AntygonaSofokles

„Antygona” jako tragedia antyczna

„Antygona” (ok. 442 r. p.n.e.) zachowuje klasyczny schemat tragedii: akcja trwa jeden dzień, toczy się przed pałacem w Tebach i dotyczy jednego sporu o pochówek Polinika. Kulminacją jest wizyta Tyrezjasza w piątym epejsodionie, a katastrofa przychodzi w eksodosie.

Zasady tragedii w „Antygonie”

Sofokles w swoim utworze zastosował całkowicie schemat tragedii greckiej, zarówno w kwestii kompozycji, jak i konstrukcji. Dostosował dzieło do „poetycznych” reguł: zasady trzech jedności, decorum, zasady trzech aktorów, a tematykę zaczerpnął z mitów – mit o rodzie Labdakidów.

Na scenie nie występuje więcej niż trzech aktorów (prócz Chóru i Przodownika) np. Antygona, Kreon, Ismena (epejsodion II). Język postaci jest zindywidualizowany, pełen patosu i powagi (tak, jak powinno być w tragedii). Partie Kreona są wywodami i argumentami władcy, postacie wyrażają się adekwatnie do „narzuconych” im ról i zgodnie z wymogiem sytuacji – okoliczności śmierci braci i zakazu pochówku jednego z nich (zasada decorum). Lament głównej bohaterki (a później i Kreona – w exodosie) jest pełnym żałości wyznaniem (funkcja katharsis). Rzecz dzieje się przed pałacem królewskim w Tebach, w ciągu jednego dnia, a rozpoczyna się tuż przed wschodem słońca, które w chwilę później opiewa Chór.

ZasadaCzy spełnionaDowód
Trzy jednościtakjeden dzień, jedno miejsce, jeden wątek
Trzech aktorówtakw jednej scenie jednocześnie najwyżej trzy osoby, np. Antygona, Kreon, Ismena
Decorumtakjęzyk podniosły, postacie mówią zgodnie ze swoją rolą
Chórtakparodos, 5 stasimonów, udział w epejsodiach i eksodosie
Mit jako źródłotakcykl tebański o Labdakidach
Śmierć poza scenątakopowiada o niej Posłaniec

Od prologu do epejsodionu II: powstaje konflikt

Zgodnie ze strukturą dramatu antycznego – tragedii, utwór zaczyna się ekspozycją – wstępem – i jednocześnie prologiem (prologos). Pojawia się Antygona kontrastowo zestawiona z Ismeną. Siostry wiodą między sobą dialog dotyczący nieodległych wydarzeń: w walce zginęli ich bracia, a jeden, uznany za zdrajcę, nie może zostać pochowany. Zabrania tego rozkaz króla. Siostra odmawia Antygonie pomocy. W ten sposób wstępnie zostaje zarysowany konflikt. Następnie zjawia się Chór wraz z pieśnią sławiącą słońce – parodos. Chór to Tebańscy Starcy, w tym przypadku wyobrażają przedstawicieli społeczeństwa (w imię zasad demokracji), którzy zostali wezwani przez Kreona na zebranie. Jego celem, jak się wkrótce okaże, będzie rozmowa dotycząca przejęcia tronu, sprawowania rządów i egzekwowania rozkazu wydanego przez władcę. Dalej następuje „pierwszy epizod” – epejsodion I, z którego odbiorca dowiaduje się o złamaniu królewskiego zakazu. Informację taką przynosi Strażnik, który jednocześnie powiadamia króla, że zwłoki zdrajcy nie zostały jeszcze poszarpane przez zwierzęta, a tylko przysypane piaskiem. Pieśń Chóru – stasimon po I epejsodionie wychwala potęgę państwa i człowieka, sławi ludzkie czyny. Chór opowiada się po stronie króla. Za chwilę na scenę pojawia się Antygona przyznająca się do zarzucanych jej czynów – i jest to epejsodion II.

W drugiej części omawianego epejsodionu (II) pojawia się Ismena, która gotowa jest przyjąć na siebie część winy Antygony oraz uświadamia królowi konsekwencje jego decyzji: naraża się bogom i chce zabić narzeczoną syna. Chór nie pozostaje obojętny na argumenty kobiet i zaczyna „przychylać się” ku ich racjom. Stasimon II to wyraz współczucia dla Antygony. Dziewczyna staje się „winna” swojego czynu, lecz jest to „wina tragiczna”, łączona z przeznaczeniem i fatum: „(...) wieczne prawo gniecie ziemi syny, Że nikt żywota nie przejdzie bez winy.”

Epejsodia III i IV: spór z synem i droga na śmierć

Epejsodion III obrazuje spotkanie Kreona z Hajmonem. Syn przypomina ojcu o zasadach demokratycznych i boskich oraz staje w obronie ukochanej. Ujawnia przy tym opinię ludu, lecz Kreon w dumnym uniesieniu kpi z reguł, a zwłaszcza z prawideł miłości. W tej scenie ojciec pogardza synem, którego nazywa „niskim duchem na służbie kobiety.” W wyliczanych epejsodionach Przodownik Chóru prowadzi partie dialogowe z Kreonem, komentując wywody poszczególnych postaci: „Jak to? Czyż obie ty zgładzić zamyślasz?” W następującej pieśni Chóru - stasimonie III pobrzmiewają echa gloryfikacji miłości – jako uczucia wszechpotężnego, przypominającego szaleństwo.

W epejsodionie IV widzimy Antygonę prowadzoną na śmierć. Jest to w przeważającej części scena muzyczna: kommos Antygony splata się z partiami Chóru. Wyraźnie nakreślone zostaje bohaterstwo skazanej, dla której poświęcone ważnemu celowi życie, nie było czymś bezwartościowym, ale pełną przeżyć minionych i niezrealizowanych. Chór przypomina o konflikcie prawd i ponownie wiąże go z winą tragiczną i przeznaczeniem, a w stasimonie IV „wylicza” postacie, które miały podobny los, jak Antygona. Jest to nieco „oschła” interpretacja tego, co wkrótce nastąpi. Dotychczas wydarzenia miały charakter węzła dramatycznego i perypetii – rozwoju akcji i działań bohaterów zmierzających do rozwiązania konfliktu, który został spotęgowany i uwydatnił emocje.

Epejsodion V i eksodos: kulminacja i katastrofa

Epejsodion V to przełom, moment zwrotny w wydarzeniach – punkt kulminacyjny. Wieszcz Tyrezjasz przepowiada tragedię, której nie da się uniknąć, mimo że władca zdaje się opamiętywać, zamierza cofnąć rozkaz, sprawa jest przesądzona. Dumny Kreon zabrnął za daleko. Pycha i ignorancja muszą zostać ukarane. Stasimon V – Chór przyzywa na pomoc boga Dionizosa – opiekuna Teb, pojawia się nadzieja, że być może sytuację da się uratować. Jest to jednak złudne, bo wkrótce następuje katastrofa i exodos (eksodos) – tragiczne zakończenie dramatu.

Wiadomość o „zakulisowych” konsekwencjach przynosi Posłaniec, który towarzyszył Kreonowi w drodze do groty Antygony. Relację swoją przedstawia Eurydyce – żonie Kreona, lecz ta, przerażona wiadomościami, znika, a po chwili Posłaniec ponownie powiadamia o śmierci, tym razem Eurydyki. Potem następuje zawodzący lament - kommos Kreona (podobny do tego Antygony), w którym obarcza on siebie winą za wszelkie nieszczęścia i uznaje wyższość boskich praw: „Nieubłagana przystani, Hadesie, Gdzież koniec moich boleści? (...) Biada! Nieszczęście z nieszczęścia się sączy, Z synem śmierć żonę mi łączy.” Przodownik Chóru i Chór komentują zaistniałe wydarzenia, odwołując się do konieczności losu. Śpiewając na cześć rozwagi i mądrości, a potępiając fałszywą dumę i pychę, Chór schodzi ze sceny.

Ostatnie słowa należą do chóru: „I w klęsk odmęcie rozumu i miary / W późnym nauczą go wieku.” Mowa o człowieku, który w pysze obraża bogów.

Dlaczego Sofokles pokazuje śmierć przez relację

W greckim teatrze przemoc rozgrywała się poza sceną, a widz słyszał o niej z ust posłańca. Uwaga skupia się na reakcji bohaterów, a nie na samym szoku. W „Antygonie” Posłaniec opowiada o śmierci Antygony i Hajmona chórowi i Eurydyce, a widz dowiaduje się o niej razem z nimi. Zaraz potem wchodzi Kreon z ciałem syna.

Pytania i odpowiedzi

Który moment jest punktem kulminacyjnym?

Epejsodion V, czyli wizyta Tyrezjasza, który przepowiada nieszczęścia. Kreon próbuje wtedy cofnąć rozkaz, ale katastrofy nie da się już zatrzymać.

Gdzie w „Antygonie” pojawia się katharsis?

W lamentach Antygony i Kreona. Widz współczuje bohaterom i boi się o ich los, a po wysłuchaniu lamentu odczuwa ulgę.

Które pieśni chóru mówią o miłości i o Dionizosie?

Stasimon III sławi miłość jako siłę wszechpotężną, podobną do szaleństwa. W stasimonie V chór przyzywa Dionizosa, opiekuna Teb.

Na czym polega wina tragiczna Antygony?

Jest „winna” czynu, który popełniła, lecz jej wina łączy się z przeznaczeniem. Chór śpiewa o rodzie Labdakidów: „A wieczne prawo gniecie ziemi syny, / Że nikt żywota nie przejdzie bez winy”.

Co śpiewa chór na zakończenie utworu?

Chwali rozwagę i mądrość, a potępia pychę. Zapowiada, że bogowie ukarzą dumnych i nauczą ich rozumu, choć dopiero w późnym wieku.

Dlaczego o śmierci bohaterów opowiada Posłaniec?

Konwencja teatru greckiego nie pozwalała pokazywać śmierci na scenie. Widz dowiaduje się o niej razem z Kreonem, a Posłaniec relacjonuje to, co działo się w grocie i w pałacu.

Szybki test

Ekspozycja:

Na scenie prócz Chóru nie występuje więcej niż:

Język postaci jest: