Miłość – siła destrukcyjna czy motywująca do działania? Omów zagadnienie na podstawie „Lalki” Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
W „Lalce” Bolesława Prusa (1887–1889, Warszawa 1878–1879) Stanisław Wokulski, kupiec i dawny powstaniec, zakochuje się w arystokratce Izabeli Łęckiej. Ta miłość każe mu zbić majątek, kupić kamienicę i konia, wejść do salonów, a w końcu doprowadza go do próby samobójczej. Odpowiedź pokazuje obie strony tego uczucia. Kontekst to spór romantyzmu z pozytywizmem po powstaniu styczniowym.
Teza
Miłość Wokulskiego do Izabeli działa na niego dwojako. Przez kilka miesięcy dodaje mu energii i prowadzi do wielkich czynów, ale ponieważ bohater oddaje jej całe swoje życie, a Izabela nie odwzajemnia uczucia, ta sama miłość go wyniszcza. O tym, czy będzie siłą twórczą, czy niszczącą, decyduje wartość człowieka, na którego jest skierowana.
Argument pierwszy: miłość pobudza do działania
Wokulski ma ponad czterdzieści lat, odnosi sukcesy w handlu, ale żyje bez celu. Dopiero po spotkaniu z Izabelą zaczyna działać z rozmachem. Wykupuje weksle jej ojca Tomasza Łęckiego, kupuje przez Szlangbauma kamienicę Łęckich i ulubionego konia Izabeli, buduje nowy sklep i wchodzi do spółki do handlu ze Wschodem. Pieniądze zdobywa wcześniej, na wojnie rosyjsko-tureckiej, i robi to właśnie po to, żeby zbliżyć się do świata, w którym żyje ukochana.
Uczucie otwiera go także na innych. Wokulski pomaga Helenie Stawskiej, wspiera byłych nierządnic i ubogich z Powiśla, założył ochronkę z wygranej na wyścigach. Miłość podnosi więc jego pracowitość i hojność.
Argument drugi: miłość niszczy
Wokulski traci poczucie rzeczywistości. Zaniedbuje sklep, w rozdziałach o Zasławku staje się dla Izabeli narzędziem, a ona traktuje go jak człowieka gorszego sortu. Rzecki, który obserwuje przyjaciela, widzi, że Stach przestał być rozsądnym kupcem. Najbardziej wymowna jest scena w pociągu: Wokulski słyszy rozmowę Izabeli ze Starskim po angielsku i rozumie z niej, że dla niej jest tylko źródłem pieniędzy. Wysiada na trasie i kładzie się na torach, a ratuje go dróżnik Wysocki.
Po tym wydarzeniu bohater sprzedaje majątek, wyjeżdża, a o jego losie krążą plotki. Ostatnie wiadomości mówią o wybuchu na zasławskim zamku i o testamencie. Czytelnik nie wie, czy Wokulski zginął, czy zaczął nowe życie, ale jedno jest pewne: miłość pozbawiła go dotychczasowego świata.
Argument trzeci: porównanie z innymi uczuciami
Obok miłości Wokulskiego Prus pokazuje inne uczucia. Rzecki kocha Wokulskiego jak przyjaciel i rodzinę, a to uczucie jest spokojne i trwałe, choć też nie przynosi mu szczęścia. Wokulski wobec Heleny Stawskiej czuje przyjaźń i szacunek, a Helena odwdzięcza się mu uczciwie. Prezesowa Zasławska ostrzega Izabelę, że popełnia błąd. Te kontrasty pokazują, że miłość sama w sobie nie jest ani dobra, ani zła. Niszczy, kiedy bohater idealizuje ukochaną i nie widzi, kim naprawdę jest. Prezesowa Zasławska mówi o kobietach takich jak Izabela i Ewelina: „na podobnych lalkach nie poznają się mężczyźni”.
Kontekst: romantyzm i pozytywizm
Po klęsce powstania styczniowego (1864) pisarze pozytywistyczni uważali, że uczucia i marzenia nie mogą zastąpić pracy i rozsądku. Wokulski jest pozytywistą w działaniu, bo buduje fortunę na handlu, ale w uczuciu jest romantykiem: kocha bez miary i poświęca wszystko jednej osobie. Ten podwójny charakter bohatera widać też w opiniach Rzeckiego, który zapisuje w Pamiętniku, że o Wokulskim mówią: „Marzyciel, idealista, romantyk”. Prus pokazuje, że w świecie po 1864 roku romantyczna miłość bez trzeźwej oceny drugiego człowieka kończy się klęską.
Podsumowanie
Miłość w „Lalce” najpierw uruchamia w Wokulskim ogromną energię, ale nie ma w nim miejsca na sprawdzanie, czy ukochana jest jej godna. Gdy Izabela okazuje się niezdolna do głębszego uczucia, wielka siła zamienia się w rozpacz. W tym sensie odpowiedź na pytanie brzmi: miłość motywuje, ale tam, gdzie człowiek oddaje jej całe życie, potrafi też zniszczyć.
Pytania i odpowiedzi
Czy Izabela Łęcka kochała Wokulskiego?
Nie, choć przez pewien czas go podziwiała i kokietowała, bo potrzebował jej uwagi, a jej rodzina była mu winna pieniądze. Zrozumiał to dopiero po rozmowie Izabeli ze Starskim w pociągu.
Jak Wokulski próbuje zdobyć miłość Izabeli?
Przez pieniądze i pomoc jej rodzinie: wykupuje weksle Łęckiego, kupuje kamienicę i konia, przyjmuje zaproszenia arystokracji i pojawia się w teatrze, żeby być blisko niej.
Czy miłość Wokulskiego jest romantyczna?
Tak w sensie uczuciowym: kocha bezwarunkowo i poświęca dla niej swoje sprawy. Jednocześnie realizuje ją pozytywistycznymi środkami, czyli handlem i pracą.
Jakie inne rodzaje miłości pokazuje Prus?
Przyjaźń Rzeckiego i Wokulskiego, spokojne uczucie Wokulskiego do Heleny Stawskiej, miłość rodzica do dziecka w historii Heleny i jej córki.