FerdydurkeWitold Gombrowicz

Forma w „Ferdydurke”

Forma to najważniejsze pojęcie „Ferdydurke”. Gombrowicz rozumie przez nią społeczną rolę, maskę i sposób bycia wśród ludzi, który narzucają nam inni. Józio w całej powieści próbuje się od takich form uwolnić.

Czym jest forma

Najważniejszą kwestią powieści Ferdydurke jest kwestia formy. Gombrowicz w swojej bogatej twórczości często poruszał problem formy. Określa: „wszelkie sposoby wyrażania siebie, gesty czyny, mówienie, decyzje, postawa, styl i sposób bycia; czyli jest to ogólna postawa wobec życia i kształt, jaki przyjmuje człowiek wobec reszty świata”

Stanowi: (…)społeczną rolę, maskę, sposób istnienia wśród innych i zależnie od nich (od tego, kim są, jacy są, jak zachowują się w określonych sytuacjach)”.

Taka definicja oznacza, że jest ona instrumentem organizacji życia społecznego, systemem koegzystencji, obustronnej umowy.

Forma jest naturalnym sposobem istnienia człowieka w świecie, między innymi ludźmi. To idea poprzez którą człowiek styka się z ludźmi, poznaje świat, nadaje mu sens, tworzy kulturę. Forma może jednak ograniczać człowieka. Sprawić, że staje się sztuczny.

Autor przez formę rozumie „wszelkie […] sposoby uzewnętrzniania się: słowa, idee, gesty, postanowienia, czyny”. Potrzebujemy formy, aby istnieć. Człowiek może wyrazić się tylko poprzez formę.

Jak definiują ją badacze

Tadeusz Kępiński, badacz twórczości autora Ferdydurke zauważa: „Forma – to wszystkie sposoby przejawiania się (wyrażania, manifestowania, zachowania) człowieka”.

Trochę inaczej pojęcie to rozumie Farent, autor opracowania powieści: „Forma jest – generalnie rzecz biorąc – rodzajem więzów krępujących swobodę i naturalność jednostki, dlatego też należy dążyć do przeciwstawienia się jej, do tego, by to nie ona panowała nad człowiekiem, lecz odwrotnie. Trzeba jednak docenić jej funkcję porządkującą rzeczywistość i relacje międzyludzkie”.

Natomiast Jan Błoński pisze: „bezmierny chaos świata stara się człowiek poskromić – o ile możliwe! – ujmując go w zapamiętywane formy. Formy zmysłowe, werbalne, gestyczne, społeczne, jakie się tylko da”.

Z kolei Zdzisław Łapiński podkreśla „społeczną rolę formy i wiąże jej istnienie z obecnością drugiego człowieka. Jest to „całość adresowana”, a więc zawsze skierowana do kogoś. Jakkolwiek uściślilibyśmy znaczenie pojęcia „forma” w powieści, zawsze trzeba będzie stwierdzić, że jest ona wynikiem wzajemnego oddziaływania na siebie ludzi”.

Forma w życiu społecznym

Forma narzuca określony sposób postępowania. Ustalonych normy i zasady krępują. Powodują, że człowiek czuje się nieprawdziwy. Nie jest do końca sobą. Przypomina ubranego w kostium aktora , który ukrywa swe wnętrze przed innymi.

W swoim życiu każdy uwikłany jest w relacje z innymi. Zmuszony jest przybierać odpowiednie miny i pozy. Zachowywać się w określony sposób. Często źle się z tym czuje. Nie chce być zniewolony przez innych i schematy. Pragnie wyzwolić się. Gombrowicz pokazuje, że nie jest to możliwe. Człowiek wciąż jest „upupiany" i „gwałcony”.

Forma jest fundamentem życia w społeczeństwie. Porządkuje świat. Decyduje o społecznej roli człowieka. Kształtuje świat. Tworzy język, jakim każdy się posługuje. Jest wszechobecna. Nie sposób z nią walczyć i wygrać. Towarzyszy jednostce od urodzenia do śmierci.

Gombrowicz był doskonałym obserwatorem i potrafił to wykorzystać, czyniąc miejscem zdarzeń szkołę, w której uczniowie padają ofiarą pedagogów. Z kolei u Młodziaków mamy przykłady narzucenia formy przez rodziców swej córce.

Forma jest również sposobem i jednocześnie wytworem kontaktowania się z ludźmi. Tylko jej obecność pozwala zaistnieć jednostce w świadomości innych.

Życie każdemu przypisuje określoną rolę społeczną. Czyni to w każdej chwili. Z tego powodu człowiek wciąż prowadzi grę z tymi, którzy go otaczają i z sobą samym. Osoba jednym razem przyjmuje „gębę”, innym razem ją narzuca. W ten sposób buduje własną osobowość. Wpływa też na charakter innych.

Forma przejawia się najwyraźniejjęzyku. Jest on w pełni określony. Opiera się na ustalonych zasadach. Pisarze także są nim ograniczeni. Nigdy do końca nie mogą stworzyć czegoś własnego. Poddają się formie, jaką wymuszają na nich język i czytelnicy.

Forma narzuca i zniewala

Forma, narzucana przez rolę społeczną, występuje na wszystkich płaszczyznach naszego życia. Pojawia się we wszystkich relacjach, w których występują zależności i układy. Na przykład stereotyp szef – podwładny, skłaniający dwóch uczestników interakcji do wykonania pewnych czynności. Ujawnia się dominacja jednej osoby nad drugą.

Jesteśmy niewolnikami „tego, co wypada, a co nie, tego, co należy, co się powinno zrobić lub powiedzieć, a czego absolutnie nie”.

Forma fałszuje naszą prawdziwą naturę, nasze „ja”, przez co jest również źródłem cierpień. Jesteśmy ograniczeni drugim człowiekiem, ponieważ ma on jakieś wyobrażenie o nas, tworzy formę, w jaką nas „wkłada”.

Forma sprawia, że naturalność nie jest możliwa. To powoduje, że człowiek odczuwa konflikt między formą, a sobą. Między światem zewnętrznym, a własnym wnętrzem. Walczy między potrzebą identyfikacji z ideami, z innymi, a potrzebą dystansu i indywidualizmu. Dotyczy to zarówno jednostek, jak i całych społeczności.

Jednostka chcąc być akceptowana musi ulec formie, przystosować się do otoczenia. Musi zrozumieć, że jest postrzegana przez innych w konkretny sposób. Dlatego właśnie udaje kogoś, kim nie jest. W ten sposób zyskuje przychylność otoczenia i szacunek. Sama sobie przyprawia „gębę”. Jedni ulegają narzuconej formie, drudzy potrafią nią manipulować. Zmieniać się w stosunku do okoliczności.

Człowiek, który zdaje sobie sprawę z narzucanych jej zachowań, cierpi. Nie może się od tego uwolnić, bo: „nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę, a przed człowiekiem schronić się można jedynie w objęcia innego człowieka. Przed pupą zaś w ogóle nie ma ucieczki”.

Forma nie jest dana raz na zawsze

Forma zatem jest więc zmienna, dynamiczna, często daje do myślenia. Jej „elastyczność” i „plastyczność” polega na tym, że doskonale adaptuje się do warunków, w jakich akurat musi nad kimś „zapanować”. Farent zauważa, że jest sposobem „ustanawiania hierarchii między ludźmi”. Narzucamy komuś formę bez udziału naszej świadomości. Innym razem to my jesteśmy mimowolną ofiarą działania formy. Określone sytuacje czy ludzie wymuszają na nas pewne zachowania, gesty, słowa.

Jednak forma nie jest dana raz na zawsze. W ciągu życia człowiek się zmienia. Nakłada różne maski, zmienia „gębę”. Zależy to głównie od osób z jakimi się przebywa. To inni narzucają formę. Człowiek pragnie uwolnienia. Gombrowicz wyraża pragnienie: „Niech kształt mój rodzi się ze mnie, niech nie będzie zrobiony mi!”. To zdanie jest podstawą do zrozumienia filozofii powieści.

Gombrowicz puentuje swoje dzieło stwierdzeniem, iż nie można całkowicie odrzucić formy i być od niej wolnym. „Nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę, a przed człowiekiem schronić się można jedynie w objęcia innego człowieka. Przed pupą zaś w ogóle nie ma ucieczki”. Jesteśmy skazani na formę, ponieważ jesteśmy częścią społeczeństwa. To ono narzuca nam swoje zasady. Nie można uciec przed formą, ponieważ forma to ludzie.

Walka z formą

Powieść Ferdydurke jest specyficznym, nowatorskim przykładem ujęcia szerokiej problematyki. Odnajdziemy w niej elementy psychologii, filozofii i socjologii. Jest doskonałą wykładnią mentalności człowieka, który przez całe życie jest uwikłany w schematyczne zachowania, gesty, pozy. Mówi to, czego oczekują od niego inni (tworzący społeczeństwo). Dopasowuje język do aktualnych relacji międzyludzkich.

Formy osaczają jednostkę, kradną jej prawdziwe przekonania czy zachowania. Powodują, że przestaje być szczera, prawdziwa i naturalna. Forma zabiera człowiekowi jego indywidualne cechy i wolność wyboru. Nie odbiera mu świadomości, że jest jej niewolnikiem, służy konwencjom, układom. Ferdydurke to krytyka formy, która fałszuje ludzką naturę, zabija w człowieku autentyczność, naturalność, szczerość.

Narrator powieści zdaje sobie sprawę ze swego uwikłania w ową sieć wpływów. Wymusza ona konieczne w danej sytuacji reakcje. Wypowiada wojnę formie, którą toczy w trzech bitwach. Pierwsza to zapoznanie się ze schematyczną dydaktyką szkoły, z jej infantylizmem, ortodoksją, a wręcz zidioceniem staroświeckich belfrów. Drugie starcie to rozrachunek z teoretycznie wyzwoloną obyczajowo i seksualnie mieszczańską rodziną. Trzecie stanowi konfrontację z konserwatyzmem ziemiańskim.

W wyniku tych walk z formą Józio kompromituje jej różne odmiany, ujawniając ich dziwaczność. Symbolizują to słowa: „pupa”, „łydka”, „gęba”. Bohater obnaża prawdę o nich w groteskowych scenach, zakończonych „kupą”. "Kupa" oznacza „kłębowisko”, wielką bijatykę. Forma pęka, jednak jest na tyle potężna (oby nie rzec - wszechpotężna), że nie można jej zniszczyć. Nie można też przed nią uciec: „nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę” – konkluduje autor.

Choć człowiek z całych sił pragnie się uwolnić, osiągnąć niezależność, to jednak nie może. Walka z formą jest z góry skazana na niepowodzenie. Jarzębski twierdzi, że: „(…) człowiek, chcąc nie chcąc, grzęźnie wciąż w gotowych językach i konwenansach, które nie tylko mu świat objaśniają, ale i jemu samemu wyznaczają w nim gotową rolę do odegrania. I jak – próbując się z tego więzienia form wyzwolić – nieustannie popada w nowe uzależnienie, bo przecież bez formy w ogóle żyć nie może. Odbywa się to na wielu różnych poziomach: od poziomu zwyczajnych gestów do poziomu refleksji filozoficznej nad światem”.

Gombrowicz również był podobnego zdania. Uważał, że człowiek pod maską, formą nie ma twarzy. Twierdził: „(…) można tylko żądać, aby uprzytomnił sobie swoją sztuczność i ja wyznał”. Zwycięstwo nad formą jest niemożliwe. Jedyne, co możemy uczynić, to przyznać się, że nigdy nie będziemy „prawdziwi” i naturalni.

Próby buntu, nie dość, że skończą się klęską, to jeszcze zabierają nam siły na codzienne zakładanie i noszenie masek. Tezę tę potwierdza sam autor Ferdydurke: „Nie mogę być sobą, a jednak chcę być sobą i muszę być sobą – oto antynomia, z tych nie dających się uładzić… i nie oczekujcie ode mnie lekarstw na nieuleczalne choroby. >>Ferdydurke<< stwierdza jedynie to wewnętrzne rozdarcie człowieka – nic więcej”.

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza forma u Gombrowicza?

Społeczną rolę, maskę i sposób istnienia wśród innych ludzi. Forma wynika z tego, jak postrzegają nas inni, i porządkuje relacje między ludźmi.

Dlaczego nie da się uciec od formy?

Bo łamiąc jedną formę, zaraz wpadamy w następną. Gombrowicz ujmuje to w zdaniu, że nie ma ucieczki przed gębą, chyba że w inną gębę.

Jakimi słowami powieść nazywa formę?

Trzema: „pupa”, „gęba” i „łydka”. Opisuje je artykuł Pupa, gęba i łydka.