Najważniejsze cytaty z „Nad Niemnem”

Cytaty z „Nad Niemnem” pogrupowano według tematów, z podaniem tomu i rozdziału oraz osoby, która mówi. Dotyczą miłości, mezaliansu, pracy, przyrody, powstania i przemijania, czyli najważniejszych wątków powieści.

O miłości

„(...) kochać nie jest to wątpić o sobie i o drugich ani czuć się gardzoną, zdradzaną... Nie jest to przede wszystkim plamić się i krzywdzić! Kochać to ufać i w dwa serca naraz spoglądać jak w czyste zwierciadła, razem iść drogą długą i czystą, a u jej końca móc dwa swe imiona wypisać złotem przywiązania niezłomnego i zwyciężonych wspólnie postrachów życia...” (T.II., r. II.)

„Czy ty, kuzynie, wyobrażasz sobie, że my, tak jak wy tam, na waszym wielkim świecie, dwadzieścia razy w życiu kochać i przestawać kochać możemy? (...) – Nabiera się przecież przyjaźni i przywiązania dla człowieka, z którym choć czas jakiś przeżyło się szczęśliwie. Zresztą, dzieci!...” (Kirłowa do Różyca), (T.II., r. I.)

„Przeklęta dola, która człowiekowi daje tylko to, co bydlęciu! Orz dla tego, abyś jadł, buduj na to, abyś miał gdzie zasnąć! I bydlę ma takie szczęście! Kiedy prawdziwego kochania zażądasz, to ono dla ciebie za wysoko rośnie; kiedy dla ludzi uczynić co zechcesz, to nie masz sposobów ani wiadomości. Na zgubę tym małym mrówkom Bóg skrzydła daje!” (Jan do Justyny), (T.I., r. VI.)

O mezaliansie

„ – Powinnaś była wiedzieć, moja Justynko – mawiała – że tacy ludzie, jak Zygmunt, z takimi, jak ty dziewczętami romansują często, ale nie żenią się prawie nigdy!” (Darzecka do Justyny), (T. I., r. V.)

„(...) odgaduję cię, odgaduję wybornie twoje motywy, pod których wpływem szalonego tego kroku dokonać postanowiłaś. Rozumiem... chcesz ścianą nieprzebytą oddzielić się z dawnym wspomnieniem... z uczuciem... ze mną! (...) Więc uciekasz w inną sferę... mieszasz się z motłochem dlatego, aby zniknąć dla mnie, abym ja zniknął dla ciebie!” (Zygmunt do Justyny), (T. III., r. V.)

„Ani położenie moje, ani wychowanie, ani przyzwyczajenia i gusta nie czynią mnie odpowiednią dla niego (Różyca) towarzyszką życia. Na wielką panią i światową kobietę nie mam kwalifikacji żadnych ani też żadnej do takiego stanowiska pretensji...” (Justyna usprawiedliwia odrzucenie oświadczyn Różyca), (T.III., r. V.)

O pracy

„O, jakże wdzięczna jestem temu, który mię pod niski, ale własny dach swój biorąc daje nie tylko zadowolenie serca, ale zajęcie dla rąk i myśli, zadanie życia, możność dopomagania komuś, pracowania dla siebie i dla innych!...” (Justyna tłumaczy wybór Jana na przyszłego męża, słowa skierowane do Benedykta), (T. III., r. V.)

„(...) Zdecydowałaś się więc tego zacnego chłopca uszczęśliwić, pracownicą drogiej ziemi naszej zostać, światło swoje pomiędzy biednych braci wnieść! Brawo! Winszuję! cieszę się, ach, jakże się cieszę!” (Witold do Justyny), (T.III., r. V.)

„ – Wszelako bywa – odpowiedział. – Bywa, że ciężko, bywa, że letko. Po pierwsze, to od gruntu zależy, a po wtóre, od uzwyczajenia i od siły. Do tego i pługi teraz insze niż dawniej. Dal mnie mórg zaorać to tak, jak na spacer pójść.” (Jan do Justyny), (T. I., r.V.)

„Była ubogą krewną domu, panną mogącą jeszcze wyjść za mąż, i czymże więcej być mogła? Dla zajęcia czasu miał książki, fortepian, przechadzki po ogrodzie, wizyty sąsiadów – czegóż więcej potrzebować mogła? Potrzebowała jednak, tak dalece, że po kilka razy niepokoiła ją myśl opuszczenia Korczyna i udania się gdzieś daleko, do jakiego miasta, w którym by znalazła pracę, niezależność, pełnię dni i cel życia.” (rozważania Justyny), (T. II., r. IV.)

„Powiedział nawet, że nie pojmuje, jak ona taką mękę wytrzymać może, bo gdyby jemu kazano po dniach całych z założonymi rękami siedzieć i kawałka chleba, dachu, surduta z cudzych rąk wyglądać, utopiłby się niezawodnie albo na pierwszej gałęzi powiesił.” (Jan do Justyny), (T. II., r. IV.)

Wizja przyrody

„Szli po przezroczystych przestrzeniach lasu, przez smugi świateł i cieniów, okrążając miejsca zbyt gęsto paprocią obrosłe, stąpając najczęściej po miękkich mchach jeżących się gdzieniegdzie młodymi płonkami sosen i osin, nakrapianych czerwonością brusznic (borówek) lub granatową czarnością czernic (jagód).” (T. II., r. IV.)

„Z jednej strony widnokręgu wznosiły się niewielkie wzgórza z ciemniejącymi na nich borkami i gajami; z drugiej wysoki brzeg Niemna, piaszczystą ścianą wyrastający z zieloności ziemi, a koroną ciemnego boru oderżnięty od błękitnego nieba, ogromnym półkolem obejmował równinę rozległą i gładką, z której gdzieniegdzie tylko wyrastały dzikie, pękate grusze, stare krzywe wierzby i samotne, słupiaste topole.” (T. I., r. I.)

„W zarzecznym borze, także blaskami przenikniętym, żółte pnie sosen oddzielały się od siebie, a pomiędzy nimi z dala nawet dostrzec było można krwistą rdzawość usychających paproci i dno lasu upływającą srebrzystość siwych mchów. Górą po koronach sosen prawie czarnych tu i ówdzie ślizgały się i kładły złote i seledynowe rąbki. Wszystko to zaś, niby zaklęty obraz, stało w zupełnej ciszy i pustce powietrza. Rybitwy, morskie wrony i jaskółki już w dalekie strony odleciały; inne ptastwo po gniazdach usypiało i tylko w rozłożystej topoli srebrnej czasem jeszcze ćwierkało coś, szeleściło i wnet milkło.” (Tom. III., r. IV.)

O powstaniu

„Ani razu w swym życiu nie widziała tych błyskawic, które z nieba ideałów zlatają w dusze mieszkańców ziemi; ani razu przed jej oczami nie wypadł z ziemi – nieba ideałów sięgający grot bohaterstwa. Nie widziała nigdy poświęcenia, dobrowolnie podejmowanych śmierci, walk, których by pole nie mierzyło się rozległością majątku czy szczęścia jednostki, a celem były ludzkość, naród, idea. Odwiecznym porządkiem padały a świat błyskawice owe, strzelały z ziemi owe groty, staczały się owe walki, ale daleko, daleko od miejsca, w którym urodziła się, wzrosła i dojrzała Justyna.” (komentarz – „wszechwiedza” autorki, język ezopowy) (T. II., r. IV.)

„Księżyc tkwił wprost nad piaskami, a w jego światłości ociec i pan Andrzej jeden przy drugim na koniach równej piękności jechali. Jechali oni ani bardzo prędko, ani bardzo powoli, czapki ich karmazynowym kolorem świeciły, a konie pod nimi podnosiły się równo, równo, jak przy muzyce(...) Słowik w borze śpiewał...” (wspomnienia Jana), (T.II., r. IV.)

Refleksje o przemijaniu

„Samotność i zapomnienie. Ileż wiosen, ile zim i jesieni przeminęło nad tym pagórkiem wznoszącym się nad jeziorem jałowych piasków, w zamkniętym kole starego boru! Ileż przez ten czas przeniosło się po świecie hucznych, tryumfalnych, wesołych szumów, których najlżejsze echo tu nie doleciało! Płynęły dnie za dniami, lata za latami; kędyś daleko, w wesołe pary łączyli się tancerze i zakochani; pracownicy z plonami w dłoniach wracali do ognisk domowych; wojownicy, z chwałą na czołach nieśli zwycięskie sztandary; po cmentarzach płonęły pochodnie żałobnych parad i kwitły róże kochającymi dłońmi zasadzone. Tu, na d tym grobem, wiecznie było cicho i samotnie.” (T. II., r. IV.)

„ – Szczęście wywyższa, szczęście poniża, wszystko na świecie czasowe i przemijające... każda rzecz by woda przepływa, by liść na drzewie żółknie i gnije...” (słowa Anzelma), (T. I., r. VI.)

Pytania i odpowiedzi

Który cytat najlepiej pokazuje, czym jest praca dla Justyny?

Fragment, w którym dziękuje Janowi, że dał jej „zajęcie dla rąk i myśli, zadanie życia”. Mówi go do Benedykta w tomie trzecim.

Skąd pochodzi zdanie o mezaliansie wypowiadane przez Darzecką?

Z tomu pierwszego. Darzecka mówi Justynie, że tacy ludzie jak Zygmunt romansują często z takimi dziewczętami jak ona, ale prawie nigdy się z nimi nie żenią.

Jak przy cytowaniu oznaczać tom i rozdział?

Tak jak w tym artykule: T. I, T. II lub T. III oraz numer rozdziału, na przykład T. III, r. V.