AntygonaSofokles

Antygona: charakterystyka szczegółowa

Antygona jest córką Edypa i Jokasty oraz narzeczoną Hajmona. Wbrew zakazowi króla Kreona grzebie brata Polinika, przyznaje się do tego i idzie na śmierć, powołując się na prawa bogów. Charakteryzują ją odwaga, upór i wierność rodzinie, a jej los jest klasycznym przykładem postawy tragicznej.

Antygona w skrócie

Kim jest
Antygona, córka Edypa i Jokasty, siostra Ismeny, Eteoklesa i Polinika, narzeczona Hajmona
Rola w utworze
tytułowa bohaterka, obrończyni praw boskich i więzów rodzinnych
Sceny
prologos (rozmowa z Ismeną), epejsodion II (spór z Kreonem), epejsodion IV (lament), eksodos (relacja o jej śmierci)
Motywy
prawo boskie i ludzkie, rodzina, odwaga, samotność, przeznaczenie
Typ bohatera
bohaterka tragiczna, nie zmienia decyzji, ale mocno przeżywa

Kim jest Antygona

Antygona to tytułowa postać sztuki Sofoklesa. Jest dumną i pewną siebie młodą kobietą. Taki jej wizerunek zaprezentowany jest już w Prologu. Kontrastuje z nią młodsza siostra Ismena. Poznajemy obydwie bohaterki w momencie, gdy „bratobójcza” walka o władzę między Eteoklesem a Polinejkesem dobiegła już końca, a bracia nie żyją. Jeden z nich, uznany za zdrajcę, z rozkazu króla nie może zostać pogrzebany, jak nakazywałby obyczaj.

  • Kim jest: córka Edypa i Jokasty, siostra Ismeny, Eteoklesa i Polinika, narzeczona Hajmona.
  • Co robi: grzebie brata wbrew zakazowi Kreona i przyznaje się do tego.
  • Cechy: odważna, uparta, stanowcza, wierna rodzinie, dumna, bezkompromisowa, samotna.
  • Na co się powołuje: na niepisane prawa bogów, ważniejsze od rozkazu człowieka.
  • Jak kończy: zostaje zamurowana w grocie i wiesza się na chuście.
  • Jakiego typu jest bohaterką: tragiczną: wybiera jedną z dwóch słusznych racji i płaci za to życiem.

Prologos: decyzja o pochówku

Antygona zwraca się do siostry z prośbą, by udzieliła jej pomocy w zakazanym pochówku, ale Ismena, powodowana strachem, odmawia. Antygona odpowiada jej słowami:

„Ja ci nie każę niczego, ni choćbyś, Pomóc mi chciała, wdzięczne by mi było, Lecz stój przy twojej myśli, a ja brata Pogrzebię sama, potem zginę z chlubą. „Niechaj się zbratam z mym kochanym w śmierci Po świętej zbrodni. (...)”

Dziewczyna jest nieugięta i choćby pod groźbą śmierci, decyduje się złamać rozkaz króla:

„Pozwól bym ja wraz z moim zaślepieniem Spojrzała w oczy grozie; bo ta groza Chlubnej mi śmierci przenigdy nie wydrze.”

Czyni to tym bardziej, że wydał go człowiek, co koliduje z prawami boskimi, które „są święte i trwają od wieków”.

Przed Kreonem: odwaga i stanowczość

Ów postępek dowodzi niezłomnej, przedsiębiorczej i heroicznej postawy bohaterki. Jej portret psychologiczny zostaje nakreślony również podczas dialogu z Kreonem, kiedy to z całą świadomością i odpowiedzialnością przyznaje się do popełnionego przestępstwa: „Jam to spełniła, zaprzeczać nie myślę.” Władca nie może uwierzyć, że ktoś ośmielił się złamać jego postanowienie i podejrzewał, że uczyniono to dla zysku. Dziwi go zatem widok Antygony – osoby z najbliższej rodziny. Przyzywa wówczas także Ismenę.

Interesująca jest scena konfrontacji tych trzech postaci, bo „naświetla” ich cechy charakteru. Antygona jest jeszcze bardziej stanowcza, wręcz szorstka zwłaszcza w stosunku do siostry, ale taka musi być, by jej postawa była wiarygodna: „Pytaj Kreona! Zwykłaś nań ty baczyć.”

Cechy Antygony z przykładami z tekstu

CechaDowód z tekstu
Odwaga„Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę.”
Wierność rodzinie„Czcić swe rodzeństwo nie przynosi wstydu.”
Zdolność do miłości„Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić.”
Wiara w prawa bogów„Które są wieczne i trwają od wieku” (o prawach bogów)
Surowość wobec Ismeny„Wybrałaś życie — ja życia ofiarę.”
Samotność„Schodzę tak sama i bez przyjaciela, nieszczęsna, żywa do grobowej groty.”
Świadomość przeznaczenia„Mnie też kamienną pościel przeznaczono.”

Antygona i jej bliscy

Charakter Antygony najlepiej widać w zestawieniu z siostrą i z ludźmi, od których zależy jej los.

Cechy opisujące Ismenę to pokora i posłuszeństwo, ale również umiłowanie bliźnich i solidarność z nimi. Obydwie siostry posiadają dar miłości, ale Ismena boi się otwarcie manifestować swoje uczucia, czyni to dopiero w obecności Kreona, gdy ten zamierza posłać jej siostrę na śmierć. Gotowa jest wówczas przyjąć na siebie część winy Antygony.

PostaćRelacja
Ismenasiostra, kontrast; Antygona ją odrzuca, bo chce ją ocalić
Kreonwuj i król; spór o prawo boskie i ludzkie
Hajmonnarzeczony; nie rozmawiają ze sobą na scenie
Polinikbrat, dla którego łamie zakaz
Chórwspółczuje, ale nie ratuje
Rodzice i klątwa LabdakidówAntygona wspomina ich w lamencie jako źródło nieszczęścia

Dlaczego łamie prawo króla

Tytułowa postać podczas polemiki z władcą, wyjawia motywy swojego działania. Padają wtedy znamienne słowa:

„Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić.”

oraz : „Któż wie, czy takie wśród zmarłych są prawa?”

Unaoczniają one jej oddanie i miłość do zmarłego brata, świadczą o poszanowaniu praw boskich i głębokiej wierze.

Dla norm „wyższych” Antygona zdecydowała się złamać prawa ludzkie, bo te często są zmienne. Zaniechanie pogrzebu zmarłego uniemożliwiało jego duszy przestąpienie bram Hadesu i skazywało ją na wieczną ziemską tułaczkę, natomiast niewypełnienie powinności wobec umarłego narażało żyjących na gniew ze strony bogów. Bohaterka wolała więc potępienie „ziemskie” i pogardę króla.

„A nie mniemałam, by ukaz twój ostry Tyle miał wagi i siły w człowieku, Aby mógł łamać święte prawa boże, Które są wieczne i trwają od wieku, Że ich początku nikt zbadać nie może. Ja więc nie chciałam ulęknąć się człeka I za złamanie praw tych kiedyś bogom Zdawać tam sprawę. Bom śmierci ja pewna Nawet bez twego ukazu; a jeśli Wcześniej śmierć przyjdzie za zysk to poczytam. Bo komu przyszło żyć wśród nieszczęść tylu, Jakżeby w śmierci zysku nie dopatrzył?”

Jednak lud jej nie potępiał, wprost przeciwnie – pochwalał jej czyn: „Raczej nagrody niegodna jest złotej? Takie się głosy odzywają z cicha.”

Lament, fatum i tragizm

Pochwała ludu nie zmienia wyroku. Kreon każe zamknąć Antygonę żywcem w skalnej grocie, a kiedy prowadzą ją na miejsce kaźni, w czwartym epejsodionie bohaterka żegna się z życiem.

Obraz Antygony „bolesnej” kreśli poeta w epejsodionie IV. Żałosny lament bohaterki oddaje jej cierpienie po niesłusznym ukaraniu. Do miejsca kaźni podąża samotna i pełna wewnętrznego smutku. Rozpacza z powodu niedokończonego życia ziemskiego, niezaznanej w pełni miłości i niespełnionego życia rodzinnego:

„Ani zaznawszy słodyczy wesela, Ni uczuć matki, ni dziatek pieszczoty, Schodzę tak sama i bez przyjaciela, Nieszczęsna, żywa do grobowej groty.”

Antygona jest postacią tragiczną. Musiała dokonać wyboru pomiędzy dwoma równorzędnymi racjami: miłością do brata, poszanowaniem praw boskich a posłuszeństwem wobec władcy. Z całą świadomością wybrała to pierwsze, wiedziała, że zostanie potępiona i skazana na śmierć. Przeczuwała jednak, że klątwa ciążąca nad rodem Labdakidów musi się spełnić, a tym samym wypełni się przeznaczenie – tragiczne fatum:

„Lecz jeśli z bogów to zrządzenie płynie, Trzeba mi winnej znieść w ciszy cierpienia.”

Tragizm krok po kroku

  1. Antygona należy do rodu obciążonego klątwą.
  2. Staje przed wyborem: posłuszeństwo Kreonowi albo obowiązek wobec brata i bogów.
  3. Wybiera drugą drogę, wiedząc, że może zginąć.
  4. Ponosi śmierć, choć jej racja okazuje się słuszna.
  5. Jej śmierć ściąga kolejne ofiary: Hajmona i Eurydykę.

Jak ocenić Antygonę

Portret Antygony jest niezwykle plastyczny. Autor połączył w nim cechy męskie (upór, waleczność, przedsiębiorczość) i niewieście (dobroć, miłość, czułość, współczucie), „opatrzył” pięknem moralnym. Uczynił z tej postaci symbol „usprawiedliwionego” buntu – walki w obronie tego, co najistotniejsze. Dzięki temu otrzymał obraz Antygony „nieśmiertelnej”.

Zalety: odwaga, wierność rodzinie, poczucie obowiązku, szczerość. Wady: upór, brak kompromisu, surowość wobec Ismeny, skłonność do ofiary.

Pytania i odpowiedzi

Jaka jest Antygona?

Odważna, uparta i bezkompromisowa. Kieruje się miłością do brata i szacunkiem dla praw bogów, nie boi się śmierci. Jest też surowa wobec siostry i samotna w swojej decyzji.

Dlaczego Antygona pochowała Polinika?

Uważała, że obowiązek wobec zmarłego brata i bogów jest ważniejszy od rozkazu Kreona. Wierzyła też, że bez pogrzebu dusza brata nie przejdzie bram Hadesu.

Jak umiera Antygona?

Kreon każe zamknąć ją w skalnej grocie, gdzie wiesza się na chuście z muślinu. Kreon przychodzi z ludźmi, żeby ją uwolnić, ale zastaje już martwą.

Dlaczego Antygona odrzuca pomoc Ismeny?

Ismena nie brała udziału w pogrzebie, a Antygona mówi jej: „W słowach ty rady, ja szukałam w czynie”. Chce też ocalić siostrę przed karą śmierci.

Dlaczego Antygona ma męskie cechy charakteru?

W Atenach V wieku p.n.e. kobiety nie uczestniczyły w życiu publicznym. Żeby bunt przeciwko władcy był wiarygodny dla widzów, Sofokles dał bohaterce odwagę, upór i oschłość, a typowo kobiecy lęk przypisał Ismenie.

Co mówi o Antygonie lud Teb?

Hajmon relacjonuje ojcu, że mieszkańcy miasta cicho jej współczują i uważają, że zasłużyła raczej na złotą nagrodę niż na śmierć.

Szybki test

Za zdrajcę Kreon uważał:

Zaniechanie pogrzebu zmarłego uniemożliwiało jego duszy:

Lud: