Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości. Omów zagadnienie na podstawie „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
W „Przedwiośniu” są trzy wyraźne wizje odbudowy Polski. Szymon Gajowiec proponuje powolne reformy państwa, Antoni Lulek chce rewolucji komunistycznej, a Seweryn Baryka opowiada o szklanych domach, czyli marzeniu o nowoczesnym kraju zbudowanym dzięki wynalazkom. Cezary Baryka krytykuje wszystkie trzy i szuka własnej drogi. Kontekstem jest historia pierwszych lat II Rzeczypospolitej.
Teza
Żeromski nie podaje gotowej recepty na odbudowę Polski. Stawia obok siebie trzy programy, a każdy z nich ma zalety i słabości. Czytelnik widzi, że żaden nie jest pełny i że Cezary, który próbuje je zestawić, sam ma trudność z wyborem.
Argument pierwszy: powolne reformy Szymona Gajowca
Gajowiec jest wiceministrem skarbu i przedstawia państwową, ewolucyjną drogę. Uczył się od trzech Warszawiaków, Mariana Bohusza, Stanisława Krzemińskiego i Edwarda Abramowskiego, których portrety wiszą w jego salonie. Wierzy w reformy wprowadzane stopniowo, w nową walutę i zmianę własności ziemi, ale przyznaje, że kraj dopiero zaczyna: Żeby to nas zostawiono w spokoju na parę lat!
Mówi też: To dopiero przedwiośnie nasze.
Cezary uważa, że taki program jest za powolny. Rzuca Gajowcowi: Polsce trzeba na gwałt wielkiej idei!
i zarzuca, że rządzący wolą hasło jakoś to będzie
. Gajowiec twierdzi z kolei, że uczucie i wiara muszą być wdrożone w pracę, w czyny
, a nie zostawać samymi hasłami.
Argument drugi: rewolucja komunistyczna Antoniego Lulka
Lulek jest studentem prawa, chorowitym i świetnie oczytanym, który w czasie wojny siedział w rosyjskich i niemieckich więzieniach. Uważa, że robotnicy muszą przejąć władzę drogą rewolucji, bo bogaci nigdy nie oddadzą jej dobrowolnie. Nie obchodzi go niepodległość Polski. Narrator pisze, że dla przyspieszenia zaś tego zgonu Lulek gotów był poświęcić swe mizerne zdrowie i niewesołe życie
, czyli chce upadku państwa polskiego.
Cezary zna rewolucję z Baku i dlatego nie zgadza się z Lulkiem. Na zebraniu komunistów pyta, jakim prawem klasa przeżarta nędzą i chorobami
miałaby rwać się do roli odrodzicielki tutejszego społeczeństwa
. Uważa, że tym czynnikiem może być odrodzona i odradzająca się Polska
. Tłum reaguje na te słowa wściekłością, a Lulek rzuca w stronę Cezarego obelgi.
Argument trzeci: szklane domy Seweryna Baryki
Seweryn opowiada synowi w pociągu do Moskwy o inżynierze Baryce, który w polskiej fabryce nad morzem wytwarza szkło belkowe i buduje z niego domy, wsie i miasta. Według opowieści Polska ma być krajem czystym i zdrowym, bez strajków, bo fabryki są kooperatywną własnością pracowników, techników i artystów
. Taki obraz ma pokazać, że głównym źródłem zmian może być wynalazek, a nie przemoc: Rewolucją istotną i jedyną jest wynalazek.
Cezary reaguje z nieufnością: Szkło się łatwo tłucze.
Przy wjeździe do Polski widzi błotniste uliczki i pyta: Gdzież są twoje szklane domy?
Wizja okazuje się więc piękna, ale oderwana od rzeczywistości.
Kontekst historyczny: Polska w latach 1918 do 1924
Po odzyskaniu niepodległości Polska musiała zbudować państwo z trzech różnych zaborów. Granice ustalano w walkach, a ostatnią z nich była wojna z bolszewikami w 1920 roku. W pierwszym Sejmie zasiadało kilkanaście ugrupowań, które nie umiały utrzymać trwałych koalicji. W 1922 roku zabito prezydenta Gabriela Narutowicza, a inflacja i bezrobocie pogarszały życie robotników. Spory Gajowca, Lulka i Seweryna Baryki odpowiadają prawdziwym sporom z tamtych lat: o reformę rolną, o rolę państwa i o rewolucję.
Podsumowanie
Gajowiec chce reform krok po kroku, Lulek rewolucji, a Seweryn szklanych domów. Cezary odrzuca każdą z tych dróg w całości i próbuje połączyć państwo, sprawiedliwość społeczną i patriotyzm. Powieść nie rozstrzyga, kto ma rację.
Pytania i odpowiedzi
Kim jest Szymon Gajowiec?
Dawnym wielbicielem matki Cezarego z Siedlec, który w Warszawie zrobił karierę i został wiceministrem. Przyjmuje Cezarego do siebie, zapewnia mu pracę przy pisaniu książki o Polsce i przedstawia mu swoje poglądy.
Dlaczego Cezary nie zgadza się z komunistami?
Bo widział rewolucję w Baku i uważa, że klasa przytłoczona biedą nie nadaje się do rządzenia. Przeszkadza mu też, że komuniści nie mówią o Polsce, a on uważa, że to właśnie ona może odrodzić społeczeństwo.
Czy w powieści jest jedna dobra wizja Polski?
Nie. Każda z trzech ma słabe strony: Gajowiec jest zbyt ostrożny, Lulek zbyt radykalny, a Seweryn zbyt marzycielski. Dlatego uważa się, że powieść stawia pytania, a nie podaje gotowych odpowiedzi.
Jaki inny kontekst można wybrać?
Literacki: wcześniejsze spory o to, jak Polacy mają zachować się wobec państwa, na przykład w pozytywizmie (praca organiczna) i w romantyzmie (zryw). Ten kontekst pozwala pokazać, że Żeromski wraca do znanego sporu.