WeseleStanisław Wyspiański

Rola chłopów i inteligencji w sprawie niepodległościowej. Omów zagadnienie na podstawie „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

W „Weselu” legendarny prorok Wernyhora powierza Gospodarzowi rozkaz: zwołać chłopów z kosami i czekać na sygnał do walki o Polskę. Ta sprawa wypełnia trzeci akt, a jej losy pokazują, co potrafią i czego nie potrafią chłopi oraz inteligencja. Odpowiedź omawia mocne i słabe strony obu grup oraz powód, dla którego zryw się nie udaje. Kontekst to sytuacja Polaków pod zaborami w 1900 roku.

Teza

Wyspiański daje chłopom siłę i gotowość do czynu, a inteligencji pamięć, wykształcenie i słowa. W dramacie żadna z tych grup nie wystarcza sama, a razem nie potrafią się połączyć: chłopi czekają na rozkaz, panowie wolą opisać sprawę niż ją wykonać. Zryw niepodległościowy kończy się chocholim tańcem.

Argument pierwszy: chłopi mają siłę i gotowość

Czepiec, wójt wsi, zapewnia w akcie pierwszym, że chłopi nie uchylą się od walki: ino kto by nos chcioł użyć, a wtedy kosy wissom nad boiskiem. Poeta widzi w chłopie króla Piasta, a Gospodarz się z nim zgadza: chłop potęgą jest i basta. Ma do tego podstawy, bo od dziesięciu lat patrzy, z jaką godnością chłop sieje, orze i modli się w kościele.

Gdy Wernyhora wydaje rozkaz, chłopi okazują się gotowi. Jasiek, parobek Gospodarza, słyszy, że ma jechać po wsiach i zwoływać ludzi, i woła: Chłopy z kosą — dobra nasza!. Nad ranem Czepiec budzi śpiącego Gospodarza: juzem sie wycniół ze spania i jestem gotów, i czekam dalszego rozkazowania. Wylicza też, ilu ich jest: że nas tu jest ze dwiedzieście z kosom, cepem, żelaziwem. Do izby wchodzą kolejni chłopi z kosami, a Gospodyni woła z drugiej izby: Cała pod Krakowem błoń pełna ludu, pełna kos!.

Gotowość chłopów ma jednak granice. Czepiec czeka na rozkaz i nie ma własnego planu. Jasiek, jedyny chłop z konkretnym zadaniem, marzy o czymś innym. W akcie pierwszym śpiewa o pawich piórach i planuje: postawie se pański dwór!. W akcie drugim wybiega z rogiem na ważną drogę, ale wraca po jedną rzecz: Moja copka z pawim piórem. Dla Jaśka znakiem ważnym nie jest tylko sprawa, lecz także pańskie pióro u czapki.

Argument drugi: inteligencja ma słowa, ale brakuje jej woli działania

Inteligencja ma pamięć i język, ale w dramacie wyraźnie brakuje jej woli. Gdy w akcie drugim Rycerz Czarny wzywa Poetę do walki, przywołując Grunwald, Poeta mówi o sobie: Niedołęga byłem. Pan Młody pyta go od razu, czy będzie pisał sonet czy oktawę. Poeta zapowiada, że trzeba wypisać świętą sprawę na tarczy, jako ideę, godło. Jego pierwszą myślą jest więc napisać o sprawie.

Gospodarz, najbliższy chłopom z panów, wydaje na gości z miasta wyrok: lalki, szopka, podłe maski, farbowany fałsz, obrazki. Wcześniej Stańczyk mówi Dziennikarzowi, który użala się nad Polską: Tyle żalów o nieswoje!?, a o jego smutku: jutro humor się naprawi.

W akcie trzecim, gdy Czepiec przynosi kosę, panowie widzą w niej temat do literatury. Pan Młody mówi: Co za temat!, a Poeta dodaje: Chłopska krew i ten jego pański gniew. Pan Młody woli życie spokojne: ja wolę gaik spokojny. Czepiec odpowiada im ostro: Pon ino widzisz pchły, pchły, świecidła, rosę, ćmy, a nie chcesz znać, co som my. Inteligencja potrafi nazwać sprawę, ale gdy trzeba stanąć obok chłopów z kosą, odsuwa się w stronę słów.

Argument trzeci: przywódca, róg i zmarnowana noc

Wernyhora wybiera na przywódcę Gospodarza, czyli pana, który żyje wśród chłopów i jest żonaty z chłopką. Zleca mu rozesłać wici i zebrać lud, który ma czekać w ciszy na sygnał. Daje mu też znak: Daję Waści złoty róg. Plan ma jednak słaby punkt, bo każe czekać, a nie działać. Wernyhora mówi: niech nie radzą, nic nie radzą, jednoś niechaj w ciszy staną. Gospodarz obiecuje: Wstaną kosy w słońca świcie; będę gotów!, ale rano sam nie wie, co dalej: Nie wiem — potem co — tajemno.

Róg dostaje Jasiek i ma wrócić przed świtem: Wróć, nim trzeci pieje kur. Potem ma zadąć, a wtedy się taki wzmoże Duch. Jasiek gubi róg. Kiedy wraca, goście stoją zasłuchani w ciszy z kosami w rękach, a on może pokazać tylko sznur: ostał mi sie ino sznur. Chochoł każe mu rozbroić zebranych: Powyjmuj im kosy z rąk, i zaczyna grać. Kosy lądują za piecem, a zebrani tańczą. Wernyhora odjechał, goniec zgubił znak, a ludzie, którzy mieli wstać do walki, nie mają innego polecenia niż czekanie. Nikt nie przejmuje sprawy: ani chłopi, ani panowie.

Kontekst historyczny: Polska pod zaborami w 1900 roku

W 1900 roku Polski nie było na mapie. Ziemie dawnej Rzeczypospolitej od końca XVIII wieku były podzielone między Rosję, Prusy i Austrię. Ostatnie wielkie powstanie, styczniowe z 1863 roku, skończyło się klęską. Część chłopów dołączyła do powstańców, wielu pozostało obojętnych, bo nie widzieli, co mieliby zyskać. W Galicji, czyli w zaborze austriackim, Polacy mieli własne szkoły i sejm krajowy, więc o niepodległości można było mówić otwarcie. Rósł też ruch ludowy: w 1895 roku powstało Stronnictwo Ludowe, które uczyło chłopów, że są częścią narodu.

Dramat stawia więc pytanie z samego środka tamtej epoki: kto pójdzie do walki, kiedy przyjdzie czas, i czy ci, którzy mają prowadzić, będą umieli. W izbie Gospodarza wisi litografia bitwy pod Racławicami, w której w 1794 roku chłopi z kosami walczyli u boku Kościuszki. Kosa jest więc znakiem chłopskiego udziału w walce o kraj. Niepodległość Polska odzyskała w 1918 roku, po klęsce zaborców w pierwszej wojnie światowej, czyli niespełna dwadzieścia lat po premierze dramatu.

Podsumowanie

W „Weselu” chłopi mają siłę, ale czekają na przywódcę, a inteligencja ma wykształcenie, ale zamienia sprawę w temat do pisania. Wernyhora wybiera Gospodarza, ten wysyła Jaśka, Jasiek traci róg, a Chochoł zabiera chłopom kosy. Wyspiański stawia pytanie, czy obie grupy potrafią zrobić coś razem, i na koniec pokazuje je w tańcu.

Pytania i odpowiedzi

Co to są wici?

Wici to dawny sposób zwoływania ludzi na wspólną sprawę: goniec jeździł po wsiach i wzywał mieszkańców, często ze znakiem w postaci kija lub gałązki. W dramacie Wernyhora każe Gospodarzowi rozesłać wici przed świtem, a Gospodarz posyła Jaśka, żeby pukał w okna i wołał „musi”.

Dlaczego Gospodarz daje złoty róg akurat Jaśkowi?

Gospodarz musi zostać w chacie i przygotować ludzi, a ktoś musi szybko objechać okoliczne wsie. Jasiek jest do tego najlepszy, bo Gospodarz mówi o nim: „Aleś Jasiek, co przeleci!”. Dostaje więc zadanie, które ma wielką wagę, choć sam jest parobkiem i myśli też o swojej czapce.

Czy chłopi w dramacie chcą niepodległości?

Chłopi nie wygłaszają haseł, ale są gotowi wyjść z kosami, gdy usłyszą rozkaz. Czepiec mówi o tym jak o zwykłej robocie: „A spieszy mi sie z robotą”. Dramat pokazuje chłopów jako ludzi czynu, którym brakuje wodza i planu.

Co symbolizuje kosa w „Weselu”?

Kosa jest bronią chłopa w walce o kraj. Przypomina kosynierów z Racławic i z innych zrywów, a w dramacie staje się znakiem gotowości chłopów. Kiedy Chochoł każe Jaśkowi zabrać kosy z rąk gości, odbiera im tym samym możliwość działania.

Czy Gospodarz jest chłopem, czy inteligentem?

Gospodarz jest panem, który od lat mieszka wśród chłopów i ożenił się z chłopką. Chłopi zwracają się do niego jak do swojego, a on przed ważną decyzją mówi: „zaraz się poradzę żony, ona swoim chłopskim sprytem”. Może więc być łącznikiem obu grup, ale ostatecznie zasypia nad swoim zadaniem.