Co może determinować ludzkie postępowanie? Omów zagadnienie na podstawie „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
W „Zbrodni i karze” na postępowanie bohaterów wpływa wiele rzeczy: bieda i ciasnota Petersburga, idee, w które wierzą, wychowanie i wspomnienia z dzieciństwa, wiara i przypadek. Dostojewski pokazuje jednak, że żadna z nich nie tłumaczy wszystkiego, bo ludzie w podobnych warunkach wybierają inaczej. Kontekstem jest Petersburg lat 60. XIX wieku i spór o to, czy człowiek jest produktem środowiska.
Teza
Postępowanie człowieka kształtują okoliczności zewnętrzne i to, w co on wierzy, ale decyzja zawsze należy do niego. Powieść pokazuje dwie biedne osoby, Sonię i Raskolnikowa. Jedno z nich wybiera poświęcenie, drugie zbrodnię. Dlatego Dostojewski nie przyjmuje poglądu, że człowiek jest zupełnie zdeterminowany przez środowisko.
Argument pierwszy: bieda i ciasnota Petersburga
Raskolnikow mieszka w małej komórce pod dachem, nie płaci czynszu i unika gospodyni. Na początku powieści nie jadł prawie nic od dwóch dni. Marmieładowowie żyją całą rodziną w pokoju przechodnim, przez który chodzą inni lokatorzy. Marmieładow mówi Raskolnikowowi, co oznacza taka nędza: A przecie potrzeba, żeby każdy człowiek miał pójść choćby gdziekolwiek.
Bieda popycha Sonię na ulicę, Marmieładowa do karczmy, a Raskolnikowa do ponurych myśli.
Bieda nie wyjaśnia jednak zbrodni. Razumichin jest równie ubogi, utrzymuje się z przypadkowych zajęć i pozostaje uczciwy. Sam Raskolnikow nie zabija dla pieniędzy: łup chowa pod kamieniem i ani razu nie otworzył woreczka
.
Argument drugi: teoria o ludziach niezwykłych
Najsilniej Raskolnikowem kieruje idea. W artykule „O zbrodni” pisze, że ludzie dzielą się wogóle, na dwa gatunki
: na zwyczajnych i na niezwykłych, którym wolno przekraczać prawo. Twierdzi, że wielcy prawodawcy, wśród nich Napoleon, byli w istocie przestępcami, bo tworząc nowe prawo, tem samem obalali dawne
. Zabija, żeby sprawdzić, do której grupy należy. Porfiry odpowiada mu z ironią: któż u nas, w Rosji, nie uważa się dziś za Napoleona?
Idee tamtych czasów wpływają też na innych. Marmieładow opowiada, że jego znajomy Lebiezatnikow twierdzi, że litość w naszych czasach zabroniona jest nawet przez naukę
. Takie poglądy pozwalały odwracać wzrok od cudzej nędzy. Idea nie zmusza jednak Raskolnikowa do działania. Wybiera ją sam, kosztem własnego sumienia.
Argument trzeci: wychowanie, wrażliwość i wiara
Raskolnikow ma w sobie coś, co przeczy jego teorii. Przed zbrodnią śni mu się dzieciństwo. Siedmioletni Rodion idzie z ojcem obok karczmy i widzi, jak pijany Mikołajek zatłukł klacz, a przy tym woła Moje dobro!
. Chłopiec rzuca się do zwierzęcia, obejmuje jej martwy pysk i całuje go. Dorosły Raskolnikow budzi się z przerażeniem, ale wspomnienie z dzieciństwa go nie powstrzymuje.
Odmienną drogę wybiera Sonia, która w tej samej nędzy ufa Bogu. Gdy Raskolnikow pyta ją, czy Łużyn powinien żyć, ona odpowiada: ja nie znam wyroków Opatrzności
. Nie ocenia, kto zasługuje na życie. Sonia nie chce być sędzią, a Raskolnikow tę rolę sobie przyznał. Ta sama bieda prowadzi więc dwoje ludzi w przeciwne strony.
Kontekst społeczny: Petersburg lat 60. XIX wieku i determinizm
Powieść ukazywała się w odcinkach w 1866 roku. Pięć lat wcześniej w Rosji zniesiono pańszczyznę, a miasta szybko się rozrastały. W tym czasie modne były poglądy materialistyczne i utylitarne, według których człowiek postępuje tak, jak podpowiadają mu okoliczności i własny interes.
Taki pogląd nazywa się determinizmem: uważa, że postępowanie człowieka jest z góry określone przez środowisko, wychowanie albo biologię. W powieści Porfiry rozmawia o wpływie „środowiska” na przestępstwo, a Raskolnikow przyznaje, że ma ono znaczenie. Dostojewski jednak pokazuje, że okoliczności nie zdejmują z człowieka odpowiedzialności, bo w tym samym mieście żyją i Sonia, i Swidrygajłow.
Podsumowanie
Według „Zbrodni i kary” postępowanie człowieka kształtują bieda, idee epoki, wychowanie i wiara, ale żaden z tych czynników nie zamyka mu wyboru. Sonia i Raskolnikow żyją w podobnej nędzy i wybierają przeciwnie. Dlatego Dostojewski uznaje człowieka za odpowiedzialnego za własne czyny.
Pytania i odpowiedzi
Czy Raskolnikow zabił z biedy?
Bieda go dręczyła, ale nie była głównym powodem. Skradzione pieniądze leżały pod kamieniem, a on nawet nie wiedział, ile ich jest. Zabił, żeby sprawdzić swoją teorię o ludziach niezwykłych.
Jaką rolę gra w powieści przypadek?
Dużą. W karczmie Raskolnikow przypadkiem słyszy rozmowę studenta z oficerem o lichwiarce i jej siostrze, a na placu Siennym dowiaduje się, że Lizawieta nie będzie w domu. Uważa te zdarzenia za znak losu, choć to jego własna decyzja nadaje im sens.
Czy Dostojewski wierzył, że człowiek ma wolną wolę?
Powieść pokazuje bohaterów ukształtowanych przez swoje warunki, ale każdy z nich ma wybór i ponosi jego skutki, jak Raskolnikow, Mikołaj czy Swidrygajłow.
Co oznacza sen o koniu w tym kontekście?
Pokazuje, że wychowanie i wrażliwość z dzieciństwa pozostają w człowieku. Raskolnikow jako dziecko płacze nad zatłuczoną klaczą, a jako dorosły przygotowuje zbrodnię. Sen ma mu przypomnieć, kim był, zanim uwierzył w teorię.
Jaki kontekst wybrać do tego pytania?
Społeczny, o Petersburgu lat 60. XIX wieku i sporze o determinizm, tak jak tutaj. Można też wybrać filozoficzny, o teorii ludzi niezwykłych i granicach prawa, albo biblijny, o odpowiedzialności człowieka za własne wybory.