FerdydurkeWitold Gombrowicz

Narracja w „Ferdydurke”

W „Ferdydurke” mówi kilku narratorów. Najczęściej opowiada Józio Kowalski, ale inaczej brzmi autor w przedmowach, a jeszcze inaczej narrator opowiadań o Filidorze i Filibercie. Artykuł pokazuje trzy role narratora i ich funkcję.

Narrator w powieści awangardowej

Charakterystyczną cechą powieści awangardowej jest oryginalność narratora (lub narratorów). Ferdydurke spełnia to kryterium, ponieważ jego narracja nie jest skonstruowana w sposób przynależny powieści realistycznej. Narrator nie jest obiektywny, nie wypowiada się w trzeciej osobie jednolitym, pozbawionym ekspresji stylem Nie należy do świata przedstawionego i nie jest bohaterem dzieła. Gombrowiczowska narracja jest bardziej złożona i skomplikowana. Wypowiadają się aż trzej nadawcy, każdy inaczej i z innych powodów.

Józio jako bohater i opowiadacz

Najobszerniej występuje narracja pierwszoosobowa. Opowiadacz - Józio Kowalski jest jednocześnie bohaterem utworu i uczestnikiem wydarzeń, o których opowiada. Utożsamia się w pewnym stopniu z autorem. Obaj mają szlacheckie pochodzenie, są autorami Pamiętnika z okresu dojrzewania. To debiutancki utwór Witolda Gombrowicza źle przyjęty przez krytykę. Są mniej więcej w tym samym wieku (około trzydziestu lat). Opowiadacz tworzy zapis swych losów i przeżyć na wzór pamiętnika. Jego relacje są subiektywne, wypełnione ekspresyjnymi sformułowaniami. Ujawnia się w nich jego psychiczny stan.

Narracyjny problem komplikuje się, gdy już na pierwszych stronach utworu pojawia się profesor Pimko. Przenosi bohatera z powrotem do szkoły. Zamienia go w nastoletniego ucznia szóstej klasy. Dużo odmłodzony Józio nadal pamięta przeszłość i ma świadomość swojego prawdziwego wieku. Jak więc widzimy, już na początku książki występują dwie postaci narratorów. Gombrowicz nie ujawnił, czy narrator kolejnych rozdziałów jest inną osobą niż ten z pierwszych stron. Trzeba przyjąć, że najobszerniejszym, pierwszoosobowym narratorem powieści jest ten sam człowiek. Ma jednocześnie trzydzieści i szesnaście lat.

Główny bohater opowiada swą historię. Mówi, jak trafił do szkoły, mieszkał na stancji u Młodziaków, przebywał w Bolimowie. Jednak nie zapisuje on swoich wspomnień. Wydarzenia z przeszłości dzieją się na oczach czytelnika.

Józio jako trzydziestolatek wraca do szkolnych czasów. Nie wiemy, czy mówi do nas uczeń, czy dorosły mężczyzna. Świat widziany oczami każdego z nich, może bardzo się różnić. Wypowiedzi narratora nie są jednorodne, zaskakują, a czasem przeczą sobie.

Józio Kowalski to tak zwany everyman - każdy. Nie znamy jego przeszłości. Wiemy, że pisze „Pamiętnik z okresu dojrzewania”. Jego nazwisko także nic nie wyjaśnia. Jest pospolite.

Przeniesienie bohatera do szkolnej ławki sprawia, że czuje się on rozbity. Z jednej strony czuje się dorosły i dojrzały i z tego miejsca patrzy na świat. Z drugiej musi podporządkować się Pimce, dyrektorowi, Młodziakom. Jest niedojrzałym gimnazjalistą. Taka sytuacja tworzy rozbicie. Nie jest przyjemna.

Trzy role narratora

Osobą mówiącą w powieści jest Józio. To drugie ja autora (Pamiętnika z okresu dojrzewania). „Ja” jest jednocześnie młode i stare, doświadczone i niedoświadczone. Narrator-bohater jest nieokreślony. Czytelnik nie wie kim, tak naprawdę, jest.

Gombrowicz rozbija „ja” narratora na trzy osobne role:

„ja” – autor odsyła do osoby Gombrowicza. Narracja w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Występuje w przedmowach do dwóch opowiadań Pisarz uzasadnia swoją decyzję o napisaniu wstępów. Określa charakter i funkcję wprowadzonych utworów. Występują wtrącenia dotyczące literatury i filozofii. To odautorskie komentarze pozwalające zrozumieć intencje pisarza. Stanowią jednostronny dialog z czytelnikiem.

„ja” – narrator – występują w opowieściach o Filibercie i Filidorze. Narracja trzecioosobowa. „ja” – bohater - występuje jako Józio – opowiadacz Reprezentuje w pewnym sensie autora książki i tworzy pamiętnikarski zapis swoich przygód. Jego uwagi są subiektywne, pełne ekspresji, ujawniają stany psychiczne. Narracja pierwszoosobowa.

Narracja w Ferdydurke jest więc niejednorodna. Występuje trzech narratorów, pod którymi ukrywa się ta sama osoba. J. Błoński mówi o skutkach takiej konstrukcji osoby narratora: „(…)dzięki zmąceniu, przysłonięciu, rozmnożeniu bohatera-narratora staje się on nie tyle lepiej widoczny, bo widać go niejasno, niedokładnie… ile bardziej obecny. Właśnie dlatego, że nie wiadomo dobrze, kim jest, zwraca ku sobie spojrzenie czytelnika. Im trudniej go uchwycić, określić, tym więcej miejsca zajmuje na literackiej scenie”.

Narrator Ferdydurke pełni aż trzy role wewnątrz powieści – bohatera, opowiadacza i pisarza. Farent podsumował kompozycję powieści słowami: „Atrakcyjność Ferdydurke podważa zarazem dotychczasową tradycję prozy realistycznej i naturalistycznej, odbiega również od typowej powieści psychologicznej, a także od pamiętnika w pełnym sensie tego terminu. Poza groteskowym, satyrycznym ujęciem rzeczywistości przedstawionej, wnosi komentarz do obowiązujących w literaturze konwencji i upodobania do czynności gatunkowej, łamiąc uświęcone wcześniejszą praktyką zasady”.

Narrator przedmów i opowiadań

Innym narratorem jest osoba z Przedmów do dwóch „dodanych” opowiadań. Napisane są stylem felietonu i literackiego manifestu. Autor w pierwszej osobie liczby pojedynczej uzasadnia decyzję o napisaniu wstępów. Określa ich funkcje. Farent pisze: „Są to [...] komentarze odautorskie, pozwalające zrozumieć intencje pisarza”. Narrator utożsamia się miejscami z Józiem, stwierdzając na przykład: „Pimko mnie upupił”.

Trzecią kreacją narratora jest ta zbliżająca Ferdydurke do powieści realistyczne. Jednak o realizmie nie może być mowy, ponieważ opisane losy są nieprawdopodobne. Opowiadacz w trzeciej osobie przedstawia zdarzenia, w jakie uwikłani zostali Filidor i Filibert.

Podkreślić należy fakt, iż „Narratorzy poszczególnych opowiadań są wariantem tego samego modelu”, choć mamy do czynienia z dwoma opowiadaniami. Filidor dzieckiem podszyty jest napisany w oparciu o XVIII-wieczną francuską powiastkę filozoficzną, a z kolei Filibert dzieckiem podszyty przypomina bajkę i przypowieść.

Narrator tych tekstów - niejaki doktor Antoni Świstak, asystent - jest autorem wielu celnych spostrzeżeń i uwag, nieprzypominających wywodów Józia. Widać, że dysponuje większą wiedzą i dojrzalszą świadomością, niż narrator pierwszoosobowy.

Gombrowicz wyselekcjonował, zestawił, lecz przede wszystkim wykorzystał w pełni świadomie elementy tradycyjnych form literackich. Dowodem tego są poświęcone literaturze uwagi narratora-autora. Józio relacjonuje niekiedy swe przygody w sposób przynależny intymnemu dziennikowi. Innym razem robi to w sposób reportażowy. Pisarz zmienić formę wypowiedzi na powiastkę filozoficzną lub „zaczepną, groteskową, parodiującą traktaty filozoficzne mowę myśliciela bawiącego się językiem”.

Narrator jako pisarz powieści

Zgodnie z przedmową autora, jego celem będzie napisanie książki. Kiedy oddaje głos trzydziestoletniemu Józiowi to powodem snucia opowieści jest chęć odnalezienia równowagi w życiu. Z kolei nastoletni Józio za wszelką cenę pragnie wyrwać się ze świata, w którym jest „Upupiany|”. Zniewalany przez innych. Taki podział ról wpływa, że akcja powieści może toczyć się na trzech odmiennych płaszczyznach.

Z trzech ról podstawową jest rola pisarza. Zaczyna „pisać pierwsze stronice mojego własnego, takiego jak ja, identycznego ze mną (…) dzieła suwerennie przeprowadzającego własną narrację moją przeciwko wszystkiemu i wszystkim”.

Klamrą utworu jest więc motyw pisania powieści. Narrator odwołuje się do własnych wspomnień. Tłumaczy, dla czego nie może stworzyć dzieła samodzielnego. Niezależnego od innych. Pokazuje, jak życie na każdym kroku urabia człowieka niczym glinę.

W opisy dojrzewania Józia wplecione są dygresje to dwie przedmowy i powiastki filozoficzne. W przedmowach autor – narrator zajmuje się tematem literatury i tworzenia. Opinie te są takie same, jak sądy autora.

Literatura przestaje opisywać rzeczywistość. Interpretuje ją. Gombrowicz rezygnuje z jednoznacznych wypowiedzi. Podstawą narracji jest przedstawianie zdań na serio i zdań napisanych w określonej konwencji. Opartych na stereotypach. Autor często wyprowadza czytelnika na manowce. Świadomie z niego drwi.

Autor wykorzystał różne perspektywy narracyjne i odmienne formy wypowiedzi. Spowodowało to, że otrzymaliśmy utwór zaskakujący nie dość, że tematyką, to i sposobem jej przedstawienia. Nowoczesnym rozwiązaniem technicznym jest jednostronny „dialog” narratora z czytelnikiem. Przykłady mamy na końcu książki.

Pytania i odpowiedzi

Kto opowiada historię w „Ferdydurke”?

Głównie Józio Kowalski, bohater i opowiadacz. W przedmowach głos zabiera autor, a opowiadania o Filidorze i Filibercie mają własnego narratora.

Jakie trzy role pełni narrator?

Bohatera, opowiadacza i pisarza, który zapowiada, że napisze książkę, i na bieżąco komentuje własne pisanie.

Co oznacza, że Józio jest everymanem?

Że jest zwykłym człowiekiem jak każdy. Nie znamy jego przeszłości, wiemy tylko, że jest trzydziestoletnim początkującym pisarzem.

Szybki test

Najobszerniej w „Ferdydurke” występuje narracja:

Gombrowiczowska narracja jest złożona i skomplikowana, ponieważ wypowiadają się:

Filidor dzieckiem podszyty jest napisany w oparciu o XVIII-wieczną powiastkę filozoficzną pochodzącą z: