Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka. Omów zagadnienie na podstawie „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
W „Przedwiośniu” wojna i rewolucja uczą bohaterów więcej niż dom i szkoła. Cezary Baryka najpierw zachwyca się rewolucją w Baku, a potem widzi, jak niszczy ona jego rodzinę i miasto. Jego ojciec Seweryn wraca z wojny odmieniony i pełen miłości do Polski, a matka Jadwiga w czasie rewolucji zamienia się w opiekunkę całej rodziny. Kontekstem jest historia lat 1914 do 1920.
Teza
Wojna i rewolucja zmieniają ludzi szybciej niż zwykłe życie. W powieści Żeromskiego przynoszą one doświadczenie ostatecznie bolesne: Cezary traci matkę i ojca, a świat, który znał, przestaje istnieć. Jednocześnie zmuszają do wyborów, których wcześniej nikt by nie podjął, i odsłaniają, kim bohaterowie naprawdę są.
Argument pierwszy: rewolucja w Baku (Cezary Baryka)
Czternastoletni Cezary ma po wyjeździe ojca dużo swobody i chętnie słucha mówców na wiecach. W Baku patrzy na pochody, egzekucje i samosądy, a hasła rewolucji wydają mu się wyjęte z jego wnętrza
. Z przekonania oddaje bolszewikom ukryte złoto ojca, choć matka, która przeczuwa kłopoty, część skarbu schowała poza domem. Później sam przyznaje, że rewolucja jest dla niego sprawą moralną. Przy grobie matki tłumaczy jej ducha: jest to konieczność, wyższa ponad wszystko. Jest to prawo moralne
.
Doświadczenie zmienia jednak jego poglądy. Rodzina traci mieszkanie, matka umiera z wycieńczenia, a w Baku wybucha walka Tatarów z Ormianami. Cezary musi zakopywać zwłoki i przekonuje się, że nie tylko rewolucjoniści, lecz i wszyscy inni mają w sobie żyłkę do rzezi
. Ciało pięknej Ormianki, którą zabito w rzezi, pokazuje mu, ile kosztuje rzekomo szlachetna idea.
Argument drugi: wojna zmienia Seweryna i Cezarego
Seweryn Baryka był przed wojną spokojnym urzędnikiem. Na froncie walczy w Prusach Wschodnich i w Karpatach, a potem trafia do polskich legionów. W drodze do Moskwy opowiada synowi, że bardzo się zmienił: Jakby kto moją duszę na nice wywrócił.
Tłumaczy, że dopiero wtedy, kiedy przeszedł z legionami przez polską ziemię, wszystko zrozumiał
. Z wojennego doświadczenia bierze się jego miłość do Polski i opowieść o szklanych domach, która ma zarazić syna tą samą wiarą.
Cezary poznaje wojnę w 1920 roku jako żołnierz. Idzie na front, bo chce uniknąć niesławy, a nie dlatego, że czuje się patriotą. Marsz za cofającym się wrogiem uczy go jednak patrzeć: widzi spalone mosty i wsie, ślady rabunków i rzezi, niszczyciel i rabuś
odchodzi przed nim na wschód. Ojcowskich szklanych domów nie spotyka nigdzie, i z wolna przestaje o nich myśleć. W tej służbie jest, jak mówi narrator, żołnierzem w każdym calu
.
Argument trzeci: matka i codzienność wojny (Jadwiga Baryka)
Pani Jadwiga przez lata była cieniem męża. Po jego wyjeździe musi zająć się domem, a w czasie rewolucji i głodu wymyka się za miasto po zboże, które zamienia na mąkę i chleb. Cezary dostrzega to dopiero, gdy rewolucja zabiera im mieszkanie. Wtedy zauważa, że matka, która ma czterdzieści lat, wygląda na sześćdziesiąt: Zgarbiła się, skuliła, zmalała.
Jadwiga pomaga też księżnej Szczerbatow-Mamajew i jej córkom, które przypłynęły do Baku. Za tę pomoc rewolucjoniści karzą ją przymusową pracą w porcie, gdzie umiera. W jej losie widać, że wojna i rewolucja dotykają także tych, którzy nie walczą, i że codzienna odwaga bywa równie ważna jak odwaga na polu bitwy.
Kontekst historyczny: lata 1914 do 1920
Powieść opisuje kilka wydarzeń, które naprawdę miały miejsce. Pierwsza wojna światowa wybuchła 28 lipca 1914 roku, a Polacy z zaboru rosyjskiego byli wcielani do armii cara. W listopadzie 1917 roku bolszewicy zdobyli władzę w Piotrogrodzie, a rewolucja dotarła do Baku. W 1918 roku miasto było oblężone, a potem zajęte przez Turków, co skończyło się rzezią Ormian. Wojna polsko-bolszewicka z 1920 roku zakończyła się bitwą warszawską, którą nazwano „cudem nad Wisłą”. Wszystkie te wydarzenia Żeromski wykorzystał w losach Cezarego.
Podsumowanie
Wojna i rewolucja dają bohaterom „Przedwiośnia” doświadczenia, na które nie ma lekcji. Cezary uczy się od nich nieufności wobec haseł, Seweryn miłości do ojczyzny, a Jadwiga wytrwałości. Dla wszystkich kosztują one dużo: dom, zdrowie albo życie.
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego Cezary na początku popiera rewolucję?
Bo ma czternaście lat, nie ma ojca, który by go pilnował, i jest zafascynowany tym, co mówią mówcy na wiecach. Hasła o sprawiedliwości wydają mu się oczywiste, a krzywdy, o których słyszy, każą mu pogardzać bogactwem własnego domu.
Co zmienia poglądy Cezarego na rewolucję?
Śmierć matki, rzeź w Baku i praca przy zakopywaniu zwłok. Szczególnie wstrząsa nim widok ciała pięknej Ormianki, po którym zaczyna wątpić, czy wspaniałe hasła usprawiedliwiają takie zbrodnie.
Czy Cezary idzie na wojnę z patriotyzmu?
Nie, w powieści mówi się, że nie pałał entuzjazmem do wojaczki i poszedł z kolegami z obawy przed niesławą. Dopiero w czasie marszów widzi ślady rabunków i rzezi, które zrażają go do bolszewików.
Jaki inny kontekst można wybrać?
Filozoficzny: pytanie, czy cel usprawiedliwia środki. Rewolucyjne hasła Cezarego zderzają się z tym, co widzi w Baku, więc można omówić, czy przemoc w imię sprawiedliwości jest do obrony.