Narracja w „Nad Niemnem”

Narracja w „Nad Niemnem” jest trzecioosobowa i obiektywna, utrzymana w konwencji prozy XIX wieku. Wiedza narratora jest ograniczona: zna przeszłość bohaterów, ale nie zna ich przyszłości, i nigdy nie zwraca się wprost do czytelnika. Dużą rolę odgrywają dialogi, w których toczą się spory ideowe, jak rozmowa Benedykta Korczyńskiego z synem Witoldem w tomie trzecim.

Narrator trzecioosobowy w prozie XIX wieku

Narracja w powieści ma charakter trzecioosobowy. Jest obiektywna i utrzymana w konwencji narracji XIX – wiecznej.

W „Nad Niemnem” narrator nie występuje jako postać i nie mówi „ja”. Opowiada o dworach i zaścianku z zewnątrz, a głos często oddaje bohaterom.

Ograniczona wszechwiedza i opis jak obraz

W „Nad Niemnem” nie ma bezpośrednich zwrotów do czytelnika, a wszechwiedza autorki jest ograniczona, postaci kreowane są w trakcie akcji, autorka nie zna ich przyszłości, za to wie o przeszłości, „kataloguje” przeżycia postaci i dokonuje „fotograficznego” zapisu: miejsc – dwory i zaścianek, wyglądu bohaterów, przyrody. Ta ostatnia jest „malarskim” arcydziełem słowa. Można rzec, że Orzeszkowa wkracza w kompetencje malarza – pejzażysty. Ponadto opisy przyrody nacechowane są emocjonalnie np. relacja o powstaniu:

„Nad piaskami zaś ciągle grzmiało, a grzmiało, i dopiero przed samym wieczorem grzmoty te zaczęły pomału ustawać, aż i zupełnie ustały, a za to po całym borze poniosły się wielkie ludzkie krzyki i zgiełki. (...) Potem jednakowoż i krzyki zamilkły, noc nastała, widać, że niebo chmury zaległy, bo zrobiło się bardzo ciemno.”

Dialogi: spór pokoleń

Znaczną rolę pełnią ponadto partie dialogowe. Dzięki nim możliwe staje się wprowadzenie dyskusji ideowych, np. pomiędzy Witoldem i Benedyktem:

„ – Przebacz, ojcze – przerwał Witold – dlaczego oni ciemni jak tabaka w rogu? Dlaczego chciwością pożerani? Dlaczego nieprzyjaźni?... Czy niczyjej winy w tym nie ma, tylko ich jednych? Czy treść tych zapytań, czy sczególny dźwięk głosu syna tak uderzyły Benedykta, że umilkł, z ciężkim westchnieniem rzucił się na fotel i wahającym się głosem przemówił:

- Dlaczego? dlaczego? Ha! Gdybyż to było można wszystkie czarne mary i ciężkie plagi życia zapytywać: skąd? za co? dlaczego? - My je zapytujemy – podchwycił Witold – tak, mój ojcze, całą siłą umysłów i serc naszych zapytujemy, a one czasem nam odpowiadają! Ta, o której teraz mówimy, odpowiada: „Zrodziły mię omamienia i nienawiści wieków; zagłada moja w świetle i w miłości”...

Dodatkowym aspektem wprowadzenia dialogu jest możliwość odzwierciedlania konfliktów: np. Zygmunta i Justyny oraz charakteryzowanie bohaterów: Różyc. (o cechach jego charakteru świadczy np. rozmowa z kuzynką Kirłową)

Rodzaje rozmów i funkcja fabularna dialogu

W utworze mamy do czynienia z różnorodnością konwersacji. Obok rozmów salonowych występują pogawędki przy pracy oraz dialogi miłosne: „ – Panno Justyno! – zaczął Jan – niech pani echu powie te imię, które dla pani najmilsze jest na świecie! Proszę, proszę, na wszystko proszę zawołać tego, kto dla pani miły!...(...) - Janku! Bór przeciągle, głośno, śpiewnie trzy razy odpowiedział: - Jan – ku! Jan – ku! Jan – ku! (...) - Królowo moja! najdroższa! jedyna! czy moja ty? czy moja? moja? - Na zawsze! – odpowiedziała.”

Dialog pełni funkcję fabularną – posuwa akcję naprzód, np. kłótnia Witolda z ojcem - decyzja Benedykta o darowaniu kary pieniężnej Bohatyrowiczom.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego w XIX wieku wybierano narrację trzecioosobową?

Pisarze realiści chcieli rejestrować to, co widzą, jak fotograf albo kamerzysta. Narracja pierwszoosobowa, wcześniej częsta w pamiętnikach, dziennikach i listach, miała dawać wrażenie autentyczności, ale ograniczała pole obserwacji.

Co to jest „podwójna perspektywa” w prozie pozytywizmu?

Zabieg, w którym obok perspektywy dorosłej pojawia się dziecięca, przez co świat widzi mały narrator. Stosowali go Bolesław Prus w „Omyłce” i Maria Konopnicka w „Naszej szkapie”.

Czy narrator zna przyszłość bohaterów?

Nie zna jej, ponieważ postaci kreowane są w trakcie akcji. Wie natomiast, co się wydarzyło wcześniej, i zapisuje ich przeżycia oraz wygląd miejsc.

Jaką rolę pełnią dialogi?

Wprowadzają dyskusje ideowe, pokazują konflikty (na przykład Zygmunta i Justyny), charakteryzują postaci, jak rozmowa Różyca z kuzynką Kirłową, i posuwają akcję naprzód. Kłótnia Witolda z ojcem prowadzi do darowania kary pieniężnej Bohatyrowiczom.

Skąd bierze się porównanie opisów Orzeszkowej do malarstwa?

Opisy przyrody są bardzo szczegółowe i nacechowane emocjonalnie. Autorka wkracza w kompetencje malarza pejzażysty, a w jej opisach trudno oddzielić fotograficzną dokładność od nastroju.

Szybki test

Narracja w powieści ma charakter :

W „Nad Niemnem”: