LalkaBolesław Prus

Bolesław Prus: biografia, kalendarium i twórczość

Opracowanie

Bolesław Prus to pseudonim artystyczny Aleksandra Głowackiego. W jego biografii jest mnóstwo niedopowiedzeń i luk. Ostatnio zażegnano spór dotyczący czasu i miejsca jego urodzin i przyjęto datę 20 sierpnia 1847 roku, a miejsce: okolice Lublina (dokładnie miejscowość Hrubieszów). Pisarz zmarł przeżywszy prawdopodobnie sześćdziesiąt pięć lat, w Warszawie. Właśnie to miasto uczynił bohaterem swoich licznych dzieł.

W pracy zatytułowanej Bolesław Prus 1847 – 1912. Kalendarium życia i twórczości autorstwa Krystyny Tokarzówny i Stanisława Fity czytamy: „Herb «Prus», którego główny motyw stanowi znak półtora księżyca, był jednym z najbardziej rozpowszechnionych wśród szlachty i posiadał trzy odmiany i dwadzieścia sześć wariantów (…) rodziny posługujące się tymi herbami były pochodzenia pruskiego”. Do jednej z tych rodzin należała rodzina Głowackich.

Rodzice Aleksandra – Antoni i Apolonia z domu Trembińską – pobrali się w 1831 roku w miejscowości Wożuczyn.

Para po ślubie mieszkała w Wożuczynie, skąd pochodziła Apolonia. Antoni Głowacki pracował w charakterze ekonoma w majątku Jana Wydżgi – „dziedzica dóbr Wożuczyna”. 8 października 1832 roku na świat przyszło pierwsze dziecko Głowackich – Brygida Emilia. Dziewczynka zmarła jednak bardzo szybko. Dwa lata później urodził się Leon Albert, pierwszy syn w rodzinie. W 1847 roku Głowaccy przenieśli się do Żabcza, wsi, w której Antoni otrzymał posadę prywatnego oficjalisty.

20 sierpnia 1847 roku o jedenastej w nocy w Hrubieszczowie urodził się Aleksander. Matka przyszłego artysty nie chciała, by jej syn przyszedł na świat w Żabczu: „Istniej w Hrubieszczowie ustna tradycja, mówiąca o tym, że proboszcz parafii hrubieszczowskiej, ksiądz Feliks Troszczyński, był krewnym Apolonii (...) i u niego to na plebani miało przyjść na świat dziecko. Matka prawdopodobnie ze względu na swój zły stan zdrowia nie chciała odbywać połogu w zapadłej wsi, Żabczu, i skorzystawszy z gościny krewnego oczekiwała rozwiązania w miasteczku, gdzie miała zapewnioną opiekę lekarską” (K. Tokarzówna, S. Fita).

18 sierpnia 1849 roku Antoni Głowacki odziedziczył w spadku po bracie majątek w Maszczowie, gdzie przeprowadził się z całą rodziną. W wieku trzydziestu siedmiu lat zmarła Apolonia Głowacka, Aleksander miał wówczas dwa i pół roku. Przyczyną śmierci kobiety była gruźlica. Owdowiały Antoni z trudem spłaca swojego brata Jana, któremu był winny część spadku. Rodzina Głowackich znalazła się przez to w trudnej sytuacji materialnej.

W wieku siedmiu lat Aleksander przeszedł pod opiekę ciotki Domiceli Olszewskiej mieszkającej w Lublinie. Przyszły artysta nie uczęszczał długo do żadnej z lubelskich szkół. Nauki pobierał w domu od swojego starszego brata Leona lub znienawidzonego korepetytora, który często uciekał się do kar cielesnych.

10 sierpnia 1856 roku ciotka zapisała Aleksandra do czteroletniej Szkoły Powiatowej Realnej w Lublinie.

Rada familijna ustanowiła Klemensa Olszewskiego, męża Domiceli, oraz babcię Marcjannę Trembińską pełnoprawnymi opiekunami nieletniego wówczas i osieroconego Aleksandra. Rodzina przydzieliła również przyszłemu artyście i jemu bratu Leonowi, studentowi Uniwersytetu Kijowskiego, spadek po rodzicach: część wsi Maszczów i kapitał 300 srebrnych rubli.

Aleksander nie był najlepszym uczniem w szkole. Przez pierwsze dwa lata nauki otrzymywał promocję do następnej klasy, lecz w rok szkolny 1857/1858 zakończył brakiem promocji do klasy trzeciej. Wydarzenie to zmotywowało przyszłego artystę na tyle, iż rok później ukończył naukę z listem pochwalnym za postępy w nauce języka rosyjskiego.

W 1962 roku Leon Głowacki został skierowany do pracy w powiatowej szkole w Siedlcach jako nadetatowy nauczyciel historii i geografii. Dzięki stałej pracy Leon przejął opiekę nad młodszym bratem, sprowadził go do Siedlec i zapisał do piątej klasy w tamtejszej szkole.

Nowy rok szkolny Aleksander rozpoczął jako uczeń szóstej klasy Gimnazjum Męskiego Klasycznego w Kielcach, gdzie skierowano Leona Głowackiego w charakterze nauczyciela języka polskiego, łacińskiego i historii Polski.

Rok 1863 to czas wielkiego powstania styczniowego. Szesnastoletni wówczas Aleksander uciekł ze szkoły i dołączył do oddziału powstańczego.

Aleksander wstąpił do oddziału Bończy, następnie, gdy dotarł do Warszawy przystąpił do oddziału Dzieci Warszawskich. 1 września 1863 roku przyszły pisarz odniósł rany w potyczce z dwiema kolumnami wojsk rosyjskich pod Białką. Aleksander odniósł ranę karku, a do tego proch strzelniczy osmalił mu oczy. Rosjanie przetransportowali nieprzytomnego jeńca do szpitala w Siedlcach. W dwa lata po tym wydarzeniu w liście do przyjaciela Głowacki napisał: „Ja, dawny ja, pochowany jestem razem z nadziejami moimi pod Białką, skąd drugi ja wyrósł: dwumiesięczne szaleństwo, zwątpienie w tego rodzaju zabawy i kalectwo…”. Aleksander przybywał w niewoli rosyjskiej do 2 października 1863 roku. Został z niej zwolniony dzięki staraniom rodziny sędziego Gaspara Drylla oraz złego stanu zdrowia. Ciotka Olszewska, która odnalazła zarówno Aleksandra jak i Leona i sprowadziła braci do swojego nowego domu w Lubartowie. Po kilku miesiącach młodszy z braci powrócił do gimnazjum, a stan zdrowia psychicznego starszego z nich był na tyle niepokojący, iż rodzina umieściła go w lubelskim szpitalu.

W 1864 roku Głowacki rozpoczął współpracę z „Kurierem Niedzielnym”, którego redaktor poszukiwał korespondenta z Siedlec. Aleksander, który przybrał pseudonim „Jan w Oleju” poza „raportami” do swoich artykułów dołączał czasami krótkie dowcipne wiersze.

4 lutego 1864 roku Głowacki ponownie trafił do niewoli rosyjskiej. Pod zarzutem przynależności do organizacji wywrotowej i kontaktów z komisarzem powstańczym województwa lubelskiego. Przez kilka miesięcy Aleksander był więziony w zamku i w koszarach, o czym później pisał: 11„W tym zamku, pamiętnym Unią, bawiłem kilka miesięcy, nawet dosyć wesoło, a tam na zachodnim krańcu miasta, w koszarach, również uważałem za niezbędne przepędzić dłuższy czas w towarzystwie osób, skazanych już to na rozstrzelanie, już to na powieszenie”. W kwietniu zapadł wyrok w sprawie Głowackiego. Przyszłego pisarza pozbawiono tytułu szlacheckiego.

Po wyjściu na wolność zapisał się powtórnie do szóstej klasy, tym razem jednak w lubelskim liceum. Głowacki w szkole „Interesował się teorią Darwina i pracami z zakresu ekonomii, statystyki, psychologii, mechaniki i rachunku różniczkowego” (K. Tokarzówna, S. Fita).

„Niektórzy ludzie mają pociąg do zbierania osobliwości, kosztowniejszych lub mniej kosztownych, na jakie kogo stać. Ja także posiadam zbiorek, lecz skromny, jak zwykle w początkach. Jest tam mój dramat, który pisałem jeszcze w gimnazjum na lekcjach języka łacińskiego”|, to pierwsze zdanie Kamizelki Bolesława Prusa. Ten dramat istniał naprawdę. Nosił on tytuł Encyklopedyści. Rękopis sztuki podpisany był pseudonimem z młodych lat Głowackiego – Jan w Oleju.

Głowacki snuł plany rozpoczęcia studiów w Petersburgu, lecz za namową przyjaciół postanowił pozostać w Polsce i wstąpić do Szkoły Głównej w Warszawie na Wydział Matematyczno-Fizyczny. Zanim jednak do tego doszło musiał ukończyć ostatnią klasę lubelskiego liceum. Głowacki niemal całkowicie poświęcił się swojej matematycznej pasji, co widać we fragmencie z jego notatnika: „Za pomocą tego sposobu dowodziłem z solidometrii twierdzeń o rozkładzie kloca ostrosłupowego na 3 ostrosłupy i graniastosłupa ściętego płaszczyzną jakąkolwiek i parę twierdzeń z trygonometrii”, tak opisywał swój autorski sposób przeprowadzania twierdzenia cosinusów.

30 sierpnia 1866 roku otrzymał upragnione świadectwo ukończenia liceum w Lublinie. Po zdaniu egzaminów wstępnych został przyjęty na Wydział Matematyczno-Fizyczny w warszawskiej Szkole Głównej. Wraz z dwójką przyjaciół z Lublina zamieszkiwał w malutkim mieszkanku przy ulicy Piwnej w Warszawie.

W wolnym czasie Głowacki pisywał pod pseudonimem Jan w Oleju do „Kuriera Świątecznego” krótkie satyryczne teksty. W 1867 roku napisał dramat, którego nigdy później nie opublikował, zatytułowany Z komedii życia. W utworze pojawiła się postać Leona - społecznika, inspirowana bratem Aleksandra. Na drugim roku studiów Głowacki nie zdał egzaminu z rozwiązywania rachunku różniczkowego. Zawiódł go jego autorski sposób radzenia sobie z tego typu zadaniami. Nękające Aleksandra kłopoty finansowe w połączeniu ze złymi wynikami w nauce powodują u niego załamanie nerwowe. Głowacki popadł w stan głębokiej depresji, z którego bezskutecznie próbowali wyciągną go przyjaciele. Po dwóch latach porzucił studia uniwersyteckie i chwytał się doraźnych prac.

Okres pomiędzy sierpniem 1868 roku a majem 1869 roku określany jest jako „zupełny brak wiadomości biograficznych”. Głowacki postanowił wyjechać do Puław, by kontynuować naukę na drugim roku w tamtejszym Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa. Zanim jednak przeprowadził się do Puław napisał list do swojej ciotki Domicyli Olszewskiej, w którym przedstawił kobiecie zamiar poślubienia Oktawii Trembińskiej, swojej kuzynki. Aleksander wiedział, że dopóki nie ustabilizuje swojej sytuacji materialnej, dopóty Katarzyna Trembińska, matka Oktawii, nie zgodzi się na ich ślub. Aleksander zakochał się w swojej kuzynce, gdy miał osiemnaście lat, a ona była wówczas siedemnastolatką. Poznał ją w czasach swojej nauki w lubelskim gimnazjum.

Głowacki nie zadomowił się w Puławach i już w roku 1970 powrócił do Warszawy. W stolicy ponownie pałał się różnymi zajęciami, między innymi zatrudnił się w zakładach metalowych Zarzeckiego, następnie u finansisty J.G. Blocha. Aleksander wkrótce stał się bezrobotnym i postanowił się zająć pracą literacką. W roku 1871 zabrał się za tłumaczenie i streszczenie Logiki Johna Stuarta Milla. W międzyczasie Głowacki udzielał korepetycji. Jeszcze w tym samym roku Głowacki postanowił spróbować swoich sił w „Przeglądzie Tygodniowym”, czasopiśmie które w owym czasie było „jedynym obozem młodych zapaśników literackich, walczących pod sztandarem postępu” (K. Tokarzówna, S. Fita).

W 1872 roku w Warszawie pojawiło się nowe czasopismo, która można określić mianem naukowego, artystycznego i literackiego – „Niwa”. Głowacki szybko stał się jednym z felietonistów dwutygodnika, jednak większość swojej energii poświęcał pisaniem artykułów do „Opiekuna Domowego”, piśmie zbliżonym tematycznie do „Niwy”. Większość jego pierwszych publikacji dotyczyła „filozofii pozytywnej”. Praca felietonisty i publicysty nie przynosiła Głowackiemu prawie żadnych korzyści majątkowych.

Po dwóch latach braku jakiekolwiek kontaktu z ukochaną Głowacki zwrócił się listownie do Oktawii z oświadczynami. Zapowiedział dziewczynie, że wkrótce zatrudni się w fabryce, a jego sytuacja finansowa znacznie się poprawi. Uczynił to jesienią 1871 roku, kiedy to rozpoczął pracę w warszawskiej fabryce „Lilpop i Rau”. Pracował tam do rozpoczęcia współpracy z nowym periodykiem zatytułowanym „Mucha” w styczniu 1872 roku.

16 i 23 października 1872 roku – w tych dwóch numerach „Opiekuna Domowego” pojawiły się po raz pierwszy artykuły autorstwa Głowackiego podpisane przez niego: Bolesław Prus. Sam pisarz tak po latach skomentował decyzję posługiwania się tym pseudonimem: „Od chwili wejścia do literatury nie ukrywałem antypatii do bezcelowych konceptów. Podpisywałem się pseudonimem wprost ze wstydu, że takie głupstwa piszę…”.

Na początku 1874 roku dwutygodnik humorystyczno-satyryczny zaproponował Prusowi współpracę. W tym samym roku zaczęły ukazywać się felietony artysty w „Gazecie Polskiej”. Na łamach tych wszystkich czasopism Prus miał możliwość prezentowania nie tylko swoich poglądów, ale również zaczął umieszczać tam krótkie fragmenty swoich utworów literackich, na przykład w „Niwie” ukazało się opowiadanie Lokator poddasza, a w „Kolcach” Kłopoty babuni. Dzięki pracy w „Kurierze Warszawskim”, gdzie powierzono mu kronikę tygodniową, sytuacja finansowa Prusa była na tyle dobra, aby poślubić ukochaną kuzynkę.

14 stycznia 1875 roku w kościele Św. Ducha w Lublinie odbył się ślub Aleksandra Głowackiego z Oktawią Trembińską. Sakramentu udzielił im wuj pana młodego – Seweryn Trembiński.

Ich małżeństwo nigdy nie zaowocowało potomkiem, było pozbawione sensacyjnego wydźwięku. Więź państwa Głowackich oparta była na głębokim uczuciu, zrozumieniu i wsparciu.

Dzięki pracy w „Kurierze Warszawskim” Prus mógł nazywać samego siebie dziennikarzem zawodowym. W tym warszawskim dzienniku w okresie od 1875 roku do 1887 roku ukazało się 345 felietonów tygodniowych autorstwa Głowackiego. Następnym ważnym czasopismem w życiu artysty był „Kurier Codzienny”, w którym w latach 1887 – 1901 opublikował aż 373 felietonów. Lata 1905 - 1911 to okres współpracy Prusa z „Tygodnikiem Ilustrowanym”, dla którego napisał 178 kronik. W sumie, przez całe życie napisał on około 1100 felietonów i kronik. Niemal wszystkie z nich mają wydźwięk pozytywistyczny i społeczny. Sprzeciwiał się w swoich publikacjach hołdowaniu jednostkom najsilniejszym i zwracał uwagę na najsłabsze ogniwa społeczeństwa, które pojmował jak żywy organizm oraz wskazywał na konieczność pomocy im. Drogę do niepodległości Polski upatrywał w postępie cywilizacyjnym.

Powieść Lalka zrodziła się z jego niepokoju i rozczarowania polskim społeczeństwem. Utwór powstał z odcinków, publikowanych na łamach Kuriera Codziennego.

Dzieło to zajmuje w jego epickim dorobku wysokie miejsce (chyba nawet większe i bardziej znaczące niż Faraon i Emancypantki). Przebijają z niej pozytywistyczne poglądy autora, który twierdził, iż: „Jeżeli autor przypatrując się społeczeństwu, dostrzeże w nim jakieś nowe charaktery ludzkie, jakieś nowe cele, do których ci ludzie dążą, czyny, które spełniają i rezultaty, jakie osiągają, i w ten sposób bezstronny opisuje to, co widział, wówczas tworzy on powieść lub dramat realistyczny”. W konsekwencji tego, stroniąc od literatury tendencyjnej, skierował się w stronę realizmu (bardzo dbał o przestrzeganie realności opisów, czego przykładem jest fakt, iż aby opisać wyścigi na Służewcu – śledził informacje na ten temat w autentycznych kronikach prasowych).

Lalka została źle przyjęta przez krytyków i recenzentów warszawskich. Prusowi zarzucano złą kompozycję i niespójność utworu. Dopiero w latach trzydziestych XX wieku dostrzeżono, że to, co niegdyś brano za niedociągnięcia, tak naprawdę było mistrzowskim zamierzeniem.

19 maja 1912 roku pisarz umiera. Jego ciało zostało pochowane na warszawskim Cmentarzu Powązkowskim. Pomnik nagrobny Prusa okraszony jest wiele mówiącym napisem „Serce serc”.

20 sierpnia 1847 roku – Aleksander Głowacki, w literaturze zapisany na trwałe jako Bolesław Prus, przychodzi na świat w Hrubieszowie jako syn oficjalisty Antoniego i Apolonii z Trembińskich,

1857 – rozpoczyna edukację, najpierw w Lublinie, by przenieść się do Siedlec, Kielc, a potem ponownie powrócić do Lublina,

1861-1863 – bierze udział w działaniach konspiracyjnych i powstańczych,

1 września 1863 roku – zostaje ranny pod Białką, 1864 – od stycznia do kwietnia przebywa w więzieniu,

30 czerwca 1866 roku – kończy lubelskie gimnazjum, a potem w październiku rozpoczyna studia w Szkole Głównej,

1869 – z powodów materialnych przerywa edukację na wyższym poziomie,

1872 – rozpoczyna dziennikarską działalność, przyjmując pseudonim Prus, 14 stycznia 1875 roku – żeni się z Oktawią Trembińską,

23 stycznia 1875 roku – ukazuje się jego pierwsza kronika tygodniowa, 1887 – w odcinkach zaczęła ukazywać się Lalka (wyd. książkowe w 1890 roku). Prus zrywa współpracę z „Kurierem Warszawskim” i wraz ze swoimi kronikami tygodniowymi przenosi się do „Kuriera Codziennego”,

1890 – Początek wychodzenia Emancypantek (wyd. książkowe w 1893 roku), 1895 – Faraon (wyd. książkowe w 1897 roku), 19 maja 1912 roku – pisarz umiera.

Twórczość Prusa można podzielić na trzy główne działy. Pierwszym z nich jest publicystyka i felietonistyka na łamach warszawskiej prasy. Drugi dział to małe formy narracyjne, bardzo wysoko cenione przez ówczesnych oraz współczesnych znawców literatury. Nowelki, szkice humorystyczne i opowiadania autorstwa Bolesława Prusa cechuje chęć zwrócenia uwagi na najbiedniejszych oraz najbardziej poszkodowanych przedstawicieli polskiego społeczeństwa. Dzieci, biedacy i zwykli ludzie zmagają się w nich z codziennymi problemami, a także z zagadnieniami moralnymi.

Trzeci dział w twórczości Prusa stanowią powieści. Artysta w tej dziedzinie pozostawał w opozycji do innego wielkiego Polskiego pozytywisty – Henryka Sienkiewicza, którego twórczość można określić jako narodowo-pokrzepiającą. W odróżnieniu do swojego konkurenta Prus zwracał uwagę na palące problemy Polski im współczesnej. Nazywany był „wielkim obserwatorem”, ponieważ w jego powieściach panował realizm oraz szczególny nacisk na „hołdowanie codzienności”.

Nowele i opowiadania

1875 - Pałac i rudera 1879 - Przygoda Stasia 1880 - Powracająca fala 1880 - Michałko 1880 - Antek 1880 - Nawrócony 1880 - Katarynka 1882 - Kamizelka 1882 - On 1883 - Milknące głosy 1883 - Grzechy dzieciństwa 1884 - Na wakacjach 1884 - Omyłka 1884 - Pleśń świata 1884 - Żywy telegraf 1885 - Cienie 1888 - Z legend dawnego Egiptu 1890 - Sen

Powieści

1877 - Dusze w niewoli 1880 - Anielka 1886 - Placówka 1890 - Lalka 1894 - Emancypantki 1897 - Faraon 1909 - Dzieci

Szybki test

Leon Głowacki, brat Aleksandra, w Kielcach pracował jako nauczyciel:

W Szkole Głównej w Warszawie Prus był studentem na wydziale:

W 1872 roku w Warszawie pojawiło się nowe czasopismo, którego jednym z felietonistów stał się Prus. Nosiło ono tytuł: