WeseleStanisław Wyspiański

Motyw tańca. Omów zagadnienie na podstawie „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

W „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego muzyka i taniec nie milkną ani na chwilę: słychać je zza drzwi przez wszystkie trzy akty, a dramat kończy się tańcem, z którego nikt nie może się wyrwać. Odpowiedź omawia trzy rodzaje tańca: taniec wspólnoty z pierwszego aktu, taniec ucieczki i zapomnienia oraz chocholi taniec, który odbiera ludziom wolę działania. Kontekst to obyczaj weselny i tradycje polskich tańców.

Teza

Taniec jest w „Weselu” czymś więcej niż rozrywką. W pierwszym akcie łączy gości i daje obraz wspólnoty, w drugim pozwala uciekać od kłopotów i jest językiem zjaw, a w trzecim zamienia się w chocholi taniec, który zatrzymuje ludzi w miejscu. Przechodząc od radości do uśpienia, taniec staje się symbolem narodu, który nie potrafi wyjść z koła.

Argument pierwszy: taniec jako zabawa i pozór wspólnoty

Didaskalia na początku dramatu opisują, że uwaga wszystkich zwrócona jest na salę obok, gdzie widać taniec kolorów, krasych wstążek, pawich piór, czyli naszą dzisiejszą wiejską Polskę. Haneczka mówi w pierwszych scenach: Tamci tańczą, my stoimy; chcemy tańczyć także i my. Zosia z miasta prosi chłopskiego drużbę Kaspra: Drużba tańczy, proszę ze mną i powtarza refren: Raz dokoła, raz dokoła. Maryna opowiada, jak tańczył z nią Czepiec: jak zawinął i obleciał w kółko, tom w oczach zobaczyła gwiazdy.

Taniec zbliża więc panów i chłopów, ale tylko na chwilę. Żyd komentuje wesele krótko: Taka szopka, bo to nie kosztuje nic potańcować sobie raz. Zosia ma nadzieję, że to coś znaczy: że tam mój taniec coś znaczy. Poeta nawiązuje do poloneza, tańca szlacheckiego, mówiąc o swoim dramacie, że będzie groźny, szumny, posuwisty jak polonez. Taniec łączy w kole wszystkie stany, ale po zabawie wszyscy wracają do swoich spraw.

Argument drugi: taniec jako ucieczka i język zjaw

Dla wielu bohaterów taniec jest ucieczką od myślenia. Pan Młody mówi, że chciałby zasnąć w muzyce: Spać, muzyka, granie, bajka. Panna Młoda tańczy do wyczerpania: Och, mójeśty, juz nie mogę tańcować i dodaje, że potrzebuje ino tańca. Pan Młody porównuje tańce do modlitwy: Jak paciorki różańca, taniec jeden, jak drugi jednaki. Gospodarz po rozmowie z Wernyhorą wspomina dawnych panów i woła: hulaj dusza bez kontusza z animuszem, hulaj dusza!!.

Zjawy też zapraszają do tańca. Widmo mówi do Marysi: Potańcujmy raz dokoła, potem zaś znów mus mnie iść. Chór diabłów woła do Hetmana: Złoty pan, weselny pan, pójdźże w tan, pójdźże w tan!. Upiór zaprasza Dziada: podź tańcować, bośma brać. W akcie trzecim Marysia patrzy na druhny z niepokojem: jak te druhny coraz bladsze z umęcenia, a kręcom sie, nie ustanom, radujom sie. Taniec, który zaczynał się jako zabawa, staje się przymusem.

Argument trzeci: chocholi taniec

Na końcu dramatu Jasiek wraca bez rogu, a Chochoł każe mu rozbroić gości: Powyjmuj im kosy z rąk. Obiecuje: będą tańczyć cały rok. Jasiek wykonuje polecenia, a Chochoł zaczyna grać. Goście wchodzą w taniec, który nie przypomina wesołego kręcenia z pierwszego aktu. Didaskalia opisują go jako w tan powolny, poważny, spokojny, pogodny, półcichy. Jasiek z przerażeniem patrzy na tańczących: Tyle par, tyle par!. Chochoł śpiewa mu: Miałeś, chamie, złoty róg, miałeś, chamie, czapkę z piór.

Jasiek próbuje wzywać do czynu. Krzyczy dwukrotnie, że kogut zapiał, i woła: chyćcie broni, chyćcie broni!!. Odpowiada mu tylko cisza i muzyka. Mówi: Nic nie słysom, nic nie słysom, ino granie, ino granie. Chocholi taniec różni się od zwykłego tym, że nikt nie ma w nim wyboru. Goście, którzy mieli wstać do walki, krążą wokół stołu w zamkniętym kole. Taniec, który łączył ludzi na początku, na końcu ich zniewala.

Kontekst kulturowy: obyczaj weselny i polskie tańce

Wesele wiejskie w Małopolsce trwało kilka dni i było sprawą całej wsi. Najważniejszym obrzędem były oczepiny: o północy z głowy panny młodej zdejmowano wianek i zakładano czepiec, co oznaczało, że przestaje być panną i wchodzi w stan mężatek. W dramacie dzieje się to w drugim akcie. Klimina woła: Juz cepiny, juz cepiny, podciez tam, podciez juz, na mężatki szyćkie mus. Cała zabawa opiera się na muzyce i tańcu, a krakowiaki i oberki, czyli szybkie i wirujące tańce ludowe, były nieodłącznym elementem wesela.

Polonez był natomiast tańcem szlacheckim: uroczystym, powolnym i procesyjnym. Od XIX wieku uchodził za taniec narodowy, a zwyczaj otwierania balów polonezem żyje do dziś, choćby na studniówkach. Wyspiański zestawia więc dwa światy: szybki, wirujący taniec wiejski i uroczysty polonez panów. Chocholi taniec nie należy do żadnego z nich. Jest ich zaklętym odbiciem, w którym uroczystość połączyła się z bezruchem. Taniec w kulturze często symbolizuje wspólnotę, a koło oznacza zamknięcie. Wyspiański wykorzystuje oba znaczenia.

Podsumowanie

Taniec w „Weselu” ma trzy twarze. W pierwszym akcie jest zabawą, która łączy panów i chłopów, ale tylko na jedną noc. W drugim staje się ucieczką od trudnych myśli, a nawet zaproszeniem od zjaw. W trzecim, jako chocholi taniec, odbiera gościom wolę działania. Wyspiański pokazuje, jak łatwo wspólnota zamienia się w bezwolny krąg.

Pytania i odpowiedzi

Co to są oczepiny i jaką rolę mają w dramacie?

Oczepiny to weselny obrzęd, podczas którego o północy zdejmowano pannie młodej wianek i zakładano jej czepiec, na znak, że została mężatką. W dramacie dzieje się to na początku drugiego aktu, gdy bije północ i Klimina woła, że czepiny już się zaczęły. Od tej chwili akcja przechodzi do snów i zjaw.

Czym różni się chocholi taniec od tańca z pierwszego aktu?

Taniec z pierwszego aktu jest szybki, głośny i zależy od woli tańczących. Chocholi taniec jest powolny, cichy i pozbawia ludzi wyboru: tańczący nie słyszą nic poza muzyką i nie mogą się zatrzymać. Pierwszy łączy gości, drugi ich usypia.

Dlaczego Jasiek nie może przerwać tańca?

Jasiek próbuje obudzić gości krzykiem i wzywa ich do broni, ale oni są jak zaczarowani. Chochoł gra dalej, a goście słyszą tylko muzykę. Jasiek jest sam, bez rogu, który miał go wesprzeć, i nie ma jak przełamać zaklęcia.

Dlaczego Zosia mówi, że jej taniec „coś znaczy”?

Zosia, dziewczyna z miasta, tańczy z chłopami i mówi Dziennikarzowi, że choć nie byłaby żoną chłopa, to w wiejskiej izbie jej taniec ma sens. Chce wierzyć, że takie zbliżenie panów i chłopów coś zmienia. Dziennikarz odpowiada jej z dystansem, więc scena zostawia wątpliwość.

Czy taniec w dramacie jest tylko zjawiskiem negatywnym?

W pierwszym akcie taniec jest radosny i pokazuje barwną, żywą wieś. Maryna wspomina z przyjemnością, jak tańczył z nią Czepiec, a Panna Młoda tańczy z ochotą. Dopiero w drugim i trzecim akcie zabawa zamienia się w ucieczkę i bezruch.

Czy w dramacie padają nazwy konkretnych tańców?

Dramat prawie nie wymienia nazw. Jedyną wyraźną jest polonez, do którego Poeta porównuje swój przyszły dramat. W didaskaliach mowa o tańcu ogólnie, jako o „tanie na polską nutę”. Taniec jest tu symbolem, a nie opisem konkretnego układu kroków.