawi
.
W akcie trzecim, gdy Czepiec przynosi kosę, panowie widzą w niej temat do literatury. Pan Młody mówi: Co za temat!
, a Poeta dodaje: Chłopska krew i ten jego pański gniew.
Pan Młody woli życie spokojne: ja wolę gaik spokojny
. Czepiec odpowiada im ostro: Pon ino widzisz pchły, pchły, świecidła, rosę, ćmy, a nie chcesz znać, co som my
. Inteligencja potrafi nazwać sprawę, ale gdy trzeba stanąć obok chłopów z kosą, odsuwa się w stronę słów.
Argument trzeci: przywódca, róg i zmarnowana noc
Wernyhora wybiera na przywódcę Gospodarza, czyli pana, który żyje wśród chłopów i jest żonaty z chłopką. Zleca mu rozesłać wici i zebrać lud, który ma czekać w ciszy na sygnał. Daje mu też znak: Daję Waści złoty róg
. Plan ma jednak słaby punkt, bo każe czekać, a nie działać. Wernyhora mówi: niech nie radzą, nic nie radzą, jednoś niechaj w ciszy staną
. Gospodarz obiecuje: Wstaną kosy w słońca świcie; będę gotów!
, ale rano sam nie wie, co dalej: Nie wiem — potem co — tajemno
.
Róg dostaje Jasiek i ma wrócić przed świtem: Wróć, nim trzeci pieje kur
. Potem ma zadąć, a wtedy się taki wzmoże Duch
. Jasiek gubi róg. Kiedy wraca, goście stoją zasłuchani w ciszy z kosami w rękach, a on może pokazać tylko sznur: ostał mi sie ino sznur
. Chochoł każe mu rozbroić zebranych: Powyjmuj im kosy z rąk
, i zaczyna grać. Kosy lądują za piecem, a zebrani tańczą. Wernyhora odjechał, goniec zgubił znak, a ludzie, którzy mieli wstać do walki, nie mają innego polecenia niż czekanie. Nikt nie przejmuje sprawy: ani chłopi, ani panowie.
Kontekst historyczny: Polska pod zaborami w 1900 roku
W 1900 roku Polski nie było na mapie. Ziemie dawnej Rzeczypospolitej od końca XVIII wieku były podzielone między Rosję, Prusy i Austrię. Ostatnie wielkie powstanie, styczniowe z 1863 roku, skończyło się klęską. Część chłopów dołączyła do powstańców, wielu pozostało obojętnych, bo nie widzieli, co mieliby zyskać. W Galicji, czyli w zaborze austriackim, Polacy mieli własne szkoły i sejm krajowy, więc o niepodległości można było mówić otwarcie. Rósł też ruch ludowy: w 1895 roku powstało Stronnictwo Ludowe, które uczyło chłopów, że są częścią narodu.
Dramat stawia więc pytanie z samego środka tamtej epoki: kto pójdzie do walki, kiedy przyjdzie czas, i czy ci, którzy mają prowadzić, będą umieli. W izbie Gospodarza wisi litografia bitwy pod Racławicami, w której w 1794 roku chłopi z kosami walczyli u boku Kościuszki. Kosa jest więc znakiem chłopskiego udziału w walce o kraj. Niepodległość Polska odzyskała w 1918 roku, po klęsce zaborców w pierwszej wojnie światowej, czyli niespełna dwadzieścia lat po premierze dramatu.
Podsumowanie
W „Weselu” chłopi mają siłę, ale czekają na przywódcę, a inteligencja ma wykształcenie, ale zamienia sprawę w temat do pisania. Wernyhora wybiera Gospodarza, ten wysyła Jaśka, Jasiek traci róg, a Chochoł zabiera chłopom kosy. Wyspiański stawia pytanie, czy obie grupy potrafią zrobić coś razem, i na koniec pokazuje je w tańcu.
Pytania i odpowiedzi
Co to są wici?
Wici to dawny sposób zwoływania ludzi na wspólną sprawę: goniec jeździł po wsiach i wzywał mieszkańców, często ze znakiem w postaci kija lub gałązki. W dramacie Wernyhora każe Gospodarzowi rozesłać wici przed świtem, a Gospodarz posyła Jaśka, żeby pukał w okna i wołał „musi”.
Dlaczego Gospodarz daje złoty róg akurat Jaśkowi?
Gospodarz musi zostać w chacie i przygotować ludzi, a ktoś musi szybko objechać okoliczne wsie. Jasiek jest do tego najlepszy, bo Gospodarz mówi o nim: „Aleś Jasiek, co przeleci!”. Dostaje więc zadanie, które ma wielką wagę, choć sam jest parobkiem i myśli też o swojej czapce.
Czy chłopi w dramacie chcą niepodległości?
Chłopi nie wygłaszają haseł, ale są gotowi wyjść z kosami, gdy usłyszą rozkaz. Czepiec mówi o tym jak o zwykłej robocie: „A spieszy mi sie z robotą”. Dramat pokazuje chłopów jako ludzi czynu, którym brakuje wodza i planu.
Co symbolizuje kosa w „Weselu”?
Kosa jest bronią chłopa w walce o kraj. Przypomina kosynierów z Racławic i z innych zrywów, a w dramacie staje się znakiem gotowości chłopów. Kiedy Chochoł każe Jaśkowi zabrać kosy z rąk gości, odbiera im tym samym możliwość działania.
Czy Gospodarz jest chłopem, czy inteligentem?
Gospodarz jest panem, który od lat mieszka wśród chłopów i ożenił się z chłopką. Chłopi zwracają się do niego jak do swojego, a on przed ważną decyzją mówi: „zaraz się poradzę żony, ona swoim chłopskim sprytem”. Może więc być łącznikiem obu grup, ale ostatecznie zasypia nad swoim zadaniem.