„Antygona” jako tragedia antyczna
„Antygona” (ok. 442 r. p.n.e.) zachowuje klasyczny schemat tragedii: akcja trwa jeden dzień, toczy się przed pałacem w Tebach i dotyczy jednego sporu o pochówek Polinika. Kulminacją jest wizyta Tyrezjasza w piątym epejsodionie, a katastrofa przychodzi w eksodosie.
Zasady tragedii w „Antygonie”
Sofokles w swoim utworze zastosował całkowicie schemat tragedii greckiej, zarówno w kwestii kompozycji, jak i konstrukcji. Dostosował dzieło do „poetycznych” reguł: zasady trzech jedności, decorum, zasady trzech aktorów, a tematykę zaczerpnął z mitów – mit o rodzie Labdakidów.
Na scenie nie występuje więcej niż trzech aktorów (prócz Chóru i Przodownika) np. Antygona, Kreon, Ismena (epejsodion II). Język postaci jest zindywidualizowany, pełen patosu i powagi (tak, jak powinno być w tragedii). Partie Kreona są wywodami i argumentami władcy, postacie wyrażają się adekwatnie do „narzuconych” im ról i zgodnie z wymogiem sytuacji – okoliczności śmierci braci i zakazu pochówku jednego z nich (zasada decorum). Lament głównej bohaterki (a później i Kreona – w exodosie) jest pełnym żałości wyznaniem (funkcja katharsis). Rzecz dzieje się przed pałacem królewskim w Tebach, w ciągu jednego dnia, a rozpoczyna się tuż przed wschodem słońca, które w chwilę później opiewa Chór.
| Zasada | Czy spełniona | Dowód |
|---|---|---|
| Trzy jedności | tak | jeden dzień, jedno miejsce, jeden wątek |
| Trzech aktorów | tak | w jednej scenie jednocześnie najwyżej trzy osoby, np. Antygona, Kreon, Ismena |
| Decorum | tak | język podniosły, postacie mówią zgodnie ze swoją rolą |
| Chór | tak | parodos, 5 stasimonów, udział w epejsodiach i eksodosie |
| Mit jako źródło | tak | cykl tebański o Labdakidach |
| Śmierć poza sceną | tak | opowiada o niej Posłaniec |
Od prologu do epejsodionu II: powstaje konflikt
Zgodnie ze strukturą dramatu antycznego – tragedii, utwór zaczyna się ekspozycją – wstępem – i jednocześnie prologiem (prologos). Pojawia się Antygona kontrastowo zestawiona z Ismeną. Siostry wiodą między sobą dialog dotyczący nieodległych wydarzeń: w walce zginęli ich bracia, a jeden, uznany za zdrajcę, nie może zostać pochowany. Zabrania tego rozkaz króla. Siostra odmawia Antygonie pomocy. W ten sposób wstępnie zostaje zarysowany konflikt. Następnie zjawia się Chór wraz z pieśnią sławiącą słońce – parodos. Chór to Tebańscy Starcy, w tym przypadku wyobrażają przedstawicieli społeczeństwa (w imię zasad demokracji), którzy zostali wezwani przez Kreona na zebranie. Jego celem, jak się wkrótce okaże, będzie rozmowa dotycząca przejęcia tronu, sprawowania rządów i egzekwowania rozkazu wydanego przez władcę. Dalej następuje „pierwszy epizod” – epejsodion I, z którego odbiorca dowiaduje się o złamaniu królewskiego zakazu. Informację taką przynosi Strażnik, który jednocześnie powiadamia króla, że zwłoki zdrajcy nie zostały jeszcze poszarpane przez zwierzęta, a tylko przysypane piaskiem. Pieśń Chóru – stasimon po I epejsodionie wychwala potęgę państwa i człowieka, sławi ludzkie czyny. Chór opowiada się po stronie króla. Za chwilę na scenę pojawia się Antygona przyznająca się do zarzucanych jej czynów – i jest to epejsodion II.
W drugiej części omawianego epejsodionu (II) pojawia się Ismena, która gotowa jest przyjąć na siebie część winy Antygony oraz uświadamia królowi konsekwencje jego decyzji: naraża się bogom i chce zabić narzeczoną syna. Chór nie pozostaje obojętny na argumenty kobiet i zaczyna „przychylać się” ku ich racjom. Stasimon II to wyraz współczucia dla Antygony. Dziewczyna staje się „winna” swojego czynu, lecz jest to „wina tragiczna”, łączona z przeznaczeniem i fatum: „(...) wieczne prawo gniecie ziemi syny, Że nikt żywota nie przejdzie bez winy.”
Epejsodia III i IV: spór z synem i droga na śmierć
Epejsodion III obrazuje spotkanie Kreona z Hajmonem. Syn przypomina ojcu o zasadach demokratycznych i boskich oraz staje w obronie ukochanej. Ujawnia przy tym opinię ludu, lecz Kreon w dumnym uniesieniu kpi z reguł, a zwłaszcza z prawideł miłości. W tej scenie ojciec pogardza synem, którego nazywa „niskim duchem na służbie kobiety.” W wyliczanych epejsodionach Przodownik Chóru prowadzi partie dialogowe z Kreonem, komentując wywody poszczególnych postaci: „Jak to? Czyż obie ty zgładzić zamyślasz?” W następującej pieśni Chóru - stasimonie III pobrzmiewają echa gloryfikacji miłości – jako uczucia wszechpotężnego, przypominającego szaleństwo.
W epejsodionie IV widzimy Antygonę prowadzoną na śmierć. Jest to w przeważającej części scena muzyczna: kommos Antygony splata się z partiami Chóru. Wyraźnie nakreślone zostaje bohaterstwo skazanej, dla której poświęcone ważnemu celowi życie, nie było czymś bezwartościowym, ale pełną przeżyć minionych i niezrealizowanych. Chór przypomina o konflikcie prawd i ponownie wiąże go z winą tragiczną i przeznaczeniem, a w stasimonie IV „wylicza” postacie, które miały podobny los, jak Antygona. Jest to nieco „oschła” interpretacja tego, co wkrótce nastąpi. Dotychczas wydarzenia miały charakter węzła dramatycznego i perypetii – rozwoju akcji i działań bohaterów zmierzających do rozwiązania konfliktu, który został spotęgowany i uwydatnił emocje.
Epejsodion V i eksodos: kulminacja i katastrofa
Epejsodion V to przełom, moment zwrotny w wydarzeniach – punkt kulminacyjny. Wieszcz Tyrezjasz przepowiada tragedię, której nie da się uniknąć, mimo że władca zdaje się opamiętywać, zamierza cofnąć rozkaz, sprawa jest przesądzona. Dumny Kreon zabrnął za daleko. Pycha i ignorancja muszą zostać ukarane. Stasimon V – Chór przyzywa na pomoc boga Dionizosa – opiekuna Teb, pojawia się nadzieja, że być może sytuację da się uratować. Jest to jednak złudne, bo wkrótce następuje katastrofa i exodos (eksodos) – tragiczne zakończenie dramatu.
Wiadomość o „zakulisowych” konsekwencjach przynosi Posłaniec, który towarzyszył Kreonowi w drodze do groty Antygony. Relację swoją przedstawia Eurydyce – żonie Kreona, lecz ta, przerażona wiadomościami, znika, a po chwili Posłaniec ponownie powiadamia o śmierci, tym razem Eurydyki. Potem następuje zawodzący lament - kommos Kreona (podobny do tego Antygony), w którym obarcza on siebie winą za wszelkie nieszczęścia i uznaje wyższość boskich praw: „Nieubłagana przystani, Hadesie, Gdzież koniec moich boleści? (...) Biada! Nieszczęście z nieszczęścia się sączy, Z synem śmierć żonę mi łączy.” Przodownik Chóru i Chór komentują zaistniałe wydarzenia, odwołując się do konieczności losu. Śpiewając na cześć rozwagi i mądrości, a potępiając fałszywą dumę i pychę, Chór schodzi ze sceny.
Ostatnie słowa należą do chóru: „I w klęsk odmęcie rozumu i miary / W późnym nauczą go wieku.” Mowa o człowieku, który w pysze obraża bogów.
Dlaczego Sofokles pokazuje śmierć przez relację
W greckim teatrze przemoc rozgrywała się poza sceną, a widz słyszał o niej z ust posłańca. Uwaga skupia się na reakcji bohaterów, a nie na samym szoku. W „Antygonie” Posłaniec opowiada o śmierci Antygony i Hajmona chórowi i Eurydyce, a widz dowiaduje się o niej razem z nimi. Zaraz potem wchodzi Kreon z ciałem syna.
Pytania i odpowiedzi
Który moment jest punktem kulminacyjnym?
Epejsodion V, czyli wizyta Tyrezjasza, który przepowiada nieszczęścia. Kreon próbuje wtedy cofnąć rozkaz, ale katastrofy nie da się już zatrzymać.
Gdzie w „Antygonie” pojawia się katharsis?
W lamentach Antygony i Kreona. Widz współczuje bohaterom i boi się o ich los, a po wysłuchaniu lamentu odczuwa ulgę.
Które pieśni chóru mówią o miłości i o Dionizosie?
Stasimon III sławi miłość jako siłę wszechpotężną, podobną do szaleństwa. W stasimonie V chór przyzywa Dionizosa, opiekuna Teb.
Na czym polega wina tragiczna Antygony?
Jest „winna” czynu, który popełniła, lecz jej wina łączy się z przeznaczeniem. Chór śpiewa o rodzie Labdakidów: „A wieczne prawo gniecie ziemi syny, / Że nikt żywota nie przejdzie bez winy”.
Co śpiewa chór na zakończenie utworu?
Chwali rozwagę i mądrość, a potępia pychę. Zapowiada, że bogowie ukarzą dumnych i nauczą ich rozumu, choć dopiero w późnym wieku.
Dlaczego o śmierci bohaterów opowiada Posłaniec?
Konwencja teatru greckiego nie pozwalała pokazywać śmierci na scenie. Widz dowiaduje się o niej razem z Kreonem, a Posłaniec relacjonuje to, co działo się w grocie i w pałacu.
Szybki test
Ekspozycja:
Poprawna odpowiedź: d) wprowadza do akcji
Na scenie prócz Chóru nie występuje więcej niż:
Poprawna odpowiedź: d) trzech aktorów
Język postaci jest:
Poprawna odpowiedź: b) podniosły