Problematyka „Lalki” Prusa
Opracowanie
Główne wątki
- głównym wątkiem jest nieodwzajemniona miłość Stanisława Wokulskiego do Izabeli Łęckiej. Wokół niego kręci się akcja utworu, zbudowana według techniki „nawarstwiania motywów”. Takie kompozycyjne rozwiązanie umożliwiło autorowi ukazanie przekroju warstw społecznych, dokładnego sportretowania reprezentantów poszczególnych środowisk.
Wątki poboczne
- dzieje Ignacego Rzeckiego, - losy Heleny Stawskiej, - losy prezesowej Zasławskiej, - historia Minclów, - historia rodziny Łęckich, - historia rodziny Krzeszowskich.
Wątki epizodyczne
Przykładem wątku epizodycznego jest historia studentów (pełniący funkcję humorystyczną) czy proces o lalkę.
Powieść Prusa ma wiele różnych perspektyw, odczytań interpretacyjnych. Oto kilka problemów, które porusza:
- aspekt filozoficzny - opowieść o ludzkich dążeniach, sposobie postrzegania świata (np. idealizm Rzeckiego czy scjentyzm Ochockiego), wielości ludzkich charakterów i motywów postępowania,
- aspekt społeczno-obyczajowy – sportretowana różnorodna i bogata struktura społeczna XIX-wiecznych mieszkańców Warszawy. Występuje dokładny, panoramiczny opis stolicy,
- aspekt patriotyczny – idealistyczne wspomnienia powstania i marzenia o przyszłości, ujawniające się w Pamiętniku starego subiekta (Ignacego Rzeckiego),
- aspekt psychologiczny – historia nieodwzajemnionej miłości, odrzuconych uczuć, niespełnionych pragnień (Stanisław Wokulski).
Lalka to powieść o:
- polskim społeczeństwie, w której odnajdziemy drobiazgowy przekrój przez panoramę warstw: arystokratycznych, mieszczańskich oraz biedoty miejskiej.
- Warszawie, opisanej z zachowaniem topograficznych szczegółów. Wraz z głównym bohaterem wędrujemy po Krakowskim Przedmieściu, dzielnicy biedoty – Powiślu, spacerujemy w Łazienkach, oglądamy wystawy sklepowe opisane z niezwykłą dokładnością, bierzemy udział w kościelnych kwestach, konnych wyścigach na Służewcu, balach i przedstawieniach teatralnych, które naprawdę się odbyły (Prus czytał o nich w kronikach).
- Miłości kupca galanteryjnego do arystokratki. Uczucie zostało opisane z naciskiem na romantyzm niespełnionych, namiętnych pragnień. Stanisław Wokulski często przypomina swym zachowaniem mickiewiczowskiego Gustawa z IV części Dziadów, czyli tragicznego kochanka, doznającego, zamiast słodyczy miłości, goryczy i upokorzenia.
- Awansie społecznym. Bohater z biednego chłopca, dzięki wytrwałej pracy i samodzielnej nauce, a niekiedy też dzięki sprytowi i wyrachowaniu, przeobraża się w majętnego pana, wchodzącego „na salony”.
Powieść Prusa ma wiele różnych perspektyw, odczytań interpretacyjnych. Oto kilka problemów, które porusza: aspekt filozoficzny - opowieść o ludzkich dążeniach, sposobie postrzegania świata (np. idealizm Rzeckiego czy scjentyzm Ochockiego), wielości ludzkich charakterów i motywów postępowania, aspekt społeczno-obyczajowy – sportretowana różnorodna i bogata struktura społeczna XIX-wiecznych mieszkańców Warszawy. Występuje dokładny, panoramiczny opis stolicy, aspekt patriotyczny – idealistyczne wspomnienia powstania i marzenia o przyszłości, ujawniające się w Pamiętniku starego subiekta (Ignacego Rzeckiego), aspekt psychologiczny – historia nieodwzajemnionej miłości, odrzuconych uczuć, niespełnionych pragnień (Stanisław Wokulski).
Polskim społeczeństwie, w której odnajdziemy drobiazgowy przekrój przez panoramę warstw: arystokratycznych, mieszczańskich oraz biedoty miejskiej. Warszawie, opisanej z zachowaniem topograficznych szczegółów. Wraz z głównym bohaterem wędrujemy po Krakowskim Przedmieściu, dzielnicy biedoty – Powiślu, spacerujemy w Łazienkach, oglądamy wystawy sklepowe opisane z niezwykłą dokładnością, bierzemy udział w kościelnych kwestach, konnych wyścigach na Służewcu, balach i przedstawieniach teatralnych, które naprawdę się odbyły (Prus czytał o nich w kronikach). Miłości kupca galanteryjnego do arystokratki. Uczucie zostało opisane z naciskiem na romantyzm niespełnionych, namiętnych pragnień. Stanisław Wokulski często przypomina swym zachowaniem mickiewiczowskiego Gustawa z IV części Dziadów, czyli tragicznego kochanka, doznającego, zamiast słodyczy miłości, goryczy i upokorzenia. Awansie społecznym. Bohater z biednego chłopca, dzięki wytrwałej pracy i samodzielnej nauce, a niekiedy też dzięki sprytowi i wyrachowaniu, przeobraża się w majętnego pana, wchodzącego „na salony”.
Wątki poboczne - dzieje Ignacego Rzeckiego, - losy Heleny Stawskiej, - losy prezesowej Zasławskiej, - historia Minclów, - historia rodziny Łęckich, - historia rodziny Krzeszowskich.
Wątki epizodyczne - historia studentów (pełniący funkcję humorystyczną) - proces o lalkę.
miłość . Motorem wszelkich działań Wokulskiego w powieści jest uczucie do Łęckiej. Kupiec zakochuje się w arystokratce w dojrzałem wieku. Jego fascynacja przesłania mu cały świat i czyni obojętnym na zaniepokojenie bliskich czy drwiny i krytykę obcych. Mężczyzna do tego stopnia idealizuje pannę Izabelę, że nawet po poznaniu jej prawdziwych uczuć, nie potrafi sobie poradzić.
samotność. Wokulski, mimo że otaczają go inni, czuje się samotny. Od dzieciństwa wyróżnia się spośród innych. Chociaż jest szlachcicem, musi pracować w winiarni, jedyny wśród subiektów marzy o studiach i ma ambicje naukowe. Na zesłaniu zaprzyjaźnia się Rosjaninem i Żydem, na co nieprzychylnie patrzą jego rodacy, prowadzi ryzykowne interesy na wojnie. Po zakochaniu się w Izabeli zaczyna zachowywać się nieracjonalnie, np. kupuje kamienice po zawyżonej cenie. Nikt nie jest w stanie pojąc targających nim emocji, nie ma się z kim nimi podzielić. Jego pragnienia i decyzje spotykają się z niezrozumieniem nawet wśród najbliższych. Bohater uważa, że nigdzie nie pasuje – jednakowo obcy czuje się wśród kupców, jak i arystokracji.
idealizm a realizm. Wokulski jest rozdarty między idealizmem a realizmem, między ideami romantycznymi i pozytywistycznymi. Szalona, romantyczna miłość czyni go niemal obłąkanym, doprowadza go do samobójczej próby. Swoją wybrankę idealizuje w sposób niemożliwy do akceptacji przez otoczenie. Mimo to, ma cechy wzorowego pozytywisty. Ceni utylitaryzm społeczny, pracuje i daje prace innym, wierzy w postęp i naukę.
Innymi idealistami w powieści są: Julian Ochocki i profesor Geist. Gotowi są poświęcić prywatne życie w imię wynalazku, który pomoże ludzkości.
Idealistą jest także subiekt Rzecki i jego wiara w Napoleona. Ufa w odzyskanie niepodległości przez Polskę na fali narodowych zrywów europejskich. Specyficzny idealizm cechuje też Łęcką. Żyje w świecie wyobrażeń, marzy o kochanku pięknym niczym posąg Apollina lub choćby aktora Rossiego.
ocena społeczeństwa. Polacy zostają poddani krytyce. Zakorzeniona w feudalizmie struktura społeczna jest skostniała i anachroniczna. Hamuje działanie przedsiębiorczych energicznych i twórczych jednostek. Miedzy warstwami brak porozumienia – arystokracja jest zdegenerowana próżniacza, nie zajmują jej losy kraju i wyzwania nowych czasów. Mieszczaństwo skupia się na bogaceniu, za nic mając sprawy publiczne. Pogrążony w nędzy lud żyje na granicy egzystencji. Rodząca się inteligencja jest nieliczna i słaba ekonomicznie.
W takim świecie członkowie warstw niższych nie maja szans na awans. Ich potencjał marnuje się, a zacofanie w stosunku do Zachodu pogłębia. Powieść pokazuje także, że szczytne hasła pozytywizmu zostały wypaczone. Jego efekty są rozczarowujące (filantropia na pokaz). W Warszawie rośnie także antysemityzm. Równouprawnienie kobiet nie jest możliwe bez ich ekonomicznej emancypacji.