Motywy literackie w „Lalce”

Wątek miłosny występujący w „Lalce” jest jednym z najsłynniejszych w polskiej literaturze. Każdy czytelnik, śledząc zmagania Wokulskiego w walce o „prywatne szczęście” czuje dla niego współczucie.

Gdy Wokulski zdał sobie sprawę z prawdziwego, egoistycznego usposobienia ukochanej, próbował wypędzić ją ze swego serca. Jednak, wbrew jego dojrzałości życiowej, kobieta wciąż była dla niego jedyną. Na koniec powieści bohater poniósł klęskę (tak, jak Izabela), podobnie jak inni romantyczni kochankowie. Nie potrafił sobie uświadomić, że gdyby wobec Izabeli był bardziej stanowczy, to wówczas mogłoby coś ich połączyć.

Pieniądze to temat, który w „Lalce” Bolesława Prusa spotykamy niemal na każdym kroku. Jest on siłą napędową, która kieruje decyzjami wielu bohaterów. To z pewnością jedyna wartość, którą uznają wszyscy bohaterowie. Wokulski uważał, że „pieniądz naprawdę jest wielką potęgą, tylko trzeba go umieć użyć.”

Dzięki znajomości z Rosjaninem Suzinem dorobił się olbrzymiego majątku, a dzięki kolejnym inwestycjom pomnażał go. Pracował między innymi w Paryżu i w Moskwie i dzięki niesłychanemu zmysłowi przedsiębiorczości zdobył fortunę. Dla Wokulskiego pieniądze nie były jednak celem samym w obie. Miały czemuś służyć. Choć z naiwnej miłości wydawał je na zbytki, to jednak wiele inwestował w ludzi, których zatrudniał. Nie skąpił także datków na cele charytatywne. Wiedział, że dzięki zarobionym pieniądzom może wspomóc innych.

W Warszawie dzięki sprytowi i energii najszybciej bogacili się Żydzi. Pracę naukową na rzecz robienia majątku porzucił doktor Szuman. Twierdził, że „pieniądz jest spiżarnią najszlachetniejszej siły w naturze, bo ludzkiej pracy. On jest *sezamem*, przed którym otwierają się wszystkie drzwi, jest obrusem, na którym zawsze można znaleźć obiad, jest lampą Aladyna, za której potarciem ma się wszystko, czego się pragnie. Czarodziejskie ogrody, bogate pałace, piękne królewny, wierna służba i gotowi do ofiar przyjaciele, wszystko to ma się za pieniądze…”

Dla najniższej warstwy społecznej liczył się każdy grosz. Cierpieli nędzę i niedostatek. Dla pieniędzy i zapewnienia choć odrobiny lepszego życia byli w stanie zrobić wszystko. Nawet sprzedawać swoje ciało, jak uczyniła to Marianna.

W powieści „Lalka” Bolesława Prusa najpełniej motyw przyjaźni pokazują relacje, jakie łączą Wokulskiego i Rzeckiego. Ich znajomość trwała przez wiele lat.

W powrocie do pracy u Minclów pomógł mu przyjaciel. Uczestniczył w jego ślubie, a po śmierci starej Minclowej namówił go do wizyty w teatrze. Tam Stanisław po raz pierwszy poznał Izabel i dla niej wyjechał wzbogacić się na wojnie rosyjsko-tureckiej.

O zażyłości między mężczyznami stanowi ich bogata korespondencja. Gdy Wokulski był za granica często pisywał do Ignacego. Choć jego listy były krótkie, świadczyły, że nie zapomina o przyjacielu. To właśnie mu bez wahania powierzył zarządzanie sklepem, a następnie opiekę nad kamienicą. Miał do niego bezgraniczne zaufanie, dlatego nie sprawdzał nawet sklepowych rachunków.

Rzecki darzył Wokulskiego wielkim uczuciem. Dzielił z nim polityczne pasje i często dyskutował na bieżące tematy. Zawsze gdy Stanisław wyjeżdżał, martwił się o jego los. Z radością i czułością przywitał swojego druha po powrocie z wojny bułgarskiej. Dzielił się z nim wszystkimi przemyśleniami. Dla jego dobra dążył do zaaranżowania małżeństwa z Heleną Stawską. Nie mógł uwierzyć w jego miłość do Izabeli Łęckiej. Uważał, że to dla niego szkodliwy związek. Swymi obawami dzielił się z doktorem Szumanem. Bardzo nerwowo reagował na wszelkie plotki dotyczące Stanisława.

Niestety, mimo wielkiej przyjaźni, Wokulski nie mógł dzielić się wszystkimi myślami, obawami, planami z Ignacym. Wiedział, że jego porywu uczuć do Izabeli Łęckiej stary subiekt nie zrozumie. Nie chciał przyjmować od niego rad i w pełni otworzyć przed nim swojej duszy. Tajemniczy wyjazd Wokulskiego Rzecki silnie przeżył. Nie chciał wierzyć w plotki o jego rzekomym samobójstwie. Ze zgryzoty popadła na chorobę serca, która doprowadziła go do śmierci.

Innym przyjacielem Stanisława był Żyd – doktor Szuman. To on najlepiej potrafił zdiagnozować stan uczuć kupca. Do niego także Wokulski zwracał się z radą. Wybrał go na sekundanta w pojedynku, który stoczył z baronem Krzeszowskim. Doktor, choć nie znał szczegółów, wielu rzeczy o Wokulskim się domyślał. Był świadomy, że w duszy głównego bohatera „Lalki” walczy romantyk i pozytywista.

Przyjacielskimi uczuciami darzył także Stanisław Juliana Ochockiego. Łączyła go z nim wspólna pasja dla nauki, wynalazków i postępu. Przyjaźń też łączyła go z partnerem w interesach – Suzinem. Mężczyzna zawsze zwracał się do Wokulskiego, gdy miał do zrobienia świetny interes. Ufał mu i powierzał swoje obowiązki.

Choć Helena Stawska pragnęła, by Wokulski ją pokochał, mężczyzna darzył ją jedynie przyjaźnią. Pomógł kobiecie w założeniu własnego interesu, a także zapisał jej pewną kwotę w testamencie. Lubił przychodzić do jej mieszkania i przebywać w jej towarzystwie.

Wokulski to indywidualista i trudny człowiek we współżyciu. Mimo to, otaczało go kilkoro sprawdzonych przyjaciół. Największą rolę w jego życiu odegrał Ignacy Rzecki. Nieraz pomagał mu i stanowił oparcie w trudnych chwilach. Mężczyźni w pełni sobie ufali i zawsze mogli na siebie liczyć.

Stanisław Wokulski przez całe życie jest osamotniony i niezrozumiany. Rozdarty między romantyczną miłością, której jest w stanie wiele poświęcić, a pozytywistycznymi poglądami na rzeczywistość. Nie może znaleźć swego miejsca w świecie.

O jego samotności świadczą wspomnienia z trwającego osiem miesięcy pobytu na wojnie rosyjsko-tureckiej. Zajmował się tam dostawami dla wojska i pomnożył swoją fortunę. Rzeckiemu opowiada, że czuł się „strasznie samotny”: „najgorszą samotnością nie jest ta, która otacza człowieka, ale ta pustka w nim samym, kiedy z kraju nie wyniósł ani cieplejszego spojrzenia, ani serdecznego słówka, ani nawet iskry nadziei…”.

Wokulski tęskni za krajem. O ojczyźnie przypominają mu oglądane krajobrazy. Czuje wewnętrzne rozdarcie i „ranę w duszy”. Jednak bohater tęskni przede wszystkim za miłością i panną Izabelą. Dlatego po powrocie, jednym z pierwszych pytań jest pytanie o rodzinę Łęckich.

Wokulski w swoim życiu bardzo często czuł się wyobcowany. O tajemnicach swej duszy nie chciał nawet rozmawiać z najlepszym przyjacielem, Rzeckim. Miał świadomość, że nawet Ignacy go nie zrozumie.

Najtragiczniejszym momentem w życiu bohatera była nieudana próba samobójcza w Skierniewicach. Gdy Wokulski dowiedział się, że Izabela go nie kocha, poczuł się oszukany. Uświadomił sobie pełnię swej samotności. Był otumaniony i nie myślał racjonalnie Próbował rzucić się pod koła pociągu.

W powieści „Lalka” Bolesława Prusa marzenia odgrywają znaczącą rolę. Marzą niemal wszyscy główni bohaterowie powieści.

Łoży też hojne datki na dobroczynność. Zaczyna żyć po pańsku – wynajmuje dorożkę, bierze udział w wyścigach, zachowuje się, jak arystokrata. Drugim marzeniem bohatera jest wiara, że można uzdrowić polskie społeczeństwo. Pragnie uleczyć kraj i doprowadzić do jego rozwoju. Możliwe jest to dzięki zmianie postawy arystokracji i walce z nędzą.

Marzeniami o wielkich odkryciach żyją Julian Ochocki i profesor Geist. Pierwszy to niespełniony odkrywca. W młodości był autorem kilku wynalazków, jednak wciąż marzył o latających maszynach. Nie był typowym arystokratą, jego pasją była nauka.

Geist na przekór opiniom członków Akademii Francuskiej cały swój majątek przeznaczył na własne badania. Udało mu się zmienić właściwości kilku substancji. Jego idee fixe było odkrycie metalu lżejszego od powietrza. Zaszył się w swoim domu, nie dbał o warunki materialne. Cały swój czas poświęcił na mozolne eksperymenty.

O szczęściu w „Lalce” marzą też inni bohaterowie. Helena Stawska po wyjeździe jej męża marzy o ułożeniu sobie życia. Jej ideałem jest Wokulski, jednak mężczyzna poprzestaje na relacjach przyjacielskich. Prostytutka Marianna marzy o zmianie swego życia. Dzięki Stanisławowi udaje się jej to, jednak przeszłość ciąży na jej małżeństwie z Węgiełkiem . Uniemożliwia to osiągnięcie szczęścia.

W utworze Bolesława Prusa „Lalka” przeciwstawione zostały sobie dwie warstwy społeczne – biedota i arystokracja.

Najlepiej ten stan oddają słowa głównego bohatera: „Oto miniatura kraju […] w którym wszystko dąży do spodlenia i wytępienia rasy. Jedni giną z niedostatku, drudzy z rozpusty. Praca odejmuje sobie od ust, ażeby karmić niedołęgów; miłosierdzie hoduje bezczelnych próżniaków, a ubóstwo nie mogące zdobyć się na sprzęty otacza się wiecznie głodnymi dziećmi, których największą zaletą Jest wczesna śmierć.

Tu nie poradzi jednostka z inicjatywą, bo wszystko sprzysięgło się, ażeby ją spętać i zużyć w pustej walce — o nic.”

Z najniższej warstwy pochodzi Marianna. Nędza pchnęła ją do uprawiania prostytucji. Jej młode ciało to jedyna wartość, jaką posiadała. Dzięki pomocy Wokulskiego mogła nauczyć się zawodu szwaczki i wyjść za mąż za Węgiełka. Jej mąż także cierpiał biedę. Po tym, jak w Zasławiu spalił się jego warsztat z narzędziami nie miał środków do życia. Mu także pomógł Stanisław wspierając w otwarciu zakładu w Warszawie.

Do biedoty należy furman Wysocki. Główny bohater „Lalki spotyka go na Powiślu. Nie ma środków na utrzymanie siebie, żony i dzieci. Dzieciom wciąż tłumaczy, z jakiego powodu muszą pościć. Tak naprawdę nie stać go na jedzenie. Pomocną rękę wyciąga do niego Wokulski, dając zatrudnienie przy dostawach do swojego sklepu.

Po przeciwnej stronie znajduje się arystokracja. Jej członkowie nigdy nie pracowali. Opływają w zbytki i luksusy. Żyją w apartamentach lub bogato wyposażonych pałacach. Ich głównymi zajęciami są w Warszawie spacery, gra w karty, udział w wyścigach konnych. Odbywają liczne zagraniczne wycieczki po Europie. Lato często spędzają na wsi, oddając się lenistwu. Cieszą ich przejazdy bryczką, grzybobrania, spacery. Dużą rolę w ich życiu odgrywają ceremonialne posiłki.

Izabela Łęcka żyje jak w puchu. Od dzieciństwa otaczają ją luksusy. Wiele podróżuje, nie ma świadomości skąd biorą się pieniądze. Jest nawet znoszona ze schodów. Jej jedyną aktywnością społeczną jest udział w akcjach charytatywnych, jednak służy to jedynie pokazaniu nowej kreacji. Wstaje późnym popołudniem, a kładzie się spać długo po północy. Czas umilają jej spacery w Łazienkach oraz spektakle teatralne lub występy znanych, europejskich muzyków.

Prus przedstawił warstwę najuboższych i arystokracji na zasadzie kontrastu. Pierwsi głodują i żyją w skrajnych warunkach, drudzy wydaj ą na przyjemności olbrzymie fortuny. To dwa zupełnie odmienne światy.