Nawłoć i Chłodek: dwa światy polskiej wsi
Nawłoć to dwór Wielosławskich pod Częstochową, w którym Cezary Baryka spędza jesień po wojnie z bolszewikami. Chłodek to folwark należący do tej samej posiadłości, gdzie Cezary mieszka dwa tygodnie i widzi, jak żyją parobkowie i komornicy. Zestawienie obu miejsc pokazuje kontrast między sielanką ziemiaństwa a ciężką pracą ludzi, którzy je utrzymują.
Nawłoć: dwór pełen jedzenia i śmiechu
W Nawłoci Cezary po raz pierwszy od śmierci rodziców czuje się szczęśliwy. Narrator pisze, że było mu dobrze z obcymi ludźmi, jakby znał ich od lat. Czas upływa na obiadach, kolacjach i podwieczorkach, które trwają niemal cały dzień, na przejażdżkach i zabawach. Ksiądz Anastazy chrapie do południa, a Maciejunio ciągle nakrywa do stołu. Rodzina nie myśli o niebezpieczeństwie, o którym ostrzega Cezary.
Chłodek: dwa tygodnie wśród ludzi pracy
Cezary jedzie do Chłodka z Karoliną, Anastazym i Hipolitem. Chciałby tam pracować jako pisarczyk prowentowy, żeby poznać życie prostych ludzi. Mówi, że chce poznać
chłopów, Żydów i robotników z bliska. Po bójce z Barwickim rzeczywiście tam zamieszkuje. Ekonom Gruboszewski przyjmuje go z nieufnością, bo boi się o swoją posadę. Cezary tłumaczy mu: Nie jestem wcale „jaśnie pan”, lecz najzwyklejszy Baryka.
Wigilię spędza z rodziną Gruboszewskich. Pracuje od świtu do nocy, a widok nędzy komorników wywołuje w nim bunt. Myśli: Cóż za zwierzęce pędzicie życie, chłopy silne i zdrowe!
Kontrast i jego znaczenie
Żeromski zestawia komiczno-sielankową konwencję Nawłoci z naturalistycznym obrazem Chłodka. Dwór jest miły i gościnny, ale zależy od pracy ludzi, których nie widać przy stole. Cezary po raz pierwszy zauważa tę zależność, a czytelnik widzi, że hasła o odbudowie Polski nie obejmują wszystkich jej mieszkańców.
Pytania i odpowiedzi
Gdzie leży Nawłoć?
W okolicach Częstochowy. Jest to dwór rodziny Wielosławskich.
Kto mieszka w Chłodku?
Ekonom Gruboszewski z rodziną, młynarz, parobkowie i komornicy. Cezary mieszka tam przez dwa tygodnie jako gość ekonoma.
Dlaczego Hipolit nie chce, żeby Cezary pracował w Chłodku?
Uważa to za śmieszną pozę i boi się, że szlachcic, który pracuje jak parobek, zostanie wyśmiany przez okolicę.
Co Cezary myśli o chłopach z Chłodka?
Współczuje im i uważa, że powinni się zbuntować. Zastanawia się, dlaczego nie robią tego, skoro jedni mają jedzenia za dużo, a inni żyją po to, żeby nie umrzeć z głodu.