FerdydurkeWitold Gombrowicz

Groteskowy obraz świata. Omów zagadnienie na podstawie „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Świat „Ferdydurke” jest zdeformowany: trzydziestolatek trafia do szkolnej ławki, uczniowie wyzywają się na pojedynek na miny, a nowoczesna rodzina trzyma w szafach adoratorów córki. Odpowiedź pokazuje, jak Gombrowicz łączy śmieszność z grozą i po co robi to w powieści z 1937 roku. Kontekst to groteska jako kategoria estetyczna i awangarda międzywojenna.

Teza

Gombrowicz przedstawia świat jako teatr przerysowanych ról. Groteska pozwala mu pokazać, że ludzie żyją w formach, które wydają się naturalne, a po przesadzeniu okazują się śmieszne i przerażające naraz. Absurdalna fabuła, karykaturalne postacie i zabawa językiem służą jednemu celowi: odsłonięciu prawdy o człowieku.

Argument pierwszy: absurdalna fabuła

Powieść zaczyna się od zdarzenia, którego nie da się wytłumaczyć logicznie. Profesor Pimko zjawia się w mieszkaniu trzydziestoletniego pisarza Józia i uznaje, że ten ma braki w wykształceniu. Zabiera go do gimnazjum dyrektora Piórkowskiego, gdzie dorosły człowiek ma uczyć się razem z nastolatkami. Józio przez pierwsze rozdziały próbuje wmówić sobie, że to sen, a potem musi pogodzić się z nowymi regułami.

Zasada przyczyny i skutku w całej fabule jest naruszona. Czas płynie chronologicznie, ale bohater zmienia wiek na życzenie innych. Kolejne etapy losów Józia (szkoła, stancja u Młodziaków, dworek w Bolimowie) kończą się bójką i zamieszaniem, które Gombrowicz nazywa „kupą”. Każde z nich ośmiesza inne środowisko, a mimo to łączy je ten sam mechanizm: bohater przyjmuje formę narzuconą przez otoczenie.

Argument drugi: przerysowane postacie i sceny

Najsłynniejszą sceną groteskową jest pojedynek na miny między Miętusem a Syfonem. Dwaj uczniowie, otoczeni przez kolegów, nie biją się, tylko wykrzywiają twarze, a spotkanie ma regulamin odczytany przez sekundanta. Pojedynek kończy się bójką, a Syfon po upokorzeniu nie potrafi się pozbierać i się wiesza. Śmiech miesza się tu ze śmiercią.

Podobnie przerysowani są inni bohaterowie. Nauczyciele wyglądają jak manekiny, matki stojące za płotem szkoły zachwycają się, że ich dzieci są „upupiane”, a nauczyciel polskiego Bladaczka powtarza utarte banały o Słowackim. W domu Młodziaków nowoczesność polega na swobodzie obyczajów, ale w szafach pokoju córki chowają się adoratorzy, wśród nich sam profesor Pimko. W Bolimowie panowie biją parobka, a Miętus próbuje się z nim „bra…tać”, co kończy się ogólną awanturą. Wszystkie te sceny są śmieszne, ale pokazują ludzi zamkniętych w rolach.

Argument trzeci: groteska języka i kompozycji

Groteskowy jest także język powieści. Gombrowicz wymyśla słowa „pupa”, „gęba” i „łydka”, którymi nazywa kolejne formy: niedojrzałość, maskę i nowoczesność. Postacie mówią własnymi stylami: Młodziakowie zdrobnieniami, uczniowie szkolną gwarą, parobek gwarą wiejską. Autor parodiuje cudze wypowiedzi, tworzy znaczące nazwiska i neologizmy.

Groteską jest też kompozycja. Fabułę przerywają dwie przedmowy i dwa opowiadania, które nie mają związku z losami Józia. Pierwsze opowiada o pojedynkach dwóch uczonych, Filidora i Momsena, którzy po absurdalnym sporze o policzek wymieniają dobytek na złotówki i stają do walki. Takie wstawki sprawiają, że powieść nie przypomina tradycyjnej prozy realistycznej, a czytelnik nie może uwierzyć, że widzi zwykły świat.

Kontekst kulturowy: groteska i awangarda

Słowo „groteska” pochodzi od włoskiego „grotta”, czyli jaskinia: tak nazwano ozdoby odkryte w starożytnych podziemnych salach. Z czasem groteską nazwano chwyt, który łączy rzeczy niepasujące do siebie, na przykład śmieszne z przerażającym, i zniekształca rzeczywistość. Zamiast opisywać świat, autor buduje świat, który nie istnieje.

„Ferdydurke” z 1937 roku należy do awangardy dwudziestolecia międzywojennego, która łamała reguły realizmu. Gombrowicz nie chciał opisywać wydarzeń tak, jak mogły zajść naprawdę. Interesowało go to, jak człowiek zachowuje się wobec innych. Groteska była do tego narzędziem: przerysowując formy, pokazywał, że nasze role są umowne.

Podsumowanie

Świat „Ferdydurke” jest groteskowy, bo składa się z przerysowanych ról. Absurdalna fabuła, karykaturalne postacie i język pełen zabaw słownych pokazują, że ludzie żyją w formach narzuconych przez szkołę, nowoczesność czy tradycję. Czytelnik śmieje się z tej deformacji, ale rozpoznaje w niej prawdę o własnych zachowaniach.

Pytania i odpowiedzi

Co jest najbardziej groteskowe w „Ferdydurke”?

Zamiana trzydziestoletniego pisarza w ucznia gimnazjum, pojedynek na miny, nowoczesność Młodziaków i próba bratania się Miętusa z parobkiem. Każda z tych scen jest śmieszna i niepokojąca jednocześnie.

Po co Gombrowicz używa groteski?

Żeby pokazać, że ludzie żyją w formach narzuconych przez otoczenie. Przerysowanie ról ujawnia ich sztuczność.

Jak groteska łączy się z formą?

Każda forma, na przykład „pupa” ucznia czy „gęba” szlachcica, jest przedstawiona w przesadzie. Widać wtedy, że nikt nie zachowuje się naturalnie.

Jakiego jeszcze kontekstu użyć w odpowiedzi o groteskowym obrazie świata?

Filozoficznego lub historycznego, na przykład doświadczeń XX wieku, które zachwiały wiarą w rozsądny porządek świata. Ważne, żeby powiedzieć, co ten kontekst wnosi do odczytania powieści.