AntygonaSofokles

Prawda rozumu a prawda uczuć w „Antygonie”

Kreon kieruje się rozumem i konsekwencją, Antygona miłością do brata. Sofokles zestawia te dwie postawy i pokazuje, że żadna nie wystarcza sama: chłodna logika władcy kończy się rozpadem rodziny, uczucie bez kompromisu śmiercią w grocie.

Kreon: wcielenie rozumu

Każde państwo – to organizacja. By mogło właściwie funkcjonować niezbędna jest logika i zdrowy rozsądek. Człowiek oddany całkowicie idei państwa musi być intelektualistą, rzecznikiem rozumu. Kreon jawi się jako „wcielenie” czystego racjonalizmu. Jego bezwzględność, a nawet okrucieństwo nie wynikają z gniewu, czy zapalczywości, ale z bezwzględnej i zimnej konsekwencji rozumowania.

O udział w zakazanym pogrzebie podejrzewa również Ismenę (jest przecież siostrą Antygony i Polinejkesa), na nią pochopnie wydaje wyrok, ale po upomnieniu Przodownika Chóru, dochodzi do głosu jego rozsądek i zmienia zdanie:

„Jak to? Czyż obie ty zgładzić zamyślasz? Niewinna ujdzie, słusznie mnie strofujesz.”

W sprawie Antygony jest jednak nieugięty. Motywując swój zakaz, mówi:

„ (...) nie ścierpię nigdy, By źli w nagrodzie wyprzedzili prawych (...)”

Władca stara się nie dopuścić, by wroga i obrońcę ojczyzny spotkał jednakowy los, dlatego kara, zastosowana wobec jednego z poległych braci, wydaje mu się racjonalna i słuszna. Co ciekawsze, Kreon sądzi, że tak samo muszą myśleć bóstwa, bo przecież nie mogą akceptować taktyki i celów najeźdźcy, który zamierzał szturmować miasto i zburzyć boskie świątynie. Opierając się na logice, wnioskuje, że pochówku wbrew prawu może dokonać tylko osoba, którą przekupiono – dla zysku.

Jako racjonalista nie jest świadom tego, że ktoś może działać z innych pobudek, dlatego nie pojmuje i nie akceptuje zachowania Antygony. Podważa również „ingerencję” bogów w „ocalenie” zwłok. Świat jego uczuć został przyćmiony przez rozsądek, zepchnięty na dno świadomości, ale gdy dochodzi do katastrofy, wyłania się on stopniowo spod skorupy logiki. Kreon uświadamia sobie, że przegrał, załamuje się. Śmierć postrzega jako uwolnienie od cierpień, zmazanie win i „ucieczkę” z labiryntu błędnego rozumowania:

„Błogosławiony dzień ów, który nędzy Kres już ostatni położy. Przybądź, o przybądź co prędzej, Niechbym nie ujrzał jutrzejszej ja zorzy!”

Samo słowo „rozum” wraca w tragedii w ustach tych, którzy się z Kreonem spierają. Hajmon mówi mu: „Ojcze, najwyższym darem łaski bogów jest niewątpliwie u człowieka rozum”, Tyrezjasz: „Upór jest zawsze nierozumu znakiem”, a chór radzi na koniec: „Kaźń bogów ludzki pochwyci nierozum”. Dla nich rozum oznacza umiejętność ustąpienia, dla Kreona konsekwencję w trwaniu przy rozkazie.

Gdzie rozum Kreona zawodzi

  • Podejrzewa przekupstwo. Skoro ktoś złamał rozkaz, uznaje, że zrobił to dla pieniędzy, i grozi strażnikom śmiercią.
  • Nie słucha syna. Odrzuca argumenty Hajmona jako „młokosa”.
  • Nie słucha Tyrezjasza. Zarzuca wróżbicie przekupstwo.
  • Nie ocenia skutków. Wyrok na Antygonę prowadzi do rozpadu jego rodziny.

Antygona: prawda uczuć

Nie ma nic dziwnego w tym, że „obrońcą” prawdy uczuć uczynił Sofokles kobietę – symbol emocjonalności, wrażliwości i czułości: „Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić.” – mówi Antygona i automatycznie określa siebie i stanowisko, jakie będzie zajmować w konflikcie. Jej wybór jest zupełnie świadomy, kieruje się miłością bliźniego – miłością do brata.

Gdzie uczucia Antygony ją ograniczają

Antygona jest skrajnie zdecydowana i płaci za to wysoką cenę. Odrzuca pomoc Ismeny słowami „Słowami świadczyć miłość — to nie miłość” i mówi jej „Wybrałaś życie — ja życia ofiarę”. Można to czytać jako dumę, ale także jako troskę: nie chce, by siostra zginęła. W lamencie przyznaje, że nie zaznała małżeństwa ani macierzyństwa, więc jej decyzja kosztuje ją życie, którego nie przeżyła.

Człowiek, fatum i cierpienie

Głównym przedmiotem zainteresowania Sofoklesa staje się człowiek, jego namiętności i pragnienia, cele, o które podejmuje walkę oraz konflikty, które prowadzą do jego klęski i zguby, ale tym samym zaświadczają o osobowości jednostki, jej wielkości bądź upadku. Poeta dostrzega przyczyny niepowodzeń człowieka w jego własnym życiu, w postępowaniu i decyzjach, a te nie powinny „uderzać” w przyjęte, ogólnie wyznawane normy.

Cierpienie i smutek „wpisuje” w diagram ludzkiego życia, które dzięki temu staje się bogatsze, umacnia człowieka i „wznosi” go na wyższy poziom człowieczeństwa, akcentując dodatkowo jego moralne zwycięstwo.

Rozum i uczucia w zestawieniu

Kreon (rozum)Antygona (uczucia)
Co kieruje decyzjąkonsekwencja i logika władzymiłość do brata i poczucie obowiązku
Mocna stronaodpowiedzialność za miastowierność wartościom
Słabośćbrak empatii i pokorynieustępliwość, surowość wobec siostry
Cytat„Wróg i po śmierci nie stanie się miłym”„Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić”
Finałzałamanie, samotnośćsamobójstwo w grocie

Sofokles w opozycji do racjonalnego władcy - mężczyzny przedstawił powodowaną uczuciami kobietę, tym bardziej podkreślając, że świat i życie nie mogą być interpretowane jednoznacznie – tylko za pomocą rozumu, ale drugi wymiar stanowią uczucia, których nie wolno ignorować. „Zabicie” jednej z tych prawd jest przyczyną emocjonalnego ubóstwa i w konsekwencji wiedzie do osobistej, duchowej porażki.

Chór kończy tragedię pouczeniem o rozsądku i pokorze wobec bogów. Kreon traci rodzinę przez chłodną konsekwencję, a Antygona ginie, bo nie chce żadnego kompromisu.

Pytania i odpowiedzi

Kto w „Antygonie” stoi po stronie rozumu, a kto uczuć?

Rozum reprezentuje Kreon, który rozumuje chłodno i konsekwentnie. Uczucia reprezentuje Antygona, kierowana miłością do brata. Żadna z tych postaw sama nie wystarcza, bo obie kończą się stratą.

Co znaczy zdanie „Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić”?

Antygona mówi to Kreonowi, który przekonuje ją, że wróg pozostaje wrogiem także po śmierci. Odpowiada, że jest stworzona do miłości i nie dzieli zmarłych na swoich i cudzych.

Czy Kreon jest pozbawiony uczuć?

Uczucia są w nim stłumione przez rozsądek i dopiero po katastrofie wychodzą na wierzch. W eksodosie rozpacza po stracie syna i żony, a o własnych czynach mówi: „Mój obłęd zmiażdżył to życie”.

Co to jest fatum?

To przeznaczenie, nieuniknione i silniejsze od woli człowieka. W tragedii antycznej bohater nie może go zmienić, może najwyżej przyjąć je z godnością.