AntygonaSofokles
Kompendium maturalne

„Antygona” Sofoklesa: streszczenie i opracowanie

„Antygona” Sofoklesa, wystawiona w Atenach około 442 roku p.n.e., to jedna z siedmiu zachowanych sztuk tego dramatopisarza. Utwór uchodzi za wzorcowy przykład tragedii antycznej – składa się z 13 części, występuje w nim chór, a akcja opiera się na zasadzie trzech jedności (czasu, miejsca i akcji). Treść dramatu została zaczerpnięta z mitu o rodzie Labdakidów. Istotą tego dzieła jest konflikt tragiczny (zderzenie dwóch równorzędnych, niemożliwych do pogodzenia racji) oraz kluczowe kategorie antycznego dramatu: fatum, hybris i katharsis.

Lektura w pigułce

Autor
Sofokles (ok. 496 – 406 p.n.e.), jeden z trzech wielkich tragików greckich
Tytuł
Antygona (gr. Antigone)
Czas powstania
ok. 442 roku p.n.e., Ateny, tzw. „złoty wiek” Aten za rządów Peryklesa
Epoka
starożytność (Grecja, V wiek p.n.e.)
Rodzaj i gatunek
dramat; tragedia grecka
Źródło fabuły
mit tebański o rodzie Labdakidów (cykl tebański: Król Edyp, Edyp w Kolonie, Antygona)
Czas i miejsce akcji
jeden dzień; Teby, przed pałacem królewskim
Budowa
13 części: prologos, parodos, 5 epejsodiów, 5 stasimonów, eksodos
Bohaterowie
Antygona, Kreon, Ismena, Hajmon, Eurydyka, Tyrezjasz, Strażnik, Posłaniec, Chór tebańskich starców
Problematyka
konflikt prawa boskiego z prawem państwa, tragizm, fatum, pycha (hybris), więzi rodzinne, władza i opinia poddanych
Przekład
najczęściej w szkole: Kazimierz Morawski

Opracowanie lektury

Streszczenie w pigułce

Akcja rozgrywa się przed pałacem królewskim w Tebach.

Prologos

Antygona, przed świtem, spotyka się ze swoją młodszą siostrą Ismeną i informuje ją o rozkazie, który wydał władca. Kreon zakazał grzebania zwłok Polinika – brata Antygony i Ismeny. Eteokles i Polinik polegli w bratobójczej walce o władzę, przy czym tego drugiego uznano za zdrajcę, bo z obcym wojskiem ośmielił się najechać na Teby. Antygona namawia siostrę do pomocy w pochówku, ale Ismena boi się złamać zakaz króla.

Parodos

Chór tebańskich Starców pieśnią wychwala czyny Eteoklesa, a gani postawę Polinika – najeźdźcy i zdrajcy. Przywołuje postać bogini zwycięstwa - Nike, która „wspomogła” Tebańczyków w walce i przyczyniła się do ich triumfu.

Epejsodion I

Kreon spotyka się z Radą Starców. Mówi o konieczności utrzymania przez niego władzy oraz uzasadnia swoją decyzję o pozostawieniu ciała Polinika na pastwę dzikich zwierząt i ptaków. W chwilę później zjawia się Strażnik i przekazuje złe nowiny o złamaniu rozkazu.

Stasimon I

Pochwalna pieśń Chóru na cześć człowieka – jako istoty rozumnej i wszechwładnej, ale niezdolnej pokonać śmierci.

Epejsodion II

Przed Kreonem pojawia się Antygona, przyznaje się do złamania ustanowionego przez władcę prawa. Król decyduje się „przesłuchać” również jej siostrę Ismenę. Ismena broni Antygony i pragnie wziąć część jej winy na siebie, ale ani Kreon, ani sama Antygona nie godzą się na to.

Stasimon II

Pieśń Chóru dotycząca nieszczęść nękających ród Labdakidów.

Epejsodion III

Spotkanie Hajmona z Kreonem. Syn staje w obronie narzeczonej, przypomina ojcu, że dobry władca liczy się z głosem ludu, i przytacza opinię ludu w sprawie Antygony. Kreon jest nieprzebłagany - decyduje o uwięzieniu dziewczyny w grocie i skazaniu jej na powolną agonię.

Stasimon III

Chór wykonuje hymn na cześć miłości – wszechpotężnego uczucia, przed którym trudno się obronić.

Epejsodion IV

Antygona podąża do miejsca, gdzie ma umrzeć. Rozpacza z powodu skróconego ziemskiego życia, samotności oraz niemożności realizacji osobistych planów, marzeń – bycia żoną i matką. Godnie przyjmuje wydany na nią wyrok i gotowa jest wypełnić „przeznaczenie”.

Stasimon IV

Chór pieśnią przypomina inne mityczne postacie, które spotkał los podobny do Antygony.

Epejsodion V

Przed obliczem władcy pojawia się niewidomy wróżbita – Tyrezjasz, który przepowiada tragiczne wydarzenia i przyszłe cierpienie, które ma dotknąć głównie rodzinę królewską. Oznajmia, że rozkaz Kreona nie jest miły bogom. Władca zaczyna się bać i decyduje o zmianie wyroku.

Stasimon V

Chór pieśnią przywołuje boga Dionizosa i zwraca się do niego z modlitwą o pomoc.

Eksodos

Przybywa Posłaniec i przekazuje złe nowiny: Antygona i Hajmon nie żyją. Obydwoje popełnili samobójstwo. Słysząc to, Eurydyka wycofuje się do królewskich komnat i tam również odbiera sobie życie. Kreon rozpacza po stracie najbliższych i obciąża się winą za tragiczny splot wydarzeń. Pojmuje, że „zgrzeszył” pychą.

Pełne streszczenie w pigułce

Plan wydarzeń w 7 krokachOd prośby do Ismeny po samotność Kreona. ok. 1 min
  1. Antygona prosi Ismenę o pomoc w pogrzebie brata, ale siostra boi się Kreona.
  2. Antygona sama grzebie Polinika: przysypuje ciało ziemią.
  3. Strażnik donosi o pogrzebie, a Kreon grozi strażnikom śmiercią.
  4. Strażnicy łapią Antygonę, gdy drugi raz przychodzi do zwłok, a ona przyznaje się do czynu.
  5. Hajmon błaga ojca o ustępstwo, ale Kreon skazuje Antygonę na zamknięcie w grocie.
  6. Tyrezjasz ostrzega Kreona, który zmienia decyzję za późno: Antygona, Hajmon i Eurydyka nie żyją.
  7. Kreon, sam i złamany, pragnie własnej śmierci.

Plan wydarzeń z podziałem na części

Streszczenie szczegółowe: wszystkie 13 częściProlog, pieśni chóru i epejsodia po kolei, z cytatami. ok. 15 min

Akcja rozgrywa się przed pałacem królewskim w Tebach.

Prologos

Antygona żali się swojej młodszej siostrze Ismenie na nieszczęśliwy los: ich ród stale dotykają nieszczęścia. Oto teraz dwóch braci: Eteokles i Polinik poniosło śmierć w walce o władzę. Na tronie zasiada Kreon, który objął władzę po śmierci obu braci (ich ojcem, tak jak ojcem Antygony i Ismeny, był Edyp) i rządzi Tebami. Wcześniej silniejszy Eteokles przegnał brata z miasta, a gdy ów powrócił z armią, rozpoczęła się bitwa. Zginęli w niej obydwaj. Kreon nakazuje godnie pogrzebać Eteoklesa, a temu, który okazał się zdrajcą i wystąpił przeciwko miastu i władcy, odmawia pochówku. Ciało Polinika ma być wystawione na pastwę żarłocznych ptaków, a dusza, nie zaznawszy spokoju, musi błąkać się po świecie:

„(...) aby Polinika Nieszczęsne zwłoki bez czci pozostały, By nikt ich płakać, nikt grześć się nie ważył; Mają więc leżeć bez łez i bez grobu, Na pastwę ptakom żarłocznym i strawę.”

Antygona kierując się siostrzaną miłością, chce postąpić wbrew rozkazowi Kreona i pochować brata, wie również, że jeżeli ciało zmarłego zostanie niepogrzebane, dusza Polinika będzie skazana na wieczną ziemską tułaczkę, a bramy Hadesu (mitologicznego świata umarłych) nigdy nie zostaną dla niego otwarte. Zwraca się do siostry, by pomogła jej dokonać pochówku. Kierująca się rozsądkiem Ismena, nie chce przeciwstawiać się władcy. Lęka się kolejnych nieszczęść:

„Zginiemy marnie, jeżeli wbrew prawu Złamiemy wolę i rozkaz tyrana.”

Starszej siostry nie przerażają wizje przyszłych tragedii, decyduje się sama pochować brata, ponadto postanawia, że w przypadku zarzutów przyzna się do wszystkiego i gotowa jest ponieść śmierć. Ismena obawia się o Antygonę, lecz ta uspokaja ją: „Nie troszcz się o mnie, nad twoim radź losem.”

Parodos (pieśń Chóru)

Na scenie pojawia się Chór (rada Starców), który przybył na żądanie Kreona.

Wspólnie mają odbyć naradę. Chórowi przewodzi Przodownik. Pieśnią pochwalną Chór sławi czyny Eteoklesa jako dzielnego męża, któremu udało się pokonać niegodziwego wroga. Polinik poległ, ponieważ (wedle wierzeń Greków) Zeus pogardza dumnymi buntownikami, którzy występują przeciwko władzy, pragną zemsty i zniszczenia. Bogini zwycięstwa - Nike opowiedziała się za mieszkańcami Teb (Tebanami, Tebańczykami) i miasto nie stało się pogorzeliskiem, lecz może święcić swój triumf. Niestety zginął również wódz - obrońca Teb – Eteokles, który odpierał ataki armii zbuntowanego brata. „Więc teraz Nike, czci syta i sławy, Zwraca ku Tebom radosne swe oczy.” Przodownik Chóru informuje, że nadchodzi Kreon – inicjator zebrania.

Epejsodion I

Kreon zwraca się do Chóru – jako przedstawicieli Teb i rozważa dalsze utrzymanie tronu, który, jak uważa, należy mu się jako szwagrowi zmarłego na tułaczce Edypa. Teraz tym bardziej zachowuje do niego prawo, ponieważ dwaj bracia, którzy mogli rościć jakiekolwiek pretensje, nie żyją – polegli rywalizując ze sobą. Kreon obiecuje być władcą sprawiedliwym i roztropnym, cenić wyżej dobro publiczne nad własne i swojej rodziny oraz dbać o miasto Teby – bronić go przed najazdami wrogów:

„Nigdy też wroga nie chciałbym ojczyzny Mieć przyjacielem, o tym przeświadczony, Że nasze szczęście w szczęściu miasta leży (...)”

Wydaje rozkaz i życzy sobie, by jego postanowienia były przestrzegane przez wszystkich: Eteoklesa nakazuje pochować z honorem, zaś ciało najeźdźcy i zdrajcy – Polinika porzucić w polu na żer dzikim zwierzętom, ptakom i psom. Tego, kto wydanego rozporządzenia nie będzie respektował, czeka surowa kara, a posłusznym król obiecuje opiekę:

„Kto za to miastu temu dobrze życzy, W zgonie i w życiu dozna mej opieki.”

Przy porzuconych zwłokach mają stanąć straże – będą pilnować, czy wola władcy została spełniona i nikt nie ośmielił się jej sprzeciwić.

Nagle dialog Kreona z Chórem przerywa przybycie Strażnika, który drżąc o własne życie, ma do przekazania złe nowiny. Obawia się gniewu władcy. Mówi, że prawdopodobnie ktoś złamał rozkaz, bo zwłoki zostały lekko przyprószone piachem, nie zaś całkowicie pogrzebane. Przodownik Chóru dopatruje się w tym czynie boskiej ręki, lecz Kreon wyśmiewa go i każe zamilknąć. Sugeruje, że to strażnicy zostali przekupieni i zezwolili na „skromny” pochówek, złorzeczy i grozi, że jeśli sprawca nie zostanie ujęty, odpowiedzą swoimi głowami;

„Jeśli wy zaraz schwytanego sprawcy Nie dostawicie przed moje oblicze, To jednej śmierci nie będzie wam dosyć (...)”

Stasimon I

Chór wyśpiewuje pieśń pochwalną na cześć człowieka, który włada wszelkim stworzeniem i żywiołami. Może dokonywać wielkich rzeczy, ponieważ ze wszystkich istot jest najbardziej uprzywilejowany: dzięki potędze rozumu: „Wszystko rozumem zwycięży.” Myśli potrafi wyrazić słowem, „(...)życie ujął w porządku prawidła”, zdoła znieść i pokonać cierpienie. Lecz nie uda mu się uniknąć śmierci.

Człowiek, który szanuje prawo (ludzkie i boskie), zasługuje na podziw, godzien jest pochwał i honoru, zaś ten, który sprzeniewierza się normom boskim i ludzkim, będzie potępiony. Chór nie odnosi się tu bezpośrednio do Kreona i jego reakcji na postępek Polinika, ale przypomina o zachowywaniu i respektowaniu reguł ustanowionych przez bogów i człowieka.

Przodownik Chóru oznajmia przybycie pojmanej przez Strażnika Antygony.

Epejsodion II

Strażnik przyprowadza przed oblicze Kreona Antygonę, która ponownie próbowała pogrzebać ciało Polinika. Relacjonuje całość zdarzenia: wartownicy pośród kurzawy piasku spostrzegli kobietę zasypującą nagie zwłoki i skrapiającą je, zgodnie z rytuałem, „potrójnym płynem” (ofiarą z płynów składaną zmarłym). Pochwycili ją i jeden z nich przyprowadził ją do Kreona.

Dziewczyna przyznaje się do winy: „Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę.” Wie, że działała wbrew rozkazowi władcy, ale zemsty bogów obawiała się bardziej niż zemsty człowieka. Nie lęka się śmierci. Jest pewna, że umrze, ale woli to niż życie w nieszczęściu, z ciążącym nad rodem fatum (przekleństwem):

„Bom śmierci ja pewna Nawet bez twego ukazu; a jeśli Wcześniej śmierć przyjdzie, za zysk to poczytam. Bo komu przyszło żyć wśród nieszczęść tylu, Jakżeby w śmierci zysku nie dopatrzył?”

Kreon zamierza być konsekwentny i działać zgodnie z postanowieniem, dodatkowo postanawia „przesłuchać” Ismenę – siostrę Antygony, która również może być współwinna. Przodownik Chóru zawiadamia o przybyciu drugiej dziewczyny. Ismena zostaje oskarżona o „współudział” w zakazanym pogrzebie oraz o sprzeniewierzenie się woli władcy:

„Nuże, mów teraz, czyś była wspólniczką W tym pogrzebaniu, lub wyprzyj się winy.”

Mimo że nie uczestniczyła w pochówku, ujmuje się za Antygoną i pragnie dzielić jej winę i los. Ale Antygona nie zgadza się na to, twierdząc, że sama złamała rozkaz, a ponadto ma żal do siostry, bo przecież wcześniej odmówiła jej pomocy:

„Hades i zmarli wiedzą, kto to zdziałał. Słowami świadczyć miłość – to nie miłość.”

Ismena jest przerażona bezwzględnością Kreona, który chce uśmiercić swoją przyszłą synową – narzeczoną Hajmona, apeluje do jego sumienia i uczuć. Lecz władcy nie przekonują jej argumenty. W trosce o swój autorytet nie może być nielogiczny i niekonsekwentny. Musi egzekwować prawa.

Straże odprowadzają Antygonę i Ismenę do pałacu, gdzie kobiety zostają pod nadzorem.

Stasimon II

Rada Starców pieśnią wyraża żal i smutek nad nieszczęściami, które prześladują rodzinę królewską:

„Tak już od wieków w Labdakidów domy Po dawnych gromach nowe godzą gromy; Bóle minionych pokoleń Nie niosą ulg i wyzwoleń.”

Pieśń jest również aluzją do postępowania Kreona, który wydaje się być na tyle wyniosły i dumny, że zapomina o prawach i czci należnej bogom, starając się im dorównać:

„A wieczna prawda, że w przystępie dumy Mienią dobrymi ci nieprawe czyny, Którym bóg zmieszał rozumy!” Przodownik chóru oznajmia nadejście Hajmona.

Epejsodion III

Kreon spotyka się z Hajmonem. Syn wie, co ojciec zamierza uczynić z Antygoną, usiłuje odwieść go od takiej decyzji. Kreon ma jednak swoją opinię na ten temat. Uważa, że syn musi znaleźć sobie inną wybrankę, bo ta nie ujdzie śmierci, a ponieważ jako jedyna oparła się prawu, nie zasługuje na miano żony Hajmona. Ponadto on jest egzekutorem zasad i nie może pozwolić, by kobieta wzniecała bunt i była symbolem nieposłuszeństwa. To godzi w królewski autorytet, dlatego wyrok musi zostać wykonany.

Hajmon nie zgadza się z tym. Zaprzecza, jakoby Tebańczycy życzyli sobie śmierci Antygony, wprost przeciwnie – podziwiają ją i uważają, że postąpiła adekwatnie do tego, co dyktowało jej serce i sumienie. Przestrzega ojca przed uporem, dumą i nadgorliwością. Sugeruje, by okazał litość, bo tego właśnie będzie oczekiwał od niego lud, a dobry, rozsądny władca liczy się z głosem społeczeństwa i nie rządzi sam, wbrew wszystkim:

„Bo na twój widok zdejmuje ich trwoga I słowo, ciebie rażące, zamiera. A więc cichaczem przyszło mi wysłuchać, Jak miasto nad tą się żali dziewicą (...)”

Kreon jest nieprzejednany, drażni go upór syna, postrzega go w kategoriach buntu. Nakazuje przyprowadzić „buntowniczkę”, by ją zgładzić na oczach młodzieńca:

„Wiedźcie tu dziewkę; niechajże wyrodna W oczach kochanka tu ginie natychmiast!”

Postanawia oszczędzić Ismenę – jako niewinną. Natomiast na Antygonę wydaje wyrok:

„Gdzieś na bezludnym zamknę ją pustkowiu, W skalistym lochu zostawię żyjącą, Strawy przydając jej tyle, by kaźnię Pozbawić grozy i klątwy nie ściągnąć;”

Kreon stara się, by jego werdykt nie brzmiał groźnie, co miało świadczyć o pozornym humanitaryzmie i po części „uniewinniać” samego oprawcę, który lęka się potępienia ze strony bogów.

Stasimon III

Chór wykonuje pieśń na cześć miłości, przedstawia ją jako uczucie prowokujące do szaleństwa i często je przypominające:

„Ni bóg nie ujdzie przed twoim nawałem, Ani śmiertelny. Kim władasz, wre szałem.”

Jest to aluzja do związku Hajmona i Antygony oraz spotkania kochanków, które nie nastąpiło po wydaniu drastycznego wyroku. Przodownik chóru oznajmia nadejście Antygony zmierzającej do „ciemnej hadesu przystani”.

Epejsodion IV

Na scenie pojawia się Antygona. Bohaterka prowadzona jest na stracenie. Jej żałosny śpiew - lament (kommos) przeplata się z partiami chóru.

Antygona biada nad własnym losem. Śmierć przychodzi do niej za wcześnie, w pełni życia, kiedy jeszcze nie poznała dobrze miłości. Dziewczyna wspomina postać Niobe, królowej z mitu, zamienionej w skałę po stracie ukochanych dzieci.

„Mnie też kamienną pościel przeznaczono” – łka Antygona. Chór dopowiada i przypomina, że Niobe pochodziła z rodu bogów, a Antygona jest zwykłą śmiertelniczką, niemniej jej czyny i sposób, w jaki ma zostać stracona, są hołdem złożonym bogom. Winy za swój los upatruje skazana w klątwie ciążącej nad domem Labdakidów. Wie, że przeznaczenie musi się wypełnić, co dodatkowo potęguje dramatyzm sytuacji. Antygona zawodzi, że wkrótce nie ujrzy już promieni słońca i wyraża obawę, że zostanie zapomniana. Pojawia się Kreon i rozkazuje, by czym prędzej zaprowadzić dziewczynę do miejsca kaźni, gdzie ma powoli umierać:

„Bierzcie stąd dziewkę i w ciemnym ją grobie Zawrzyjcie zaraz, jak już nakazałem. Tam ją zostawcie samotną, by zmarła, Albo też żywa pędziła dni marne; Tak wobec dziewki zostaniem bez winy, A nie ścierpimy, aby wśród nas żyła.”

Antygona ponownie utyskuje na swoją nieszczęsną dolę. Odchodzi z tego świata jako niespełniona kobieta – nie dane jej było zostać matką, tulić swoich „dziatek” i doznawać od nich pieszczot. Rozmyśla nad przeznaczeniem i wolą bogów, ale gotowa jest wypełnić swój los:

„Lecz jeśli z bogów to zrządzenie płynie, Trzeba mi winnej znieść w ciszy cierpienia.” Strażnicy wyprowadzają „księżnę ostatnią z Teb królów” (Antygonę) poza bramy miasta.

Stasimon IV

Chór wspomina inne mityczne postaci, które zostały uśmiercone w sposób podobny do Antygony, np. Danae zamkniętą w lochu przez ojca, by nie powiła syna - wedle przepowiedni miał on zabić swojego dziadka; Kleopatrę najprawdopodobniej porzuconą przez króla Fineusa. Według podań, rywalka Kleopatry wykuła oczy jej dzieciom i zamknęła je wraz z matką żywcem w grobowcu. Chór postrzega wszelkie nieszczęścia jako konieczność losu.

Epejsodion V

Nadchodzi Tyrezjasz – niewidomy wróżbita prowadzony przez chłopca. Radzi Kreonowi, by zmienił swoje postanowienie, bo bogowie nie chcą już przyjmować ofiar, a to oznacza, że człowiek im się naraził, postępując wbrew ich woli i przyjętym zwyczajom:

„Upór jest zawsze nierozumu znakiem; Ustąp ty śmierci i nie drażń zmarłego: Cóż bo za chwała nad trupem się znęcać?”

Ale Kreon nie zamierza cofnąć rozkazu, zarzuca wieszczowi kłamstwo, a nawet przekupstwo. Tyrezjasz przypomina władcy, że ciało zmarłego „należy się bóstwom podziemnym”, a żyjący nie mają już do niego żadnych praw, prócz obowiązku pochówku. Prorokuje, że zaniedbanie tego obowiązku ściągnie kolejną karę na rodzinę królewską i miasto:

„ (...) w krótkim pokażą to czasie Mężczyzn i niewiast w twoim domu jęki. A wszelkie miasto przeciw tobie stanie (...)”

Tyrezjasz odchodzi, łudząc się, że uparty król zmieni zdanie. Kreon zasięga rady Starców. Przodownik Chóru jest tego samego zdania co wróżbita i sugeruje zmianę decyzji:

„Idź i wyprowadź dziewkę z ciemnej groty, A grób przygotuj dla ciała, co leży.”

Przestraszony Kreon przełamuje upór i zamierza dostosować się do wskazówek. Wychodzi, by wraz ze służbą uwolnić Antygonę i pogrzebać jej brata.

Stasimon V

Tym razem Chór opiewa boga Dionizosa („Bakchosa” – Bachusa) – „patrona” (opiekuna) Teb i zwraca się do niego z modlitwą o pomoc:

„Przybądź z Parnasu ku naszej obronie Lub przez wyjące mórz tonie.” Na scenę wchodzi Posłaniec.

Eksodos

Posłaniec obwieszcza złą nowinę: syn Kreona nie żyje - popełnił samobójstwo. Przodownik Chóru zauważa Eurydykę – żonę Kreona i matkę Hajmona. Kobieta przyznaje, że usłyszała fragment rozmowy. Właśnie zamierzała udać się na modły, gdy do jej uszu dotarły wiadomości przekazywane Radzie Starców przez Posłańca. Ów, na polecenie królowej decyduje się opowiedzieć wszystko jeszcze raz:

„Ja, miłościwa pani, byłem przy tym, Powiem więc wszystko, jak się wydarzyło;”

Wraz z Kreonem przygotowywali poszarpane zwłoki Polinika do pochówku, gdy nagle od strony lochu Antygony dobiegły ich żałosne łkania. Wyruszyli w tamtym kierunku. W grocie, na muślinowej chuście wisiała dziewczyna, a Hajmon obejmował jej martwe ciało. Ojciec z przerażeniem spojrzał na syna, a ten spojrzał na niego dziko i zamierzył się na niego mieczem. Kreon uskoczył, a wtedy Hajmon przebił się własnym mieczem:

„W gniewie na siebie nad ostrzem się schyla I miecz w bok wraża; lecz jeszcze w konaniu Drętwym ramieniem do zmarłej się tuli (..)”

Eurydyka, słysząc relację o śmierci ukochanego dziecka, wybiegła prędko do pałacu. Przodownik Chóru i Posłaniec przewidują, że zapewne zapragnęła w zaciszu domowym opłakiwać Hajmona, ale zaniepokoiła ich zbyt długa cisza i upiorne milczenie. Po chwili zjawia się Kreon przekonany o swojej winie wobec syna: „Mój obłęd zmiażdżył to życie.”

Posłaniec informuje go, że również jego żona – Eurydyka targnęła się na swoje życie: „Żelazo w własnej utopiła piersi (...)”. Umierając, złorzeczyła „dzieciobójcy”.

Kreon w obliczu nieszczęść, jakie go spotkały, wyraża chęć rychłej śmierci. Przewodnik Rady Starców (Chóru) przypisuje wszystko wyrokom boskim i przeznaczeniu:

„O nic nie błagaj, bo próżne marzenia, By człowiek uszedł swego przeznaczenia.”

Natomiast Chór opowiada się po stronie rozumu – mądrych i rozważnych decyzji, nie dyktowanych pychą, bo ta zawsze będzie surowo karana.

Mit i tło: klątwa rodu LabdakidówDlaczego bracia zginęli i czemu Polinik nie ma grobu. ok. 1 min

Antygona należy do rodu Labdakidów, który dotyka klątwa. Jej ojciec Edyp, król Teb, zgodnie z przepowiednią zabił Lajosa i poślubił Jokastę, nie wiedząc, że to jego rodzice. Gdy prawda wyszła na jaw, Jokasta odebrała sobie życie, a Edyp pozbawił się wzroku.

Synowie Edypa, Eteokles i Polinik, mieli rządzić Tebami na przemian, ale Eteokles nie oddał bratu władzy. Polinik wrócił z obcym wojskiem, żeby odzyskać tron, i obaj bracia zginęli w pojedynku.

Władzę przejął Kreon, brat Jokasty. Eteoklesa kazał pochować z honorami, a Polinikowi, uznanemu za zdrajcę, zakazał grobu. Akcja zaczyna się tuż po wojnie, o świcie, trwa jeden dzień i toczy się przed pałacem w Tebach.

Mit rodu Labdakidów · Czas i miejsce akcji

Bohaterowie: kto z kim walczy i co traciOsobna karta dla każdej postaci: kim jest, czego broni i jak kończy. ok. 2 min

Antygona główna bohaterka

Córka Edypa i Jokasty, siostra Ismeny, Eteoklesa i Polinika, narzeczona Hajmona. Grzebie brata wbrew zakazowi króla i nie wypiera się tego, gdy staje przed Kreonem.

Cechy
odważna, uparta, dumna, wierna rodzinie, surowa wobec siostry
Czego broni
niepisanych praw bogów i obowiązku wobec zmarłego brata, które uważa za ważniejsze od rozkazu władcy
Wina
łamie prawo państwa, choć wie, że grozi za to śmierć
Jak kończy
Kreon każe ją zamknąć żywcem w skalnej grocie, a ona się tam wiesza

Kreon król Teb

Brat Jokasty, wuj Antygony, mąż Eurydyki i ojciec Hajmona. Obejmuje tron po śmierci Eteoklesa i Polinika. Zakazuje pochówku Polinika, bo ten najechał własne miasto.

Cechy
stanowczy, dumny, uparty, podejrzliwy: Strażnika i Tyrezjasza posądza o to, że dali się przekupić
Czego broni
porządku w państwie po wojnie domowej i zasady, że zdrajcy nie wolno czcić tak samo jak obrońcy
Wina
stawia własny rozkaz ponad prawami bogów i nie słucha syna ani wróżbity
Jak kończy
zmienia decyzję za późno, traci syna i żonę, zostaje sam i obwinia siebie

Ismena siostra Antygony

Druga córka Edypa. Kocha siostrę, ale odmawia pomocy przy pogrzebie, bo uważa, że słabsi nie powinni walczyć z władzą.

Cechy
ostrożna, uległa, bojaźliwa, przywiązana do siostry
Co robi
gdy Antygona zostaje schwytana, chce wziąć na siebie część winy, ale siostra odrzuca tę ofiarę
Jak kończy
Kreon uznaje ją za niewinną i darowuje jej życie

Hajmon syn Kreona

Narzeczony Antygony. Rozmawia z ojcem spokojnie i z szacunkiem: mówi mu, że lud Teb żałuje Antygony, tylko boi się to powiedzieć głośno.

Cechy
rozsądny, lojalny wobec ojca, zakochany, w końcu zrozpaczony
Co robi
prosi ojca, żeby ustąpił, a po kłótni odchodzi w gniewie
Jak kończy
w grocie rzuca się z mieczem na ojca, chybia i przebija się sam przy ciele Antygony

Postacie drugoplanowe

  • Tyrezjasz: ślepy wróżbita. Mówi Kreonowi, że bogowie nie przyjmują ofiar, bo ciało Polinika leży niepogrzebane, i zapowiada śmierć w jego rodzie. Dopiero po tej rozmowie Kreon ustępuje.
  • Eurydyka: żona Kreona. Po wiadomości o śmierci Hajmona odbiera sobie życie i przed śmiercią przeklina męża.
  • Strażnik: prosty człowiek, który boi się o własne życie. Najpierw donosi, że ktoś pogrzebał zwłoki, potem przyprowadza schwytaną Antygonę.
  • Posłaniec: opowiada o tym, czego widz nie ogląda na scenie: o śmierci Antygony, Hajmona i Eurydyki.
  • Chór starców tebańskich: razem z Przodownikiem komentuje wydarzenia i doradza królowi. Radzi uwolnić Antygonę dopiero po przepowiedni Tyrezjasza.
  • Polinik i Eteokles: bracia Antygony. Zabili się nawzajem w walce o Teby jeszcze przed początkiem akcji. Eteoklesa pochowano z honorami, Polinika Kreon zakazał grzebać.

Wszyscy bohaterowie · Antygona · Kreon

Konflikt tragiczny: dwie racje i żadna nie jest w pełni fałszywaPrawo bogów przeciw prawu państwa i cena, którą płacą obie strony. ok. 1 min

Sedno tragedii to konflikt dwóch racji, z których żadna nie jest w pełni fałszywa. Antygona broni niepisanego prawa bogów i obowiązku wobec zmarłego brata. Kreon broni porządku państwa po wojnie domowej i uważa, że zdrajca nie zasługuje na pogrzeb.

Ten jeden spór ma kilka odsłon: prawo boskie przeciw prawu ludzkiemu, jednostka przeciw władzy, rozum przeciw uczuciom oraz człowiek wobec przeznaczenia. Hajmon mówi ojcu, że lud popiera Antygonę, ale milczy ze strachu.

Obie strony płacą wysoką cenę. Antygona ginie, a Kreon, który uznaje własną wolę za najwyższą i lekceważy ostrzeżenia, traci syna i żonę. Dramat wartościuje postawy: ostatecznie rację przyznaje prawom boskim.

Konflikt tragiczny · Prawo boskie i ludzkie · Problematyka

9 motywów „Antygony” z przykładamiWładza, bunt, rodzina, miłość, przeznaczenie, pycha, pogrzeb, samobójstwo i cierpienie. ok. 2 min

Dziewięć motywów „Antygony” zbiega się w jednym sporze: Antygona i Kreon mają rację, ale każde z nich widzi tylko jej część. Władza i pycha pokazują stronę Kreona, bunt, rodzina i pogrzeb stronę Antygony, a przeznaczenie, miłość i samobójstwo prowadzą tragedię do końca.

  • Władza: Kreon nie znosi sprzeciwu i uważa swoją wolę za najwyższą. Gdy Hajmon radzi mu słuchać ludu, odpowiada: Więc lud mi wskaże, co ja mam zarządzać? Hajmon mówi ojcu, że lud popiera Antygonę, ale milczy ze strachu. Tyrezjasz ostrzega króla: Upór jest zawsze nierozumu znakiem.
  • Bunt: Antygona jako jedyna otwarcie łamie zakaz króla. Sama grzebie brata, przysypując ciało ziemią, a gdy strażnicy ją łapią, przyznaje się: Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę. Ismena boi się i nie pomaga.
  • Rodzina i miłość siostrzana: Antygona jest córką Edypa i Jokasty, siostrą Ismeny, Eteoklesa i Polinika. Grzebie brata z miłości do niego, a spór z Ismeną pokazuje, jak różnie można rozumieć lojalność: Ismena radzi ulec silniejszym, bo kobiety są słabe.
  • Miłość: Hajmon, narzeczony Antygony, kłóci się z ojcem w jej obronie i po jej śmierci zabija się przy jej zwłokach.
  • Przeznaczenie: klątwa ciąży na rodzie Labdakidów już od Lajosa, ojca Edypa. Edyp, wypełniając przepowiednię, zabił Lajosa i poślubił Jokastę, a skutki tej zbrodni dosięgają jego dzieci.
  • Pycha i kara: Kreon nie słucha syna ani wróżbity, zmienia decyzję za późno i traci syna oraz żonę Eurydykę. Posłaniec podsumowuje: Największe klęski płyną z nierozumu.
  • Pogrzeb i szacunek dla zmarłych: Antygona uważa, że nawet zdrajca ma prawo do grobu, bo tak nakazują bogowie. Kreon zakazał grzebać Polinika pod groźbą ukamienowania.
  • Samobójstwo: giną w ten sposób Antygona (wiesza się w grocie), Hajmon i Eurydyka. Ich śmierć nie jest pokazana na scenie, tylko opowiedziana przez posłańców.
  • Cierpienie i samotność: skazana Antygona opłakuje, że schodzi do grobu bez wesela i bez dzieci, a Kreon na końcu zostaje sam i pragnie własnej śmierci.

Motywy literackie w „Antygonie”

Tragedia antyczna: jak zbudowana jest „Antygona”13 części, chór, katharsis i trzy jedności. ok. 1 min

Tragedia grecka wyrosła z pieśni ku czci boga Dionizosa. Sofokles dodał trzeciego aktora i powiększył chór do piętnastu osób, a jego tragedie stały się wzorem gatunku. Fabułę czerpano z mitów, a nie z wymyślonych historii, więc widz znał losy bohaterów, zanim zaczęło się przedstawienie.

„Antygona” ma trzynaście części: prologos (rozmowa sióstr przed pałacem), parodos (wejście chóru), pięć epejsodiów przedzielonych pięcioma stasimonami (pieśniami chóru) i eksodos (zakończenie z lamentem Kreona). W parodosie i stasimonach śpiewa chór, a w epejsodiach rozmawiają bohaterowie.

Celem tragedii jest katharsis, czyli oczyszczenie widza przez litość i trwogę. Obowiązywały też zasada trzech jedności (czasu, miejsca i akcji) oraz stosowność stylu. W „Antygonie” akcja trwa jeden dzień i toczy się w jednym miejscu, przed pałacem w Tebach.

Cechy tragedii · Teatr grecki

Trzy cytaty, które warto znaćKto je mówi, do kogo i o co w nich chodzi. ok. 1 min

Cytaty pochodzą z przekładu Kazimierza Morawskiego i w innych przekładach mogą brzmieć inaczej. Warto podać, kto je mówi i w której części tragedii.

  • Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić: Antygona do Kreona. Tłumaczy, że kieruje się miłością do obu braci, a nie nienawiścią do wroga miasta.
  • Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę: Antygona przyznaje się do pogrzebania brata.
  • Bom śmierci ja pewna nawet bez twego ukazu: Antygona wie, że czeka ją kara, i jest na nią gotowa.
  • Więc lud mi wskaże, co ja mam zarządzać?: Kreon odrzuca radę Hajmona. Pokazuje pychę władcy, który nie chce słuchać nikogo.
  • Upór jest zawsze nierozumu znakiem: Tyrezjasz do Kreona. Radzi królowi, żeby ustąpił i pozwolił pochować Polinika.
  • Największe klęski płyną z nierozumu: Posłaniec w eksodosie. Podsumowuje śmierć Hajmona: nieszczęście wzięło się z braku rozwagi.

Cytaty z omówieniem

Pytania jawne i wypracowania: oskarżenie i obrona AntygonyArgumenty obu stron i odsyłacze do pełnych odpowiedzi. ok. 1 min

Pełne odpowiedzi na pytania jawne: Prawa boskie a prawa ludzkie i Człowiek wobec przeznaczenia.

Oskarżenie Antygony. Antygona złamała zakaz króla i prawo państwa, chciała pochować zdrajcę, który doprowadził do wojny, i szczyciła się swoim czynem. Namawiała też siostrę do współudziału i dawała zły przykład obywatelom.

Podsumowanie oskarżenia: Kreon jako głowa państwa musiał ukarać złamanie zakazu, bo inaczej podważyłby własny autorytet i prawo.

Obrona Antygony. Antygona postępowała zgodnie z nakazami bogów i wypełniła obowiązek wobec zmarłego. Kierowała się miłością do brata, zachowała się odważnie i nie ukrywała swojego czynu.

Podsumowanie obrony: Antygona poniosła karę niezasłużenie, bo wybrała wierność prawu boskiemu i sumieniu.

Oskarżenie Antygony: argumenty i przemowy · Obrona Antygony: argumenty i przemowy

Pytania i odpowiedzi

Kto napisał „Antygonę” i kiedy?

Sofokles, ok. 442 roku p.n.e. To jedna z siedmiu zachowanych tragedii tego autora, należąca do cyklu tebańskiego obok „Króla Edypa” i „Edypa w Kolonie”.

Do jakiego gatunku należy „Antygona”?

Do tragedii greckiej, czyli dramatu antycznego o poważnej tematyce, w którym bohater ponosi klęskę. Jest utworem dramatycznym pisanym wierszem, z udziałem chóru.

Jak zaczyna się „Antygona”?

Od rozmowy Antygony z Ismeną przed świtem, przed pałacem w Tebach. Antygona mówi siostrze o zakazie Kreona i oznajmia, że pochowa brata.

Czy trzeba znać „Króla Edypa”, żeby zrozumieć „Antygonę”?

Nie trzeba. „Antygona” jest zamkniętą całością, a potrzebne informacje o rodzie Edypa przypomina w prologosie sama Antygona, mówiąc o klęskach rodu i o śmierci braci.

Ile razy Antygona grzebie Polinika?

Dwa razy. Za pierwszym razem Strażnik odkrywa, że ktoś przysypał ciało ziemią, za drugim strażnicy łapią Antygonę, gdy skrapia zwłoki. Obie sceny opowiada Strażnik.

Jaki jest główny problem „Antygony”?

Konflikt prawa boskiego z prawem ludzkim: czy rozkaz władcy może stać wyżej niż niepisane prawa moralne i religijne i gdzie kończy się posłuszeństwo wobec państwa.

W jakim przekładzie czyta się „Antygonę” w szkole?

Najczęściej w przekładzie Kazimierza Morawskiego, który przytaczany jest w opracowaniach i na maturze.

Co warto wiedzieć na maturę z „Antygony”?

Konflikt tragiczny, dwie racje (Antygona i Kreon), pojęcia: fatum, hybris, katharsis, bohater tragiczny, a także budowę tragedii greckiej i najważniejsze cytaty.

Szybki test

Po śmierci Antygony Hajmon:

<i>&#8222;Ni bóg nie ujdzie przed twoim nawałem, Ani śmiertelny. Kim władasz, wre szałem.&#8221;</i> - to słowa chóru o:

O złamaniu zakazu pochówku Polinika Kreona informuje: