Sofokles: biografia, kalendarium i twórczość
Sofokles (ok. 496 – 406 p.n.e.) był ateńskim poetą tragicznym, politykiem i strategiem, jednym z trzech wielkich tragików greckich obok Ajschylosa i Eurypidesa. Napisał ponad sto dwadzieścia tragedii, z których zachowało się siedem, wprowadził trzeciego aktora i ustalił klasyczny kształt gatunku. „Antygonę” napisał około pięćdziesiątki, jako uznany już tragik.
Sofokles w pigułce
- Lata życia
- ok. 496 – 406 p.n.e.
- Miejsce urodzenia
- Kolonos pod Atenami
- Zawód
- poeta tragiczny, ale także polityk, skarbnik i strateg
- Najważniejsze dzieła
- Antygona, Król Edyp, Elektra, Edyp w Kolonie
- Innowacje
- trzeci aktor, dekoracje, chór 15 osób
- Zachowane tragedie
- 7 z ponad 120
Życie Sofoklesa
Sofokles urodził się w Kolonos – podateńskiej wsi około 496 roku. Był utalentowany i wykształcony muzycznie – podkreśla to tradycja starożytna. Komponował muzykę do swoich tragedii, a w młodości grał na kitarze (rodzaj liry), z czego słynął. Ponadto sprawdzał się w roli aktora. W wieku szesnastu lat został wybrany do chłopięcego chóru, który opiewał zwycięstwo pod Salaminą. Podobno nawet mu przewodził.
Pochodził z zamożnego mieszczaństwa. Ojciec był najprawdopodobniej właścicielem wytwórni broni lub nożownikiem. Otrzymał staranne wykształcenie ateńskie dawnego typu, oparte na zasadzie kalokagathii – czyli pełnej harmonii zalet fizycznych i duchowych oraz na kulturze estetycznej, wiedzy z zakresu muzyki, literatury, sztuki. Taki właśnie jest portret Sofoklesa przechowywany w pamięci potomnych – jako pięknego duchowo i cieleśnie, czarującego, miłego człowieka cieszącego się szacunkiem, sympatią i dobrą reputacją.
Jako młody aktor zdobył popularność dzięki między innymi odegraniu roli kobiecej – księżniczki. Zachwycił wszystkich sceną gry w piłkę z chórem dziewcząt. Przyjaźnił się z samym Peryklesem – twórcą demokracji ateńskiej i wybitnym mówcą. Rzekomo założył najstarsze w dziejach stowarzyszenie intelektualne – związek grupujący się dokoła kultu Muz. Przyczynił się do wprowadzenia w Atenach kultu boga lekarzy – Asklepiosa. Na jego cześć napisał pean. Brał także udział w życiu politycznym: za czasów Peryklesa opiekował się kasą ateńskiego związku morskiego – był skarbnikiem. Dwukrotnie wybierano go na stratega zajmującego się planowaniem operacji wojskowych, ale chyba najlepiej spełniał się jako artysta.
Sukces jako poeta – tragik zdobył bardzo szybko. W wieku 28 lat, w zawodach dramatycznych, odniósł zwycięstwo nad Ajschylosem. Ponad połowa jego występów przyniosła mu pierwszą nagrodę, trzeciego miejsca nie zasądzono mu nigdy. Styl jego sztuk musiał najwidoczniej odpowiadać duchowi czasu. Dla porównania warto dodać, że osiągnięcia Eurypidesa były skromniejsze, ów cieszył się powodzeniem w mniejszym gronie i odniósł mniej zwycięstw, Ajschylos natomiast po raz pierwszy wygrał zawody dramatyczne, mając 41 lat.
Sofokles żył bardzo długo. Zmarł jako dziewięćdziesięciolatek w 406 roku p.n.e. Jego talent twórczy nie osłabł do ostatniej chwili: przed śmiercią napisał tragedię „Edyp w Kolonie”, którą wystawiono dopiero po śmierci poety. Sztuka nie zdradza niemalże wieku twórcy, niektóre jej fragmenty należą do najpiękniejszych, spośród tych, których jest autorem.
Sofokles tworzył niemalże przez całe życie, a jego twórczość przepojona jest głębokim patriotyzmem, tradycyjnością, religijnością, ale także fatalizmem i pesymizmem. Uznanie zdobył jeszcze za życia – jako młody mężczyzna, a sukcesy nie opuszczały go nigdy. Zasłynął nie tylko jako dramaturg, poeta, ale również jako „reformator” teatru: wprowadził na scenę trzeciego aktora, dodał dekoracje, powiększył chór (z dwunastu uczestników do piętnastu), zwiększył kompetencje przewodnika chóru, zminimalizował bezpośredni wpływ bogów na losy bohaterów, a w zawodach tragików podczas Dionizji wystawiał tetralogię: trzy tragedie i dramat satyrowy, ale każdą tragedię pisał jako osobną, zamkniętą całość, a nie jako część trylogii opowiadającej jedną historię (tak samo w artykule o twórczości).
Był autorem ponad stu dwudziestu tragedii, niestety zachowało się ich zaledwie siedem:
· „Ajas” - najstarsza tragedia; · „Antygona” (442 p.n.e.); · „Król Edyp” (429 p.n.e. - 426 p.n.e.); · „Elektra” (416 p.n.e.); · „Kobiety z Trachis” czyli „Trachinki” (416 p.n.e., przedstawiająca śmierć Herkulesa); · „Filoktet” (409 p.n.e.); · „Edyp w Kolonie” (ostatnie dzieło Sofoklesa, sztuka wydana i wystawiana po jego śmierci).
Kalendarium życia
Na liście 100 najwybitniejszych pisarzy wszech czasów, stworzonej przez Daniela Burta, Sofokles zajmuje trzynaste miejsce. Nie jest to bynajmniej pozycja pechowa. Znalazł się przed takimi geniuszami pióra, jak Fiodor Dostojewski, Eurypides czy Molier.
Burt uzasadnił swój wybór tego antycznego twórcy słowami: „W rozważaniach o roli i znaczeniu trzech wielkich tragików greckich Ajschylos jest postrzegany najczęściej jako wielki odkrywca, Eurypides zaś jako obrazoburca i samotnik. Lecz to Sofokles zajmuje centralne miejsce jako genialny technik, mistrz klasycznej formy tragedii. On właśnie dokonał syntezy etycznych i religijnych fascynacji Ajschylosa z psychologiczną głębią Eurypidesa, spajając je w wielką, spełnioną sztukę”.
Kalendarium życia Sofoklesa najbardziej reprezentatywnej postaci swego wieku, uważanej za Homera tragedii:
· Przychodzi na świat w gminie Kolonos w Attyce, nieopodal Aten w 496 roku p.n.e., czyli w okresie wzrostu politycznej i kulturalnej wielkości polis.
· Dorasta w bogatej rodzinie kupieckiej.
· Źródła podają, że jego ojciec był rzemieślnikiem, inne że właścicielem niewielkiego warsztatu produkującego broń, a jeszcze inne, że nożownikiem.
· Do siódmego roku życia mały Sofokles pozostaje pod opieką kobiet, spędzając czas na zabawie i słuchaniu opowieści o mitycznych bohaterach. · Gdy kończy siedem lat, przechodzi – tak jak inni ateńscy chłopcy - pod opiekę mężczyzn (jest to początek jego właściwej edukacji).
· Uczono go według greckiego ideału kalokagathii, czyli spójnego łączenia przymiotów duchowych i cielesnych.
· Poznaje tajemnice muzyki, tańca, gimnastyki, dorobek wielkich poetów.
· W wieku szesnastu lat – jako wyróżniający się artysta liryk i tancerz - przewodzi chórowi młodzieży podczas obchodów zwycięstwa Aten nad Persami w bitwie pod Salaminą (początek ateńskiego „złotego wieku”).
· W dalszych latach jest skarbnikiem ateńskiego imperium (Związku Delijskiego), przewodniczącym komisji zarządzającej kasą Ateńskiego Związku Morskiego i dyplomatą, a zarazem aktorem oraz twórcą dramatów.
· Dwukrotnie dowodzi armią, jest strategiem (jeden z dziesięciu wybieranych na rok dowódców wojskowych).
· Rozpoczyna pisarską karierę w 468 roku p.n.e. Mając dwadzieścia osiem lat, pokonuje wówczas Ajschylosa i zdobywa pierwszą nagrodę w dorocznych Wielkich Dionizjach (zawodach dramaturgicznych).
· Mając ponad osiemdziesiąt lat – w 413 roku p.n.e. – zostaje mianowanym specjalnym komisarzem do zbadania przyczyn militarnej klęski Aten na Sycylii.
· Pełni również funkcje świeckiego kapłana w kulcie lokalnego bóstwa Alcona i Asklepiosa (boga lekarza).
· Zakłada towarzystwo literackie.
· Utrzymuje kontakty z Ionem z Cios, Herodotem, Peryklesem czy Archelaosem.
· Jest wytworny, wymowny i dowcipny, a współcześni postrzegają go jako „męża odznaczającego się powszechnie podziwianymi cnotami umiaru i powagi”.
· Nosi przydomek „Pszczoła” z racji swej „miodopłynnej” wymowy (był to największy komplement).
· Umiera w 406 roku p.n.e., mając dziewięćdziesiąt lat (za dwa lata potęga Aten upadnie, co będzie konsekwencją zwycięstwa Sparty).
Sofokles na tle epoki
| Rok p.n.e. | Wydarzenie w Atenach | Sofokles |
|---|---|---|
| 496 | Ateny są demokracją po reformach Klejstenesa | rodzi się w Kolonos |
| 480 | bitwa pod Salaminą | przewodzi chórowi chłopców (16 lat) |
| 468 | początek ateńskiego „złotego wieku” po wojnach z Persami | pierwsza nagroda w konkursie, pokonuje Ajschylosa |
| 442 | Ateny za rządów Peryklesa | powstaje Antygona |
| 431 | początek wojny peloponeskiej | ma ok. 65 lat |
| 413 | klęska Aten na Sycylii | komisarz badający przyczyny klęski |
| 406 | schyłek wojny peloponeskiej | umiera mając ok. 90 lat |
Twórczość
Sofokles był najpopularniejszym pisarzem swego czasu, epoki „złotego wieku” Aten. Dwadzieścia cztery razy zwyciężał Dionizje, w tym osiemnaście razy zajął pierwsze miejsce (nigdy nie schodził poniżej drugiego).
Burt pisze: „W dionizyjskich rywalizacjach Sofokles zastąpił połączone ze sobą tragedie Ajschylosa odrębnymi sztukami na rozmaite tematy, kładąc nacisk na intensywność i jedność dramatycznego oddziaływania; stworzył tym samym wzór podjęty następnie przez nowożytny dramat zachodni. Jeśli Ajschylosowi przypisujemy odkrycie poetyckich i emocjonalnych możliwości tragedii, musimy przyznać, że to wyrafinowanie i mistrzostwo techniczne Sofoklesa ustaliły wzorzec, według którego ta forma wyrazu oceniana jest od V wieku p.n.e.”.
Tworzył przez sześćdziesiąt dwa lata życia (468r. p.n.e. – 406r. p.n.e.). Nie można jednak dokładnie odtworzyć etapów jego artystycznego dojrzewania, ponieważ z ponad stu dwudziestu napisanych przez niego dramatów (około dziewięćdziesiąt tragedii oraz około trzydzieści dramatów satyrowych) - tylko siedem ocalało w całości.
Był twórcą wielu scenicznych innowacji:
· Pierwszy wprowadził do tragedii greckiej trzeciego aktora. Dzięki temu zabiegowi możliwe stało się przedstawianie bardziej złożonych sytuacji dramatycznych i głębszej analizy psychologicznej. · Wprowadził na scenę dekoracje. · Zwiększył liczbę członków chóru z 12 do 15. · Zwiększył kompetencje przewodnika chóru. · Zminimalizował bezpośredni wpływ bogów na losy bohaterów. · Odszedł od trylogii tragicznych (trzech tragedii opowiadających jedną historię, będących składnikiem "tetralogii" - trzy tragedie oraz dramat satyrowy) na rzecz traktowania każdej tragedii jako zamkniętej całości.
Miał powiedzieć: „ja przedstawiam ludzi takimi jakimi być powinni, Eurypides zaś, jakimi są”.
Ocalałe sztuki – dramaty moralne i religijne:
1. Ajas (najstarsza tragedia z zachowanych), 2. Antygona (442 p.n.e), 3. Król Edyp (429 p.n.e. - 426 p.n.e.), 4. Elektra (416 p.n.e.), 5. Kobiety z Trachis (lub Trachinki) (416 p.n.e.), 6. Filoktet (409 p.n.e.), 7. Edyp w Kolonie (ostatnie dzieło pisarza, wydane 5 lat po jego śmierci, opowiadające o życiu Edypa i Antygony na wygnaniu).
Ze względu na miejsce akcji, tragedie te układają się w dwa cykle: 1. trojański (Ajas, Filoktet, Elektra), 2. tebański (Król Edyp, Edyp w Kolonie, Antygona).
Prócz tych dzieł, zachowało się również około czterystu fragmentów dramatu satyrowego Tropiciele.
Polskich tłumaczeń wszystkich zachowanych tragedii Sofoklesa dokonali:
- Zygmunt Węclewski (1875), - Kazimierz Kaszewski (1888), - Kazimierz Morawski (1916).
Prócz tego, przekłady pojedynczych utworów zrealizowali: - Wincenty Smaczniński (1850 - Antygona), - Jan Czubek (1881 - Antygona), - Tadeusz Węclewski, (1931 - Antygona)
Siedem zachowanych tragedii
| Tytuł | Data | Cykl | O czym |
|---|---|---|---|
| Ajas | najstarsza zachowana | trojański | losy Ajasa po sporze o zbroję Achillesa |
| Antygona | 442 | tebański | spór Antygony z Kreonem o pochówek Polinika |
| Król Edyp | 429 – 426 | tebański | dochodzenie Edypa w sprawie zbrodni na Lajosie |
| Elektra | 416 | trojański | zemsta za śmierć Agamemnona |
| Trachinki | 416 | mit o Heraklesie | śmierć Heraklesa |
| Filoktet | 409 | trojański | Filoktet porzucony na wyspie, potrzebny pod Troją |
| Edyp w Kolonie | wystawiony po śmierci autora | tebański | ostatnie lata i śmierć Edypa |
O Sofoklesie powiedzieli
Matthew Arnold, To a Friend
…Lecz to dla niego Specjalna podzięka, bo duszę miał wyważoną. Od wczesnej młodości aż po późną starość I nie pozwolił, aby trud był nudny Ani namiętność nazbyt już szalona.
Który postrzegał życie ze spokojem I jako całość, tytan scen attyckich, Piewca Kolonu oraz jego dziecię.
Daniel Burt
W rozważaniach o roli i znaczeniu trzech wielkich tragików greckich Ajschylos jest postrzegany najczęściej jako wielki odkrywca, Eurypides zaś jako obrazoburca i samotnik. Lecz to Sofokles zajmuje centralne miejsce jako genialny technik, mistrz klasycznej formy tragedii. On właśnie dokonał syntezy etycznych i religijnych fascynacji Ajschylosa z psychologiczną głębią Eurypidesa, spajając je w wielką, spełnioną sztukę.
Sofokles był pierwszym dramatopisarzem, który osiągnął tak głęboką wiedzę o naturze uniwersum i ludzkiej zdolności sprostania jego wyzwaniom. Doświadczając okrutnie swoich bohaterów, uczynił przeciwności instrumentem odkrycia, które wciąż wywołuje zdumienie i współczucie widowni.
Bernard Knox
Sofokles po raz pierwszy ukazuje nam postać, którą rozpoznajemy jako «bohatera tragicznego» - człowieka, który bez pomocy bogów i w obliczu ludzkiej opozycji podejmuje decyzję pochodzącą z samej głębi jego jednostkowej natury, jego physis, a następnie na oślep, gwałtownie, heroicznie podtrzymuje ją aż do samozagłady.
Sofokles a „Antygona”
„Antygona” powstała ok. 442 roku p.n.e., kiedy poeta miał około pięćdziesięciu lat. Widać w niej innowacje Sofoklesa: dzięki trzeciemu aktorowi w jednej scenie mogą rozmawiać trzy osoby (np. Antygona, Kreon i Ismena w drugim epejsodionie), a chór piętnastu osób komentuje akcję w parodosie, pięciu stasimonach i eksodosie.
Bogowie nie pojawiają się na scenie, a o ich woli mówią ludzie (Antygona, Tyrezjasz), więc konflikt rozgrywa się między postaciami. „Antygona” jest samodzielną sztuką, choć należy do cyklu tebańskiego razem z „Królem Edypem” i „Edypem w Kolonie”. Typowe dla Sofoklesa tematy to religijność, patriotyzm i tradycja, ale też fatalizm i pesymizm wobec losu człowieka.
Inne utwory Sofoklesa na liście lektur
Z dorobku Sofoklesa w szkole czyta się także „Króla Edypa” i „Edypa w Kolonie”. Wszystkie trzy tragedie należą do cyklu tebańskiego, ale powstały w innej kolejności, niż wynika z fabuły. Życiorys i twórczość poety są wspólne dla wszystkich tych lektur, więc opisano je tylko raz, wyżej.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy żył Sofokles?
Urodził się ok. 496 roku p.n.e. w Kolonos pod Atenami, a zmarł w 406 roku p.n.e. jako dziewięćdziesięciolatek, na krótko przed upadkiem Aten w wojnie peloponeskiej.
Ile tragedii napisał Sofokles?
Według tradycji ponad sto dwadzieścia (około dziewięćdziesięciu tragedii i trzydziestu dramatów satyrowych), ale w całości zachowało się tylko siedem: „Ajas”, „Antygona”, „Król Edyp”, „Elektra”, „Trachinki”, „Filoktet” i „Edyp w Kolonie”.
Jakie zmiany wprowadził Sofokles poza trzecim aktorem?
Dodał dekoracje, zwiększył chór z dwunastu do piętnastu osób, rozszerzył rolę przodownika chóru i zmniejszył bezpośredni wpływ bogów na losy bohaterów. Każdą tragedię pisał też jako osobną całość, a nie część trylogii.
Jakie wydarzenia z historii Aten przeżył Sofokles?
Jako szesnastolatek przewodził chórowi chłopców po bitwie pod Salaminą (480 p.n.e.), potem żył w „złotym wieku” za rządów Peryklesa, z którym się przyjaźnił, a na starość doczekał wojny peloponeskiej i klęski Aten na Sycylii. Był wtedy komisarzem badającym jej przyczyny. Zmarł w 406 roku p.n.e.
Kiedy Sofokles pokonał Ajschylosa?
W 468 roku p.n.e., mając dwadzieścia osiem lat, zdobył pierwszą nagrodę w konkursie tragików podczas Wielkich Dionizji. Później wygrywał wielokrotnie i nigdy nie zajął trzeciego miejsca.
Dlaczego nazywano go „Pszczołą”?
Z powodu „miodopłynnej” wymowy i słodkiego stylu. W starożytności było to wielkie pochlebstwo.
Co mówi legenda o pogrzebie Sofoklesa?
Że grób rodzinny poety znajdował się w miejscu zajętym przez Spartan, a wódz Lizander pozwolił na pogrzeb dopiero po tym, jak dwukrotnie ukazał mu się we śnie Dionizos.
Jak Sofokles przedstawiał człowieka?
Według własnych słów: takim, jakim powinien być, podczas gdy Eurypides miał pokazywać ludzi takimi, jacy są. Jego bohaterowie podejmują decyzje wynikające z ich natury i ponoszą skutki.
Czy za życia Sofokles pełnił funkcje państwowe?
Był skarbnikiem Związku Morskiego i dwukrotnie strategiem, a także kapłanem lokalnych kultów, m.in. Asklepiosa.
Szybki test
W ateńskim związku morskim Sofokles był:
Poprawna odpowiedź: c) skarbnikiem
Sofokles urodził się:
Poprawna odpowiedź: a) w Kolonos
Pierwszy raz zwycięstwo nad Ajschylosem w zawodach dramatycznych odniósł Sofokles w wieku:
Poprawna odpowiedź: d) 28 lat