AntygonaSofokles

Czy Antygona jest bohaterką tragiczną?

Antygona jest bohaterką tragiczną z trzech powodów: pochodzi z rodu obciążonego klątwą, staje przed wyborem bez dobrego wyjścia i ponosi śmierć za decyzję, którą sama uważa za słuszną. Wypracowanie rozwija te argumenty na przykładach z tekstu.

Kogo nazywamy bohaterem tragicznym

Pierwsze skojarzenie, gdy pada słowo „tragedia”, przywodzi nam na myśl dramatyczną sytuację. Utratę bliskiej osoby, wypadek, a najczęściej kojarzy się nam ze śmiercią.

Jak zatem interpretujemy postać tragiczną? Kogo możemy taką postacią nazwać? Istnieje wiele przykładów w literaturze, które przedstawiają nam wzór takowego bohatera. Są to ci, którzy zmagając się z problemami, pozostawieni zostają w sytuacji bez wyjścia.

Tragizm postaci oceniamy poprzez skrajność sytuacji. Bohater musi wybierać między katastrofą a porażką. Jest postawiony przez los przed wyborem, wobec którego nie może pozostać bierny.

Bohater tragiczny to postać, która stoi przed wyborem dwóch skrajnie negatywnych konsekwencji swojego postępowania. Tragizm polega na ciągłej konfrontacji własnych przekonań i zasad moralnych z przeciwnościami losu. Fatum i sytuacja zewnętrzna nie daje takiemu bohaterowi możliwości wyboru wyjścia pośredniego. Musi sam ocenić, co jest mniejszym złem w danym momencie, choć obiektywnie zawsze prowadzi to do tragedii.

Czy wobec powyższego możemy bohaterkę dramatu Sofoklesa zaliczyć do grona postaci tragicznych? Czy Antygona jest bohaterką tragiczną? Odpowiedź na to pytanie jest prosta i bez wątpliwości powinna być twierdząca. Na podstawie konkretnych argumentów z tekstu dramatu udowodnię słuszność tego twierdzenia.

Pierwszy argument: klątwa rodu Labdakidów

Tytułowa bohaterka „Antygony” pochodzi z rodu Labdakidów, na który została nałożona klątwa za występek Lajosa. Według mitologii, dziadek Antygony, a ojciec Edypa, będąc na dworze Pelopsa, uwiódł jego syna i wykorzystał, za co stary władca przeklął Lajosa. Antygona nie jest w tym przypadku wyjątkiem, chociaż w przeciwieństwie do swojego ojca, który próbował uciec od przeznaczenia, kobieta jest pogodzona ze swoim losem. Wspomnienie o tym pobrzmiewa w słowach Antygony:

Straszną ja pomnę łożnicę, W której syn z matką zdrożne śluby wiąże. Nieszczęśni moi rodzice! Klątwą brzemienna dziś do was podążę, Dziewiczość niosąc wam serca.

Sam fakt ciążącej nad córką Edypa klątwy, która prowadzi ją do katastrofy, potwierdza nam tezę, że jest ona bohaterką tragiczną. Wiemy, że Antygona dążyła do szczęścia, a dowodem na to jest uczucie, którym darzyła ze wzajemnością Hajmona. Z treści dramatu dowiadujemy się o tym, że związek jest jawny.

Wkrótce przejrzymy jaśniej od wróżbitów. O synu! czyż ty przybywasz tu gniewny Wskutek wyroku na twą narzeczoną, Czy w każdej doli zachowasz mnie miłość?~ Kreon do Hajmona

Ich wspólne szczęście nie trwało jednak długo, a splot wydarzeń doprowadził dwójkę kochanków do śmierci. Możemy spekulować, że gdyby nie zakaz pochówku brata, Antygona i tak nie mogłaby cieszyć się szczęściem zbyt długo przez ciążące na niej fatum, które prędzej czy później dosięgnęłoby kobietę.

Drugi argument: wybór bez dobrego wyjścia

Czy to z powodu klątwy, czy w wyniku zbiegu niesprzyjających zdarzeń – Antygona została postawiona w sytuacji bez rozwiązania. Chcąc potwierdzić fakt, że jest ona bohaterem tragicznym, przytoczmy treść dramatu „Antygona”. Wydany przez Kreona zakaz pochowania ciała Polinika wstrząsnął kobietą oraz jej siostrą.

Już na wstępie dramatu spotykamy się z wymianą zdań między siostrami. Z tego fragmentu dowiadujemy się, że Antygona pomimo grożącej kary śmierci podjęła decyzję, aby odprawić pochówek bratu. Bohaterka jest w pełni świadoma, że łamie prawo Teb i zakaz króla, jednakże za jej decyzją przemawia nie tylko siostrzana miłość, ale przede wszystkim wierność prawom ustanowionym przez bogów na wszystkich śmiertelnych. Bez krzty wahania przyznaje się przed Kreonem do pochowania Polinika i przyjmuje karę śmierci. Wytyka władcy łamanie praw bożych i stawianie praw ziemskich ponad nimi.

Tyle miał wagi i siły w człowieku, Aby mógł łamać święte prawa boże, Które są wieczne i trwają od wieku, Że ich początku nikt zbadać nie może. Ja więc nie chciałam ulęknąć się człeka I za złamanie praw tych kiedyś bogom Zdawać tam sprawę.

Jej decyzja w odczuciu wszystkich była godna pochwały, ponieważ kobieta postąpiła zgodnie nie tylko z własnymi przekonaniami, ale także z obowiązkiem chowania zmarłych. Decyzja ta jednak doprowadziła Antygonę do śmierci. Choć Kreon zmienił swoją wolę, bohaterka sama odebrała sobie życie przez powieszenie. Decyzja Antygony była słuszna w jej odczuciu. Kobieta musiała zdecydować między własnymi przekonaniami a zasadami, jakie zostały nałożone przez głowę państwa. Wybrana ścieżka przeciwstawienia się władcy ściągnęła na nią oraz bliskie jej osoby śmierć.

Jest to bezsprzecznie tragedia, a konflikt racji i wybór decyzji między mniejszym a większym złem potwierdza tezę, że Antygona zasługuje na miano bohaterki tragicznej.

Dwuznaczność tego wyboru słychać w ocenie chóru, który odprowadza Antygonę do grobu: „Zmarłych czcić — czcigodny czyn, / Ale godny kaźni błąd / Łamać prawo, walić rząd”. Ten sam czyn jest więc jednocześnie chwalebny i karalny.

Co by było, gdyby Antygona usłuchała Kreona

Moja argumentacja nie byłaby pełna, gdybyśmy nie omówili drugiego możliwego wyboru Antygony i konsekwencji obrania takiej ścieżki. Gdyby Antygona porzuciła swoje przekonania i dostosowała się do zakazu Kreona nie zostałaby skazana na śmierć w grocie. Co za tym idzie – nie popełniłaby samobójstwa, które w konsekwencji doprowadziło również do samobójstwa Hajmona i kolejno Eurydyki.

Warto tutaj wspomnieć tło mitologiczne, aby móc zrozumieć w pełni to postępowanie i rozwiać wątpliwości co do tego, że drugi możliwy wybór miałby również złe zakończenie. Można się pokusić nawet o stwierdzenie, że odmówienie pochówku Polinikowi niosło za sobą o wiele gorsze konsekwencje, które mogłyby dotyczyć całych Teb.

W starożytnej Grecji obrządek pogrzebowy był obowiązkiem narzuconym przez bogów. Zgodnie z zasadami ciało musiało być przysypane chociaż garścią ziemi, jak uczyniła to Antygona, ponieważ wszyscy zrodzeni zostali z ziemi i tylko ona mogła ich zabrać. Brak opłaty dla Charona w postaci obola wsuniętego zmarłemu do ust powodował, że jego dusza lamentowała nad brzegiem Styksu, niepokojąc innych zmarłych i samego Hadesa.

Niedokonanie pochówku było równoznaczne ze znieważeniem bogów, a za ten występek mogli oni zesłać na całe miasto Erynie, które były ucieleśnieniem gniewu zmarłego, całe Teby mogła opanować zaraza, a najgorszą karą było wykluczenie z opactwa boskiego. O możliwych konsekwencjach wspomina również sam Tyrezjasz w dramacie.

Nie masz żadnego ty nad zmarłym prawa, Ni światła bogi, którym gwałt zadajesz. Za to czyhają Hadesa i bogów Mściwe i zgubą grożące Erynie, By cię w podobnym pogrążyć nieszczęściu (…)

Osoby, które dopuściły się znieważenia bogów, nie mogły uczestniczyć w składaniu ofiar, a nawet miały zakaz zbliżania się do świątyń. W tym kontekście jest nam nieco łatwiej zrozumieć, w jakiej sytuacji znalazła się Antygona. Wybierając zgodność z prawem państwa, narażała nie tylko siebie, ale całą nację na karę boską. Antygona, wiedząc o obciążeniu klątwą, wolała postępować zgodnie z własnymi przekonaniami, podsyconymi miłością do rodzeństwa. Grzebiąc swojego brata, uchroniła siebie i Teby przed gniewem bogów, tym samym zapewniając sobie chwałę po śmierci.

Zarzuty wobec tezy i ostateczna odpowiedź

Tezę o tragizmie Antygony można podważać, więc warto znać trzy najczęstsze zarzuty i odpowiedzi na nie.

ZarzutOdpowiedź
Antygona sama wybiera śmierć, więc nie jest ofiarą losutragizm polega właśnie na wyborze bez dobrego wyjścia; klątwa tylko go pogłębia
Jej racja okazuje się słusznabohater tragiczny często ma rację, ale ponosi klęskę
To Kreon jest główną postacią tragicznąobie postacie są tragiczne, bo oboje bronią słusznej racji

Przyglądając się Antygonie i jej poczynaniom, bezsprzecznie możemy nazwać ją bohaterem tragicznym. Jej los naznaczony klątwą mógł biec dwiema ścieżkami – jedną prowadzącą do śmierci lub drugą do znieważenia bogów i złamania własnych zasad moralnych. Żadna nie byłaby dobrym wyjściem, a cokolwiek by się nie wydarzyło w życiu córki Edypa, jej los i tak był przesądzony. Antygona stała się symbolem tragizmu, z którego czerpali tacy pisarze, jak Adam Mickiewicz i Janusz Głowacki.

Pytania i odpowiedzi

Jakie argumenty podać na maturze, żeby udowodnić tragizm Antygony?

Klątwę Labdakidów, konflikt prawa boskiego z ludzkim, świadomy wybór śmierci i skutki decyzji dla Hajmona i Eurydyki. Do każdego argumentu dobierz jeden cytat, na przykład „Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę”.

Co by się stało, gdyby Antygona posłuchała Kreona?

Uniknęłaby śmierci w grocie, ale zostawiłaby brata bez pogrzebu wbrew własnemu sumieniu i prawu bogów. Według greckich wierzeń groziłby jej i miastu gniew Erynii, więc żadna droga nie dawała bezpieczeństwa.

Czy klątwa jest ważniejsza niż wybór Antygony?

Klątwa tworzy tło, ale to Antygona sama decyduje o pochówku, wiedząc, że grozi jej śmierć. Tragizm bierze się z obu rzeczy naraz: z obciążenia rodu i z wolnej decyzji.