Motyw przemiany bohatera. Omów zagadnienie na podstawie „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Przemiana Raskolnikowa w „Zbrodni i karze” trwa przez całą powieść i dopiero w epilogu zaczyna się naprawdę. Bohater przechodzi od teorii o ludziach niezwykłych, przez zbrodnię i gorączkę, do przyznania się, a na Syberii po dziewięciu miesiącach rzuca się Soni do nóg. Narrator zaznacza, że to początek: przed bohaterem jeszcze siedem lat katorgi. Kontekstem jest biblijna historia wskrzeszenia Łazarza, którą Sonia czyta Raskolnikowowi.
Teza
Dostojewski pokazuje przemianę jako powolny proces, który zaczyna się od załamania teorii, a kończy odrodzeniem przez miłość. Raskolnikow nie zmienia się od razu po zbrodni ani po wyznaniu. Najpierw przegrywa z własną ideą, potem przyjmuje pomoc Soni, a dopiero na Syberii otwiera się na uczucie. Swidrygajłow, który też dochodzi do punktu zwrotnego, ten krok pomija i kończy samobójstwem.
Argument pierwszy: od teorii do pierwszych pęknięć
Na początku Raskolnikow jest przekonany, że zwykłe prawo go nie dotyczy. Zabija dwie kobiety i zaraz po tym zaczyna się w nim coś psuć. Choruje, zrywa kontakty z bliskimi, a jednocześnie robi rzeczy, które nie pasują do człowieka z jego teorii. Po śmierci Marmieładowa zostawia wdowie dwadzieścia rubli, a Sonię sadza obok matki i siostry, choć Łużyn nazywa ją prostytutką.
Mimo tych gestów jego myślenie się nie zmienia. W części trzeciej mówi sobie: nie człowieka zabiłem, zabiłem zasadę
. Nie ma w tym żalu za ofiarami. Jest złość, że nie potrafił „przestąpić”. Przemiana jeszcze się nie zaczęła. Bohater tylko widzi, że teoria zawiodła, i jeszcze nie wie, czym ją zastąpić.
Argument drugi: Sonia, Ewangelia i wyznanie
Zwrot następuje w rozmowach z Sonią. Raskolnikow przychodzi do niej w części czwartej i prosi: Gdzie tu o wskrzeszeniu Łazarza?
Sonia czyta mu ten fragment Ewangelii, a on zapowiada, że następnego dnia powie jej, kto zabił Lizawietę. Wcześniej, u Porfirego, usłyszał pytanie: I w zmartwychwstanie Łazarza pan wierzysz?
Raskolnikow odpowiedział, że wierzy.
Gdy wyznaje jej zbrodnię, Sonia nie odwraca się od niego. Radzi mu, żeby poszedł na rozdroże, ucałował ziemię i przyznał się: Wtedy Bóg natchnie cię nowem życiem.
Dostaje od niej cyprysowy krzyżyk, a na placu Siennym przypomina sobie jej słowa. Przyznaje się na komisariacie dopiero po powrocie z podwórka, gdzie czekała na niego Sonia. Ten krok robi dla Soni, która wierzy w jego odrodzenie.
Argument trzeci: epilog i kontrast Swidrygajłowa
Na Syberii przemiana zaczyna się powoli. Od zbrodni minęło prawie półtora roku, a Raskolnikow wciąż jest zamknięty w sobie i traktuje Sonię z pogardą. Nad rzeką, w pogodny poranek, ona siada obok niego, a on nagle rzuca się jej do nóg. Narrator pisze: Obudziła ich miłość, jedno serce zawierało nieskończone źródło życia dla serca drugiego
. Raskolnikow dochodzi do wniosku, że zamiast dialektyki nastąpiło życie
. Bohaterowie wiedzą, że muszą jeszcze czekać: Siedem lat, tylko siedem lat!
Pod poduszką leży Ewangelia, z której Sonia czytała o Łazarzu.
Dla porównania Swidrygajłow w ostatnią noc swojego życia robi kilka dobrych uczynków: daje Soni trzy tysiące rubli, zapewnia sierotom miejsca w zakładach, zostawia pieniądze narzeczonej. Zmiany nie potrafi jednak dokończyć. Dunia odrzuciła jego uczucie i nikt przy nim nie został. Rano strzela sobie w skroń. Raskolnikow dowiaduje się o tym na komisariacie, wychodzi, widzi na podwórku Sonię i wraca, żeby wyznać winę. Obaj stoją w tym samym punkcie, ale tylko jednego z nich ktoś czeka.
Kontekst biblijny: wskrzeszenie Łazarza
W Ewangelii według św. Jana (rozdział 11) Łazarz z Betanii umiera, a Jezus przychodzi do jego grobu po czterech dniach i przywraca go do życia. Sonia czyta ten fragment Raskolnikowowi, bo uważa, że i on, choć leży w „grobie” własnej teorii i winy, może wrócić do życia. W powieści cytowany jest ten sam tekst, w którym Jezus mówi Marcie, że zmartwychwstanie jej brat.
Wskrzeszenie Łazarza jest obrazem przemiany, którą pokazuje Dostojewski. Raskolnikowa zmienia człowiek, który go nie opuścił. W epilogu Ewangelia leży pod jego poduszką, choć jeszcze jej nie otworzył. Narrator zapowiada nową historię, historja stopniowego odnawiania się człowieka
, i kończy powieść, zanim ta historia zostanie opowiedziana.
Podsumowanie
Przemiana Raskolnikowa to droga od teorii o ludziach niezwykłych do miłości, która trwa od pierwszych gestów po zbrodni do epilogu na Syberii. Pomocą okazują się Sonia, Ewangelia i kara, a kontrast stanowi Swidrygajłow, który nie znajduje nikogo, kto by go uratował. Powieść kończy się na początku tej drogi, a siedem lat katorgi jest czasem, w którym trzeba ją przejść.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy Raskolnikow naprawdę się zmienia?
Dopiero w epilogu, po dziewięciu miesiącach katorgi, gdy nad syberyjską rzeką rzuca się Soni do nóg i płacze. Do tego czasu przyznał się do zbrodni, ale uważał, że zawiodła go tylko słabość.
Dlaczego Sonia czyta mu o Łazarzu?
Bo widzi w nim człowieka, który duchowo umarł, i chce, żeby uwierzył w możliwość nowego życia. Raskolnikow sam prosi ją o ten fragment, a w epilogu trzyma Ewangelię pod poduszką.
Czy Raskolnikow żałuje swojej zbrodni?
Na końcu powieści ma poczucie, że jego przeszłość to „fakt zewnętrzny”, który się jakby z nim nie wydarzył. Żal pojawia się razem z miłością, ale narrator wyraźnie mówi, że pełna przemiana jeszcze przed nim.
Co oznacza zakończenie powieści?
Narrator mówi, że powieść jest skończona, ale zaczyna się nowa historia, historia stopniowego odnawiania się człowieka. Raskolnikowa czeka siedem lat katorgi, a on sam zaczyna wierzyć, że może je przeżyć.
Jaki kontekst wybrać do tego pytania?
Biblijny, o wskrzeszeniu Łazarza, tak jak tutaj. Można też wybrać filozoficzny, o teorii ludzi niezwykłych, która się załamuje, albo psychologiczny, o drodze od izolacji do miłości.