„Nad Niemnem” Orzeszkowej: bohaterowie
Bohaterowie „Nad Niemnem” należą do kilku środowisk nad Niemnem koło Grodna: dworu w Korczynie, zaścianka Bohatyrowicze, Olszynki i Osowców. Czworo z nich ma w serwisie osobne charakterystyki: Justyna, Jan, Benedykt i Marta. Pozostałe postacie opisano krótko, z możliwością rozwinięcia.
Justyna Orzelska
Młoda panna z Korczyna, która pod wpływem Jana odkrywa wartość pracy i tradycji.
Justyna mieszka w Korczynie u wuja Benedykta wraz z ojcem Ignacym. Dawniej kochała kuzyna Zygmunta, ale rodzina uznała ją za nieodpowiednią partię dla Zygmunta ze względu na pochodzenie i pieniądze. W powieści jest bohaterką dynamiczną: zaczyna jako znudzona panna, a kończy jako przyszła żona Jana. Zmienia ją praca na żniwach, opowieść o powstaniu i wizyta na Mogile. Odrzuca oświadczyny Różyca i decyduje się wyjść za chłopa, bo chce być potrzebna.
Jan Bohatyrowicz
Pracowity gospodarz z zaścianka, spadkobierca rodowej legendy.
Jan ma około trzydziestu lat i mieszka ze stryjem Anzelmem. Orze, siedzi w gospodarstwie, opiekuje się przyrodnią siostrą Antolką, a w Mogile leży jego ojciec Jerzy. Pielęgnuje rodową pamięć i opowiada Justynie o powstaniu. Jest uosobieniem pozytywistycznych wartości: pracowity, uczciwy i zakorzeniony w tradycji. Z Jadwigą Domuntówną łączy go długa przyjaźń, której nie chce zerwać.
Benedykt Korczyński
Właściciel Korczyna, który walczy o utrzymanie majątku po powstaniu.
Benedykt skończył szkołę agronomiczną w 1861 roku i objął Korczyn po przodkach. Po powstaniu stracił dwóch braci, jednego w walce, drugiego przez zesłanie, i zajął się obroną ziemi. Jest małomówny i zapracowany, w kłopotliwych sytuacjach powtarza „to… tamto… tego”. Kłóci się z synem Witoldem i z Bohatyrowiczami, ale w końcu godzi się z obiema stronami i rezygnuje z kary pieniężnej dla zaścianka.
Marta Korczyńska
Uboga krewna Benedykta, prowadząca korczyński dom, dawna ukochana Anzelma.
Marta ma czterdzieści osiem lat i od młodości mieszka w Korczynie. Jest gderliwa i cięta w słowach, sama porównuje się do „cholery”. Prowadzi gospodarstwo, wychowała dzieci Korczyńskich i wciąż nosi w sercu miłość do Anzelma, którego kiedyś odrzuciła z obawy przed ludzkim śmiechem. Kiedy Justyna decyduje się na ślub z Janem, Marta chce przenieść się do Bohatyrowicz, ale Benedykt jej na to nie pozwala.
Bohaterowie drugoplanowi
Witold Korczyński
Syn Benedykta, młody pozytywista, który doprowadza do zgody dworu z zaściankiem.
Rozwiń
Witold, zwany Widziem, wierzy w naukę, pracę organiczną i równość stanów. Kłóci się z ojcem o stosunek do ludu, ale w tomie trzecim, wysłuchawszy skarg chłopów w świetlicy u Fabiana, przekonuje Benedykta do pojednania. Między nim a Marynią Kirlanką rodzi się wzajemna sympatia.
Emilia Korczyńska
Żona Benedykta, chorowita dama żyjąca w świecie romansów.
Rozwiń
Emilia całe dnie spędza w zamkniętym, dusznym pokoju, czyta romanse i skarży się na dolegliwości, takie jak migrena. Nie rozumie męża ani jego troski o majątek. Towarzyszy jej Teresa Plińska, dawna guwernantka dzieci Korczyńskich.
Anzelm Bohatyrowicz
Stryj Jana, strażnik rodowej legendy i Mogiły.
Rozwiń
Anzelm wychował Jana po śmierci jego ojca. Dawniej kochał Martę Korczyńską, ale ona go odrzuciła. Po latach choruje na „duszną chorobę” i popada w melancholię. Opowiada Justynie legendę o Janie i Cecylii i opiekuje się starym krzyżem na grobie założycieli rodu.
Zygmunt Korczyński i Klotylda
Syn Andrzejowej, niespełniony artysta, i jego niekochana żona.
Rozwiń
Zygmunt wykształcił się w europejskich miastach, a po powrocie nie może odnaleźć się w Osowcach. Jest egoistą, uważa ojca-powstańca za szaleńca i nie potrafi kochać żony Klotyldy, która za to jest w nim zakochana. Chce odnowić znajomość z Justyną, ale ona odmawia. Jego matka, Andrzejowa Korczyńska, wdowa po powstańcu Andrzeju, widzi w nim własną porażkę wychowawczą.
Teofil Różyc
Zubożały arystokrata i morfinista, który prosi o rękę Justyny.
Rozwiń
Różyc to ponadtrzydziestoletni mężczyzna o zmizerowanym wyglądzie, który trwoni rodzinny majątek i bez morfiny nie może się obejść. Kuzyn Kirłowej, bywa w Korczynie i chce poznać Justynę. Jego oświadczyny przekazuje Kirłowa, ale Justyna odmawia.
Maria i Bolesław Kirłowie
Zabiegana pani Olszynki i jej leniwy mąż.
Rozwiń
Maria Kirłowa prowadzi dom, folwark i wychowuje dzieci, a mąż Bolesław unika pracy i wciąż bywa poza domem. Benedykt szanuje Kirłową, a z Kirły się śmieje.
Jadwiga Domuntówna
Zamożna panna z zaścianka, zazdrosna o Jana.
Rozwiń
Jadwiga zna Jana od dzieciństwa i liczy na jego uczucie. Opiekuje się zdziwaczałym dziadkiem Jakubem. Zazdrosna o Justynę, rzuca kamieniem w rozmawiającą parę podczas wesela, ale po pojednaniu przeprasza Jana.
Ignacy Orzelski, Teresa Plińska i Starzyńska
Ojciec Justyny, guwernantka Emilii i matka Jana.
Rozwiń
Ignacy Orzelski to zaniedbany staruszek, który gra na skrzypcach i myśli głównie o jedzeniu. Teresa Plińska, dawna guwernantka dzieci Korczyńskich, jest powiernicą Emilii. Starzyńska, matka Jana, trzy razy zamężna, jest pełna energii i nie znosi samotności.
Pełna charakterystyka: Ignacy Orzelski, Teresa Plińska i Starzyńska