PrzedwiośnieStefan Żeromski

Utopijny i realny obraz rzeczywistości. Omów zagadnienie na podstawie „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

W „Przedwiośniu” utopijny obraz świata zderza się z rzeczywistością. Szklane domy Seweryna Baryki opisują idealną Polskę, ale Cezary zastaje brudne miasteczka, nędzę wsi i biedę Warszawy. Dwór w Nawłoci wygląda jak arkadia, a obok niego stoi Chłodek, gdzie żyją ludzie na granicy głodu. Komunistyczne hasła o równości kończą się w Baku rzezią. Kontekstem jest tradycja literacka utopii.

Teza

Żeromski zestawia piękne wizje z rzeczywistością, żeby pokazać, ile dzieli marzenia od życia. Utopia w powieści nie jest złem samym w sobie, bo pozwala wyobrazić sobie lepszy świat, ale staje się niebezpieczna, gdy zasłania prawdę o tym, co dzieje się obok.

Argument pierwszy: szklane domy i brudna wieś

Seweryn opisuje w pociągu Polskę, w której domy ze szkła są kolorowe, czyste i tanie, fabryki należą do pracowników, a artyści projektują nawet chaty. Opowiada, że to wszystko dzieje się dzięki wynalazkowi, a nie przemocy. Cezary komentuje to krótko: Marzenia! Marzenia! ojciec zaś odpowiada: Marzenia, o młody rewolucjonisto?

Zderzenie z prawdą następuje w pierwszym polskim miasteczku. Domy są kryte porwaną papą, uliczki pełne błota, a w rynku stoją żydowskie kramy z brudnymi oknami. Cezary rozmyśla: Gdzież są twoje szklane domy? Przedstawienie świata ze szkła kontrastuje z błotem polskiej prowincji, a rozczarowanie Cezarego jest tym większe, im piękniejsza była opowieść.

Argument drugi: Nawłoć jako arkadia i Chłodek jako prawda

Dwór w Nawłoci jest sielanką: wspaniałe obiady, przejażdżki, bale i dobry humor ludzi, którzy nie muszą się niczym martwić. Obowiązki spadają na służbę, a pan Hipolit i jego rodzina bawią się, rozmawiają i jedzą. Cezary początkowo daje się porwać tej atmosferze i sam dobrze się w niej odnajduje.

W Chłodku, na folwarku, widzi drugą stronę. Parobkowie i komornicy żyją w biedzie, a on, patrząc na nich, myśli: Cóż za zwierzęce pędzicie życie, chłopy silne i zdrowe! Zauważa, że jedni mają jedzenia za dużo, a inni żyją po to, żeby nie umrzeć z głodu. Dla Cezarego jest to chwila, w której idealny obraz dworu kruszy się, i zaczyna rozumieć, kto ten dostatek wypracowuje.

Argument trzeci: utopia rewolucji i rzeczywistość Warszawy

Komunistyczne hasła z wieców w Baku mówiły o świecie bez krzywdy. Rzeczywistość pokazała co innego: rewolucja przyniosła głód, rabunek i rzeź. Dopiero po tych doświadczeniach Cezary patrzy na polskie realia bez złudzeń.

Stolica w latach dwudziestych była miastem kontrastów. Na zebraniu komunistów lekarka mówi o dzieciach w wieku szkolnym: 85 procent dzieci w wieku szkolnym ma początki suchot. Dodaje: Cała klasa robotnicza przeżarta jest nędzą i chorobami. Żeromski pokazuje w ten sposób, że rzeczywistość, o której warto mówić, jest trudna, a sama utopia nie wystarczy do jej zmiany.

Kontekst literacki: tradycja utopii

Słowo „utopia” pochodzi od tytułu dzieła Tomasza Morusa z 1516 roku, w którym autor opisał wyspę z idealnym ustrojem. Od tego czasu utopią nazywa się każdy obraz doskonałego społeczeństwa. W XIX i XX wieku pisarze często zestawiali utopię z rzeczywistością, żeby pokazać wady współczesnego świata. Żeromski robi to samo: szklane domy są utopią techniczną, a nędza Chłodka i Warszawy jest jej realnym zaprzeczeniem.

Podsumowanie

W „Przedwiośniu” utopia ma trzy oblicza: szklane domy, sielankę Nawłoci i komunistyczny raj. Każde z nich rozbija się o rzeczywistość. Dzięki tym zderzeniom Cezary uczy się patrzeć na świat dokładniej, a czytelnik widzi, jak daleko Polska jest od swoich marzeń.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest utopia?

Obrazem idealnego społeczeństwa, który nie istnieje albo jest bardzo trudny do spełnienia. Nazwę wymyślił Tomasz Morus w 1516 roku w dziele o wyspie Utopii.

Czy szklane domy mogą istnieć naprawdę?

Szklane domy to opowieść Seweryna o przyszłej Polsce. Cezary nie znajduje ich nigdzie, a autor pokazuje je jako marzenie o nowoczesnym kraju, a nie jako plan, który da się wykonać.

Co w powieści przeciwstawia się idealnemu obrazowi Polski?

Brudne miasteczko po przyjeździe Cezarego, nędza w Chłodku i w warszawskiej dzielnicy biedy oraz relacje o chorobach robotników i policyjnych torturach, które padają na zebraniu komunistów. Wszystkie te obrazy pokazują, że rzeczywistość jest ciężka.

Jaki inny kontekst można wybrać?

Historyczny: nadzieje Polaków na odrodzone państwo przed 1918 rokiem i rozczarowanie po jego odzyskaniu. Pozwala to wyjaśnić, dlaczego szklane domy tak mocno przemawiają do wyobraźni, a rzeczywistość tak boli.