Kompozycja, narracja i styl „Lalki”
Opracowanie
W powieści czytelnik ma kontakt z tzw. „dwugłosem narracji”. To narracja prowadzona w pierwszej oraz trzeciej osobi. Dzięki temu występują dwa różne spojrzenia na losy głównego bohatera.
Rodzaje narracji:
- pierwszoosobowa, pokrywająca się z czasem opisywanej akcji. Przykładem jest Pamiętnik starego subiekta. Ignacy Rzecki w pierwszej osobie liczby pojedynczej wspomina bujne losy swego życia. Ten typ narracji odznacza się:
- emocjonalnością, - uczuciowością opisów, - subiektywnymi sądami i myślami na temat głównego bohatera, Stanisława Wokulskiego.
Poprzez liczne retrospekcje narratora akcja powieści cofa się do wydarzeń Wiosny Ludów (1848).
- trzecioosobowa, dominująca, widoczna we wszystkich innych rozdziałach. Cechuje ją:
- wszechwiedza na temat opisywanych sytuacji i osób (narrator znajduje się wewnątrz świata przedstawionego, lecz nie jest jego uczestnikiem, bohaterem),
- obiektywne spojrzenie na bohaterów i zdarzenia, w których uczestniczą,
- nie zwracanie uwagi na siebie samą,
- przejrzystość opisów,
- mowa pozornie zależna, oddanie głosu głównemu bohaterowi oraz pannie Izabeli, co jest widoczne w ich monologach wewnętrznych,
- narrator dokładnie opisuje ulice Warszawy, historyczną przeszłość stolicy.
Kompozycja cechuje się:
- zwartością,
- spójnością,
ale także:
- wielowątkowością, epizodycznością,
- luźnymi związkami, a nawet niekiedy lukami między opisem poszczególnych wydarzeń, czego przykładem może być brak powiązania przyczynowo-skutkowego (często utrudniający lekturę powieści),
- fragmentarycznością świata przedstawionego,
- „dwugłosem narracyjnym”,
- panoramicznym przekrojem wszystkich warstw społecznych ówczesnej Warszawy,
- realizmem szczegółu,
- prawdopodobieństwem sytuacji,
- otwartym, niejasnych zakończeniem.
Powieść składa się z dwóch tomów, zajmujących zależnie od wydania od pięciuset do sześciuset stron. Pierwszy tom to 21 tytułowanych rozdziałów: I – Jak wygląda firma J. Mincel i S. Wokulski przez szkło butelek? – to swoista ekspozycja, pisarz wprowadza czytelnika w powieściowe realia; II – Rządy starego subiekta; III, X, XX oraz XXI – Pamiętnik starego subiekta; IV – Powrót – tu dopiero osobiście pojawia się główny bohater; V – Demokratyzacja pana i marzenia panny z towarzystwa; VI – W jaki sposób nowi ludzie ukazują się nad starymi horyzontami; VII – Gołąb wychodzi na spotkanie węża; VIII – Medytacje; IX – Kładki, na których spotykają się ludzie różnych światów; XI – Stare marzenia i nowe znajomości; XII – Wędrówki za cudzymi interesami; XIII – Wielkopańskie zabawy; XIV – Dziewicze marzenia; XV – W jaki sposób duszę ludzką szarpie namiętność, a w jaki rozsądek; XVI – „Ona” – „On” – I ci inni; XVII – Kiełkowanie rozmaitych zasiewów i złudzeń; XVIII – Zdumienia, przywidzenia i obserwacje starego subiekta; XIX – Pierwsze ostrzeżenie.
Drugi tom, mniej zwarty, składa się 17 części: I - Szare dnie i krwawe godziny; II – Widziadło; III – Człowiek szczęśliwy w miłości; IV – Wiejskie rozrywki; V – Pod jednym dachem; VI – Lasy, ruiny i czary; VII, VIII, IX, XIV, XVI - Pamiętnik starego subiekta; X – Damy i kobiety; XI – W jaki sposób zaczynają otwierać się oczy; XII – Pogodzeni małżonkowie; XIII – Tempus fugit, aeternitas manet; XV – Dusza w letargu; XVII - …?... Każda z części stanowi scaloną i zamkniętą całość fabularną. Łącznie to 38 rozdziałów (9 z nich to Pamiętnik starego subiekta).
• kompozycja zwarta i spójna,
• utwór wielowątkowy o skomplikowanej strukturze tematycznej i narracyjnej,
• cechuje ja otwartość (niejasne zakończenie), fragmentaryczność (epizodyczność), niejednoznaczność (początkowo stanowiło to zarzut),
• główną narrację przedstawia narrator trzecioosobowy (wszechwiedzący), „Pamiętnik starego subiekta” - pisane w pierwszej osobie wspomnienia i refleksje Ignacego Rzeckiego („dwugłos narracyjny”),
• występuje mowa pozornie zależna - trzecioosobowy narrator przyjmuje perspektywę danego bohatera, przedstawiając jego przemyślenia, refleksje (przemyślenia Wokulskiego oraz Izabeli),
• fabuła zawiera: obrazki obyczajowe, charakterystykę postaci, wydarzenia będące punktem wyjścia do snucia wątków natury filozoficznej lub psychologicznej,
• luźnymi związkami, a nawet niekiedy lukami między opisem poszczególnych wydarzeń, czego przykładem może być brak powiązania przyczynowo-skutkowego (często utrudniający lekturę powieści),
• technika ukazywania tych samych sytuacji i wydarzeń z różnych punktów widzenia, poddawanie ich różnym interpretacjom (czasem sprzecznym),
• czytelnikowi utrudnia przyjęcie ostatecznego zdania wielość nierozstrzygniętych niedomówień, opinii, informacji burzących lub zaskakujących.
Kiedy czyta się „Lalkę” Prusa, zwracając uwagę na warstwę językową, można się przekonać, że autor bardzo często żartuje w opisie swych bohaterów. Opisywane zdarzenia przedstawia z dystansem, nie unika humoru sytuacyjnego, słownego i humoru postaci.
Najczęściej mówiąc o żarcie w powieści przywołuje się fragmenty opisujące życie i zachowanie trzech studentów. Mieszkali oni w kamienicy Łęckich i nie płacili czynszu. Na wyposażenie ich pokoju składały się trupie czaszki, w których trzymali… Ich główną rozrywką było prześladowanie mieszkającej pod nimi, na pierwszym piętrze, baronowej Krzeszowskiej. Gdy kobieta wychyliła się przez okno, wylewali na nią nieczystości, lub rzucali śledziami. Komicznie wyglądał wytoczony przez kobietę niesfornym uczniakom proces przed sądem. Jeden z żaków przybierał postać trupa, czym wywoływał na Sali śmiech.
Wiele fragmentów „Lalki” świadczy o niebywałym poczuciu humoru Prusa np. fragment opisujący wizytę Wokulskiego w stajni. Nagana dyrektora spada na jego podwładnego, ten karci człowieka pracującego pod nim. Kolejny zbesztany człowiek wyżywa się na pomocniku żydowskiego pochodzenia. Jako przyrodnik, podziwiał Wokulski tę nową formę prawa zachowania siły, gdzie gniew dyrektora w tak szczególny sposób zawędrował aż do istoty znajdującej się poza rajtszulą. Czasami zabawne są opisy postaci. Wspominając o prawniku w sądzie Prus pisze: „adwokat, o czym świadczy srebrny znaczek przypięty do klapy bardzo wytartego fraka; szaraczkowe zaś spodnie kapłana sprawiedliwości są na kolanach tak wytłoczone, jak gdyby ich właściciel, zamiast bronić swoich klientów, nieustannie oświadczał się bogini Temidzie.” Inny fragment opisuje kobietę spotkaną w kamienicy Łęckich: „baba tłusta i tak zasmolona, że nie mogę pojąć, jakim sposobem podobna ilość brudu mieści się w sąsiedztwie pralni, i do tego paryskiej.”
Zabawne są także dialogi prowadzone w Zasławku. Szczególnie przekomarzania Wąsowskiej i zalecającego się do niej Starskiego.
Szybki test
Narracja pierwszoosobowa Rzeckiego nie cechowała się:
Poprawna odpowiedź: a) brakiem przemyśleń na temat głównego bohatera
Narracji trzecioosobowej w „Lalce” nie cechuje:
Poprawna odpowiedź: d) brak mowy pozornie zależnej