AntygonaSofokles

Cechy tragedii antycznej

Tragedia antyczna miała wywołać u widza katharsis, czyli oczyszczenie przez litość i trwogę. Opierała się na jedności czasu, miejsca i akcji, na stosowności stylu (decorum) i na regule trzech aktorów. Fabułę czerpano z mitów, a nie z wymyślonych historii.

Katharsis: po co była tragedia

W VI rozdziale „Poetyki” Arystoteles utworzył i zdefiniował jedną z podstawowych kategorii tragedii – katharsis. Dzieło antyczne miało oddziaływać na odbiorcę: wzbudzić u widza litość i trwogę, a przez to „oczyścić” go wewnętrznie, tak, by rozładował tkwiące w nim emocje, a co za tym idzie, stał się lepszym człowiekiem, zrozumiał tajemnicę losu i pogodził się z nią.

Litość budzi człowiek, który cierpi niezasłużenie, a trwogę nieszczęście kogoś podobnego do nas. Te dwa uczucia miały prowadzić widza do oczyszczenia.

Inne wyznaczniki tragedii greckiej

Innymi, równie ważnymi, wyznacznikami tragedii greckiej były:

Zasada trzech jedności: czasu, miejsca i akcji.

· Jedność czasu – akcja musiała się rozegrać w ciągu doby, między wschodem a zachodem słońca.

· Jedność miejsca – miejsce akcji było stałe. Akcja działa się tylko w jednym miejscu.

· Jedność akcji – akcja dotyczyła jednego problemu, jednego wątku: „fabuła jest przestawieniem czynności jednolitej i skończonej, a części zdarzeń muszą się tak łączyć, że gdyby tylko jedną z nich przestawiło się lub usunęło, całość by się zepsuła lub rozpadła.” (Arystoteles).

Pełną zasadę trzech jedności sformułowali dopiero uczeni włoskiego renesansu w XVI wieku. Sam Arystoteles pisał wyraźnie o jedności akcji, a o czasie wspomniał tylko, że tragedia mieści się zwykle w jednym obiegu słońca.

Styl i obsada

Zasada decorum – stosowność stylu względem gatunku i tematu, zgodność treści i formy. Tragedię winien cechować styl patetyczny – podniosły sposób mówienia.

Reguła trzech aktorów – wprowadził ją Sofokles. Mimo większej ilości osób, które brały udział w przedstawieniu, na scenie jednocześnie mogło pozostawać tylko trzech aktorów (oprócz chóru i przodownika).

Autorzy sztuk czerpali z mitów, Homera i współczesności, ale uwzględniano przede wszystkim mitologiczną motywację wydarzeń.

Tragedia antyczna a dramat Szekspira

Cechy tragedii i ich przykłady w „Antygonie”

Cecha tragediiJak wygląda w „Antygonie”
Jedność czasuakcja trwa jeden dzień, od świtu do wieczora
Jedność miejscascena przed pałacem w Tebach
Jedność akcjijeden wątek: spór o pochówek Polinika
Bohater tragicznyAntygona i Kreon
Konflikt tragicznyprawo boskie kontra prawo państwa
Fatumklątwa ciążąca na rodzie Labdakidów
Chórtebańscy starcy komentują akcję w stasimonach
Katharsislamenty Antygony i Kreona wzbudzają litość i trwogę
Śmierć poza scenąrelacje Posłańca w eksodosie

Słowniczek pojęć tragedii

  • Hamartia (wina tragiczna): błąd bohatera, który prowadzi do klęski.
  • Hybris: pycha, przekroczenie granicy wyznaczonej przez bogów.
  • Nemezis: kara bogów za hybris.
  • Fatum: przeznaczenie, którego nie da się uniknąć.
  • Tragizm: sytuacja bez dobrego wyjścia.
  • Katharsis: oczyszczenie widza przez litość i trwogę.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest katharsis i po co było widzowi?

Pojęcie wprowadził Arystoteles w „Poetyce”. Tragedia budziła litość i trwogę, a widz wychodził z teatru oczyszczony z emocji i spokojniejszy wobec losu.

Czy trzy jedności wymyślił Arystoteles?

Tylko częściowo. Arystoteles opisał jedność akcji, a jedność czasu i miejsca w sztywnej formie dodali dopiero teoretycy renesansu.

Co oznacza decorum?

Stosowność stylu do tematu i gatunku. Tragedia wymagała języka podniosłego, a postacie miały mówić tak, jak pasowało do ich roli i sytuacji.

Czym tragedia grecka różni się od dramatu Szekspira?

U Greków bohaterami byli ludzie wyższych sfer, śmierć rozgrywała się poza sceną, a czynami kierowali bogowie. U Szekspira występują różne warstwy społeczne, zabójstwa dzieją się na oczach widzów, a bohater jest „kowalem swojego losu”.

Co znaczą hybris i hamartia?

Hybris to pycha, która każe człowiekowi przekraczać granice wyznaczone przez bogów. Hamartia to błąd lub wina tragiczna, która prowadzi bohatera do klęski.