Teoria Raskolnikowa: ludzie zwykli i niezwykli
Raskolnikow dzieli ludzi na zwykłych, którzy mają słuchać, i niezwykłych, którzy mogą przekraczać prawo, gdy wymaga tego ich idea. Teorię opisał w artykule „O zbrodni”, opublikowanym w „Słowie Periodycznym”, a bronił jej w rozmowie z Porfirym w części trzeciej.
Artykuł „O zbrodni”
Artykuł Raskolnikow napisał pół roku przed zbrodnią. Przedstawia w nim stan psychiczny przestępcy w chwili czynu i dodaje myśl o ludziach, którzy mają prawo do zbrodni. Porfiry zna artykuł i prosi o wyjaśnienie tej myśli. Dowiaduje się o autorze od redaktora czasopisma.
Dwie kategorie ludzi
Raskolnikow mówi, że ludzie dzielą się na dwa gatunki. Pierwszy to ludzie zwykli: konserwatywni, spokojni, żyjący w posłuszeństwie. Drugi to ludzie, którzy mają dar albo talent do powiedzenia swojemu środowisku nowego słowa
. Ci drudzy naruszają kodeks i mogą, według niego, przekroczyć nawet krew, jeśli tego wymaga ich idea.
Przykłady: Newton i wielcy prawodawcy
Raskolnikow podaje przykład Keplera i Newtona: gdyby ich odkrycia wymagały śmierci dziesięciu lub stu ludzi, mieliby prawo, a nawet obowiązek, ich usunąć. Dodaje, że prawodawcy, od Likurga i Solona po Mahometa i Napoleona, byli przestępcami, bo łamali dawne prawa i nie cofali się przed krwią. Zaznacza jednak, że nie wynika z tego prawo do zabijania kogokolwiek.
Pytania Porfirego
Porfiry pyta, jak odróżnić niezwykłych od zwykłych, i czy nie powinni nosić jakichś znaków. Raskolnikow odpowiada, że pomyłka jest możliwa tylko po stronie zwykłych, którzy lubią wyobrażać sobie, że są burzycielami. Sam Porfiry w końcu pyta go o wiarę w Boga i w zmartwychwstanie Łazarza.
Jak teoria upada
Po zbrodni Raskolnikow mówi, że nie zabił człowieka, tylko zasadę. Przed Sonią nazywa lichwiarkę wszą, a ona pyta: A czy człowiek to wesz?
. W więzieniu Raskolnikow nie uważa swojej myśli za głupią, ale wstydzi się, że nie wytrzymał. Sen o zarazie z epilogu pokazuje, że przekonanie o własnej racji prowadzi do wojny wszystkich ze wszystkimi.
Pytania i odpowiedzi
Na czym polega teoria Raskolnikowa?
Ludzie dzielą się na zwykłych i niezwykłych. Niezwykli mają prawo w sumieniu przekroczyć zasady, jeśli wymaga tego ich idea, np. dla dobra ludzkości.
Czy Raskolnikow uważa się za człowieka niezwykłego?
W rozmowie z Porfirym mówi, że nie ma się ani za Mahometa, ani za Napoleona. Po zbrodni sam sprawdza, czy jest wszą, czy człowiekiem.
Dlaczego teoria zawodzi?
Raskolnikow nie potrafi zabić bez cierpienia: choruje, boi się i szuka ludzi, a po zbrodni czuje, że zabił tylko zasadę, a nie przekroczył progu.
Kto spiera się z teorią Raskolnikowa?
Razumichin, według którego zezwolenie sumienia na krew jest straszniejsze niż urzędowe, Porfiry i przede wszystkim Sonia.