Kompozycja i konstrukcja dramatu antycznego
Dramat antyczny można opisać na dwa sposoby. Kompozycja to etapy akcji: ekspozycja, węzeł dramatyczny, perypetia, punkt kulminacyjny i rozwiązanie. Konstrukcja to kolejne części przedstawienia: prologos, parodos, epejsodia przeplatane stasimonami i eksodos.
Kompozycja: etapy akcji
Kompozycja dotyczy samej akcji: kolejnych etapów od przedstawienia sytuacji do jej rozstrzygnięcia. Pasuje do dramatu każdej epoki, nie tylko antycznego.
Ekspozycja – wprowadzenie poprzedzające akcję, zarysowanie głównego wątku, przedstawienie bohaterów;
Węzeł dramatyczny – pojawienie się problemu; rozwój akcji;
Perypetia – działanie bohatera zmierzające do rozwiązania problemu, stopniowa zmiana przebiegu akcji, „dozowanie” napięcia;
Punkt kulminacyjny – przełom w wydarzeniach, moment zwrotny, najwyższy poziom napięcia emocjonalnego;
Rozwiązanie akcji – dramatyczne zakończenie losów bohaterów (katastrofa) – w przypadku tragedii, w wypadku komedii – pozytywne zakończenie.
Przykład: „Antygona”
| Element kompozycji | W „Antygonie” |
|---|---|
| Ekspozycja | prologos: rozmowa sióstr, zakaz Kreona |
| Węzeł dramatyczny | przyznanie się Antygony do czynu i spór z Kreonem (epejsodion II) |
| Perypetie | spór Hajmona z ojcem, wyrok, lament Antygony (epejsodia III i IV) |
| Punkt kulminacyjny | wizyta Tyrezjasza i zmiana decyzji Kreona (epejsodion V) |
| Rozwiązanie | eksodos: śmierć Antygony, Hajmona i Eurydyki, lament Kreona |
Konstrukcja tragedii greckiej: części przedstawienia
Konstrukcja opisuje już nie przebieg akcji, lecz kolejne części przedstawienia, które widz mógł zobaczyć i usłyszeć.
Dramat starogrecki znacznie różni się od współczesnego. Dominowało w nim słowo poetyckie – recytowane i śpiewane z towarzyszeniem muzyki instrumentalnej i tańca. Partie chórowe miały charakter operowy lub oratoryjny, a ponieważ nie znano podziału na akty i sceny, stosowano specyficzną konstrukcję:
Prologos – (prolog) wprowadzenie poprzedzające akcję. Prologiem rozpoczynał przedstawienie aktor;
Parodos – wejście Chóru, rytmiczne wkroczenie na orchestrę, pierwsza pieśń;
Epejsodion (epeisodion) – (współcześnie epizod) – akcja sceniczna, wystąpienia aktorów przeplatające się z komentarzem i pieśniami Chóru (stasimon);
Stasimon – komentarz Chóru, najczęściej w formie śpiewanej (pieśń), odbywał się pod nieobecność aktorów na scenie. Epejsodia i stasimony przeplatały się wzajemnie ok. 3 – 5 razy;
Komentarz wielokrotnie przybierał formę dialogu recytowanego, ale czasem była to scena muzyczna wypełniona dialogiem aktora z Chórem. Niekiedy aktor, zamiast recytować, śpiewał. Takie zbiorowe sceny muzyczne stosowano wówczas, gdy napięcie emocjonalne było najwyższe, wówczas „rozładowywano” je za pomocą lamentacyjnej pieśni – kommosu.
W „Antygonie” schemat ma pełną postać: prologos, parodos, pięć epejsodiów rozdzielonych pięcioma stasimonami i eksodos, razem trzynaście części.
Pieśni chóru w „Antygonie”
Stasimony leżą między epejsodiami i podsumowują poprzednią scenę. Pierwsze wprowadza temat człowieka, drugie Labdakidów, trzecie miłości, czwarte mitycznych ofiar, piąte modlitwy do Dionizosa. Każda pieśń daje chwilę na refleksję między scenami.
Exodos i dalszy rozwój gatunku
Exodos – zakończenie – pieśń Chóru na zejście, zawierał kommos – partie śpiewane o charakterze lamentacyjnym wykonywane przemiennie: aktor (aktorzy: jeden lub dwóch) – Chór. Komos rozwinął się później w komedię, wywodzącą się od obrzędowych zabaw ludowych. Gatunek ten jest wesoły, ma wymowę parodystyczną, satyryczną, zawiera również wątki fantastyczne.
Między V a IV w. p.n.e. wszystkie rodzaje literackie zyskały swój kształt, a literatura i sztuka, począwszy od Eurypidesa, zaczęły uniezależniać się od swoich antycznych korzeni.
Pytania i odpowiedzi
Czym różni się kompozycja od konstrukcji?
Kompozycja to logiczny układ akcji, od ekspozycji po rozwiązanie. Konstrukcja to formalny podział przedstawienia na części, który wyróżnia tragedię grecką spośród innych dramatów.
Czym epejsodion różni się od stasimonu?
W epejsodionie występują aktorzy i toczy się akcja. Stasimon to pieśń chóru, który komentuje poprzednią scenę, a aktorów nie ma wtedy na scenie.
Co to jest kommos?
Śpiewany lament, wykonywany na zmianę przez aktora i chór. Pojawiał się wtedy, gdy napięcie emocjonalne było najwyższe, zwykle w eksodosie.
Z ilu części składa się „Antygona”?
Z trzynastu: prologosu, parodosu, pięciu epejsodiów, pięciu stasimonów i eksodosu.
Czym kończy się tragedia, a czym komedia?
Tragedia kończy się katastrofą bohaterów. Komedia ma zakończenie pozytywne, a jej tonem jest parodia i satyra.