Antygona: charakterystyka szczegółowa
Antygona jest córką Edypa i Jokasty oraz narzeczoną Hajmona. Wbrew zakazowi króla Kreona grzebie brata Polinika, przyznaje się do tego i idzie na śmierć, powołując się na prawa bogów. Charakteryzują ją odwaga, upór i wierność rodzinie, a jej los jest klasycznym przykładem postawy tragicznej.
Antygona w skrócie
- Kim jest
- Antygona, córka Edypa i Jokasty, siostra Ismeny, Eteoklesa i Polinika, narzeczona Hajmona
- Rola w utworze
- tytułowa bohaterka, obrończyni praw boskich i więzów rodzinnych
- Sceny
- prologos (rozmowa z Ismeną), epejsodion II (spór z Kreonem), epejsodion IV (lament), eksodos (relacja o jej śmierci)
- Motywy
- prawo boskie i ludzkie, rodzina, odwaga, samotność, przeznaczenie
- Typ bohatera
- bohaterka tragiczna, nie zmienia decyzji, ale mocno przeżywa
Kim jest Antygona
Antygona to tytułowa postać sztuki Sofoklesa. Jest dumną i pewną siebie młodą kobietą. Taki jej wizerunek zaprezentowany jest już w Prologu. Kontrastuje z nią młodsza siostra Ismena. Poznajemy obydwie bohaterki w momencie, gdy „bratobójcza” walka o władzę między Eteoklesem a Polinejkesem dobiegła już końca, a bracia nie żyją. Jeden z nich, uznany za zdrajcę, z rozkazu króla nie może zostać pogrzebany, jak nakazywałby obyczaj.
- Kim jest: córka Edypa i Jokasty, siostra Ismeny, Eteoklesa i Polinika, narzeczona Hajmona.
- Co robi: grzebie brata wbrew zakazowi Kreona i przyznaje się do tego.
- Cechy: odważna, uparta, stanowcza, wierna rodzinie, dumna, bezkompromisowa, samotna.
- Na co się powołuje: na niepisane prawa bogów, ważniejsze od rozkazu człowieka.
- Jak kończy: zostaje zamurowana w grocie i wiesza się na chuście.
- Jakiego typu jest bohaterką: tragiczną: wybiera jedną z dwóch słusznych racji i płaci za to życiem.
Prologos: decyzja o pochówku
Antygona zwraca się do siostry z prośbą, by udzieliła jej pomocy w zakazanym pochówku, ale Ismena, powodowana strachem, odmawia. Antygona odpowiada jej słowami:
„Ja ci nie każę niczego, ni choćbyś, Pomóc mi chciała, wdzięczne by mi było, Lecz stój przy twojej myśli, a ja brata Pogrzebię sama, potem zginę z chlubą. „Niechaj się zbratam z mym kochanym w śmierci Po świętej zbrodni. (...)”
Dziewczyna jest nieugięta i choćby pod groźbą śmierci, decyduje się złamać rozkaz króla:
„Pozwól bym ja wraz z moim zaślepieniem Spojrzała w oczy grozie; bo ta groza Chlubnej mi śmierci przenigdy nie wydrze.”
Czyni to tym bardziej, że wydał go człowiek, co koliduje z prawami boskimi, które „są święte i trwają od wieków”.
Przed Kreonem: odwaga i stanowczość
Ów postępek dowodzi niezłomnej, przedsiębiorczej i heroicznej postawy bohaterki. Jej portret psychologiczny zostaje nakreślony również podczas dialogu z Kreonem, kiedy to z całą świadomością i odpowiedzialnością przyznaje się do popełnionego przestępstwa: „Jam to spełniła, zaprzeczać nie myślę.” Władca nie może uwierzyć, że ktoś ośmielił się złamać jego postanowienie i podejrzewał, że uczyniono to dla zysku. Dziwi go zatem widok Antygony – osoby z najbliższej rodziny. Przyzywa wówczas także Ismenę.
Interesująca jest scena konfrontacji tych trzech postaci, bo „naświetla” ich cechy charakteru. Antygona jest jeszcze bardziej stanowcza, wręcz szorstka zwłaszcza w stosunku do siostry, ale taka musi być, by jej postawa była wiarygodna: „Pytaj Kreona! Zwykłaś nań ty baczyć.”
Cechy Antygony z przykładami z tekstu
| Cecha | Dowód z tekstu |
|---|---|
| Odwaga | „Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę.” |
| Wierność rodzinie | „Czcić swe rodzeństwo nie przynosi wstydu.” |
| Zdolność do miłości | „Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić.” |
| Wiara w prawa bogów | „Które są wieczne i trwają od wieku” (o prawach bogów) |
| Surowość wobec Ismeny | „Wybrałaś życie — ja życia ofiarę.” |
| Samotność | „Schodzę tak sama i bez przyjaciela, nieszczęsna, żywa do grobowej groty.” |
| Świadomość przeznaczenia | „Mnie też kamienną pościel przeznaczono.” |
Antygona i jej bliscy
Charakter Antygony najlepiej widać w zestawieniu z siostrą i z ludźmi, od których zależy jej los.
Cechy opisujące Ismenę to pokora i posłuszeństwo, ale również umiłowanie bliźnich i solidarność z nimi. Obydwie siostry posiadają dar miłości, ale Ismena boi się otwarcie manifestować swoje uczucia, czyni to dopiero w obecności Kreona, gdy ten zamierza posłać jej siostrę na śmierć. Gotowa jest wówczas przyjąć na siebie część winy Antygony.
| Postać | Relacja |
|---|---|
| Ismena | siostra, kontrast; Antygona ją odrzuca, bo chce ją ocalić |
| Kreon | wuj i król; spór o prawo boskie i ludzkie |
| Hajmon | narzeczony; nie rozmawiają ze sobą na scenie |
| Polinik | brat, dla którego łamie zakaz |
| Chór | współczuje, ale nie ratuje |
| Rodzice i klątwa Labdakidów | Antygona wspomina ich w lamencie jako źródło nieszczęścia |
Dlaczego łamie prawo króla
Tytułowa postać podczas polemiki z władcą, wyjawia motywy swojego działania. Padają wtedy znamienne słowa:
„Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić.”
oraz : „Któż wie, czy takie wśród zmarłych są prawa?”
Unaoczniają one jej oddanie i miłość do zmarłego brata, świadczą o poszanowaniu praw boskich i głębokiej wierze.
Dla norm „wyższych” Antygona zdecydowała się złamać prawa ludzkie, bo te często są zmienne. Zaniechanie pogrzebu zmarłego uniemożliwiało jego duszy przestąpienie bram Hadesu i skazywało ją na wieczną ziemską tułaczkę, natomiast niewypełnienie powinności wobec umarłego narażało żyjących na gniew ze strony bogów. Bohaterka wolała więc potępienie „ziemskie” i pogardę króla.
„A nie mniemałam, by ukaz twój ostry Tyle miał wagi i siły w człowieku, Aby mógł łamać święte prawa boże, Które są wieczne i trwają od wieku, Że ich początku nikt zbadać nie może. Ja więc nie chciałam ulęknąć się człeka I za złamanie praw tych kiedyś bogom Zdawać tam sprawę. Bom śmierci ja pewna Nawet bez twego ukazu; a jeśli Wcześniej śmierć przyjdzie za zysk to poczytam. Bo komu przyszło żyć wśród nieszczęść tylu, Jakżeby w śmierci zysku nie dopatrzył?”
Jednak lud jej nie potępiał, wprost przeciwnie – pochwalał jej czyn: „Raczej nagrody niegodna jest złotej? Takie się głosy odzywają z cicha.”
Lament, fatum i tragizm
Pochwała ludu nie zmienia wyroku. Kreon każe zamknąć Antygonę żywcem w skalnej grocie, a kiedy prowadzą ją na miejsce kaźni, w czwartym epejsodionie bohaterka żegna się z życiem.
Obraz Antygony „bolesnej” kreśli poeta w epejsodionie IV. Żałosny lament bohaterki oddaje jej cierpienie po niesłusznym ukaraniu. Do miejsca kaźni podąża samotna i pełna wewnętrznego smutku. Rozpacza z powodu niedokończonego życia ziemskiego, niezaznanej w pełni miłości i niespełnionego życia rodzinnego:
„Ani zaznawszy słodyczy wesela, Ni uczuć matki, ni dziatek pieszczoty, Schodzę tak sama i bez przyjaciela, Nieszczęsna, żywa do grobowej groty.”
Antygona jest postacią tragiczną. Musiała dokonać wyboru pomiędzy dwoma równorzędnymi racjami: miłością do brata, poszanowaniem praw boskich a posłuszeństwem wobec władcy. Z całą świadomością wybrała to pierwsze, wiedziała, że zostanie potępiona i skazana na śmierć. Przeczuwała jednak, że klątwa ciążąca nad rodem Labdakidów musi się spełnić, a tym samym wypełni się przeznaczenie – tragiczne fatum:
„Lecz jeśli z bogów to zrządzenie płynie, Trzeba mi winnej znieść w ciszy cierpienia.”
Tragizm krok po kroku
- Antygona należy do rodu obciążonego klątwą.
- Staje przed wyborem: posłuszeństwo Kreonowi albo obowiązek wobec brata i bogów.
- Wybiera drugą drogę, wiedząc, że może zginąć.
- Ponosi śmierć, choć jej racja okazuje się słuszna.
- Jej śmierć ściąga kolejne ofiary: Hajmona i Eurydykę.
Jak ocenić Antygonę
Portret Antygony jest niezwykle plastyczny. Autor połączył w nim cechy męskie (upór, waleczność, przedsiębiorczość) i niewieście (dobroć, miłość, czułość, współczucie), „opatrzył” pięknem moralnym. Uczynił z tej postaci symbol „usprawiedliwionego” buntu – walki w obronie tego, co najistotniejsze. Dzięki temu otrzymał obraz Antygony „nieśmiertelnej”.
Zalety: odwaga, wierność rodzinie, poczucie obowiązku, szczerość. Wady: upór, brak kompromisu, surowość wobec Ismeny, skłonność do ofiary.
Pytania i odpowiedzi
Jaka jest Antygona?
Odważna, uparta i bezkompromisowa. Kieruje się miłością do brata i szacunkiem dla praw bogów, nie boi się śmierci. Jest też surowa wobec siostry i samotna w swojej decyzji.
Dlaczego Antygona pochowała Polinika?
Uważała, że obowiązek wobec zmarłego brata i bogów jest ważniejszy od rozkazu Kreona. Wierzyła też, że bez pogrzebu dusza brata nie przejdzie bram Hadesu.
Jak umiera Antygona?
Kreon każe zamknąć ją w skalnej grocie, gdzie wiesza się na chuście z muślinu. Kreon przychodzi z ludźmi, żeby ją uwolnić, ale zastaje już martwą.
Dlaczego Antygona odrzuca pomoc Ismeny?
Ismena nie brała udziału w pogrzebie, a Antygona mówi jej: „W słowach ty rady, ja szukałam w czynie”. Chce też ocalić siostrę przed karą śmierci.
Dlaczego Antygona ma męskie cechy charakteru?
W Atenach V wieku p.n.e. kobiety nie uczestniczyły w życiu publicznym. Żeby bunt przeciwko władcy był wiarygodny dla widzów, Sofokles dał bohaterce odwagę, upór i oschłość, a typowo kobiecy lęk przypisał Ismenie.
Co mówi o Antygonie lud Teb?
Hajmon relacjonuje ojcu, że mieszkańcy miasta cicho jej współczują i uważają, że zasłużyła raczej na złotą nagrodę niż na śmierć.
Szybki test
Za zdrajcę Kreon uważał:
Poprawna odpowiedź: b) Polinejkesa
Zaniechanie pogrzebu zmarłego uniemożliwiało jego duszy:
Poprawna odpowiedź: b) przestąpienie bram Hadesu
Lud:
Poprawna odpowiedź: a) potępiał Antygonę