Etos pracy w „Nad Niemnem”

Praca jest w „Nad Niemnem” miarą człowieka i po powstaniu styczniowym najwyższą formą patriotyzmu. Jan orze pługiem i gwiżdże, Marta prowadzi dom Korczynów, Benedykt broni ziemi, a próżniacy tacy jak Zygmunt, Różyc i Kirło wypadają przy nich blado. Hasła pracy organicznej i pracy u podstaw niesie młody Witold.

Praca jako program pozytywistów

W swoim programie pozytywiści kładli szczególny akcent na cele utylitarne, postulowali użyteczność wszelkich ludzkich działań. Takie funkcje miała pełnić również literatura, która w tematyce poczęła uwzględniać czyny, przedsięwzięcia – pracę. Etos pracy stał się najwyższą formą patriotyzmu, który w czasie popowstaniowych represji ujawniał się w trosce o utrzymanie ziemi, majątku.

Praca jako sens życia

Praca w powieści Orzeszkowej stanowi o człowieczeństwie, jest jego miarą i najwyższą wartością. Opinie autorki o niej uwidaczniają się w postawach bohaterów, w ich działaniach, czy samych komentarzach narratorki. Opisów pracy jest w utworze sporo i są to zawsze relacje o zabarwieniu pozytywnym. Wysiłek fizyczny nie jest dla bohaterów „przekleństwem”, karą, wprost przeciwnie – nadaje sens egzystencji, ubogaca ją. Wystarczy przyjrzeć się stylizowanym wnętrzom dworów, w których niektórzy „duszą się” z nudy, chorują i uciekają w sferę imaginacji (wyobraźni), a wystarczyłoby wyjść na zewnątrz, rozejrzeć się wokół, by dostrzec piękno przyrody pobudzające się do działania. Świat zewnętrzny kipi życiem, obcowanie z naturą, również poprzez jej kształtowanie przynosi radość, satysfakcję (przykład Jana i Cecylii).

Bohaterowie z „Nad Niemnem” nie odczuwają ciężaru pracy, śpiewają przy niej, rozmawiają, żartują, śmieją się. Jan, który pługiem orze ziemię, nie traktuje swojej czynności jako monotonnego obowiązku. W międzyczasie konwersuje z Justyną i żartuje z panną Domuntówną: „Za pługiem (...) szedł wysoki i zgrabny człowiek, (...) Szedł prosto, równym krokiem, bez żadnego widocznego wysilenia; lejce z grubego sznura mocno ze sobą połączone i wzdłuż boków końskich wyprężone, poniżej ramion opasywały mu plecy. Idąc, wygwizdywał trzecią już strofę piosenki.” Praca jest dla niego treścią życia i powodem do radości. Bezczynność postrzega jako przyczynę smutku i niezadowolenia: „ (...) Najgorsza to rzecz, kiedy człowiek nic nie robi, a tylko o swoich biedach myśli!...”

Ponadto samo nazwisko Bohatyrowicz pochodzi od mitycznej pary Jana i Cecylii, którzy poprzez bohaterstwo pracy, „okiełznali” dziką puszczę i założyli swój ród. Nadając taką godność, docenił ich sam król Zygmunt August.

Żniwa w Bohatyrowiczach

Pracochłonne żniwa są w Bohatyrowiczach dorocznym świętem. Poprzedzają je skrupulatne przygotowania: „Cała ludność okolicy jednocześnie miała wylec w pole, dla każdego było więc to wystąpienie publiczne, o którego przystojność, a nawet i niejaką wykwintność niezmiernie dbano. Kobiety dłużej niż zwykle przesiadywały nad brzegiem rzeki stukami pralników napełniając powietrze, a pranie to jeszcze poprawiały w domu dopóty, dopóki koszulom mężów i braci nie nadały prawie olśniewającej białości. Otwierały one skrzynie i wydobywały z nich najnowsze i z najlepszym smakiem na domowych krosnach z lnu i wełny wytkane spódnice.”

Jest to nie tylko wspólna praca, ale i okazja do spotkania się, integracji:

„Gromadki żniwiarzy, nieprawidłowo śród szerokiej przestrzeni rozrzucone, nierównej wielkości, z wolna, lecz nieustannie posuwały się naprzód, w różnych kierunkach. Jedne z nich postępowały od okolicy ku wzgórzom; inne - od wzgórz ku korczyńskiemu dworowi; inne jeszcze poruszały się naprzeciw piaszczystej rozpadliny stanowiącej wejście do parowu Jana i Cecylii. Czasem tylko wzbijał się nad nimi krótki wybuch śmiechu lub powietrzem przeleciało głośno wykrzyknięte imię, stado wróbli podjęło się z krzykiem, tu, tam, ówdzie szybko mignęły stalowe błyskawice sierpów.”

Ludzie pracy: Domuntówna, Kirłowa, Benedykt, Witold i Marta

Autorka dowodzi, że praca nie hańbi. Posażna panna Domuntówna nie wstydzi się wyjść w pole ze swoimi robotnikami, pomaga im i pracuje na równi z nimi. Właścicielka dworu w Olszynce - Kirłowa sama zarządza posiadłością. Jej mąż Bolesław stroni od wszelkich zajęć, przez co wszelkie obowiązki spadają na nią. Osobiście dogląda pracy pomocnic, przyjmuje kupców i zajmuje się wychowanie gromadki dzieci. Pomimo że zajęcia te nieraz się kumulują, nie stanowi to dla niej problemu, gorzej czuje się w sytuacji, gdy nie może czegoś dopatrzyć: „ (...)zaglądała ona do dzieży, w której dziewczyna miesiła żytnie ciasto, albo przechodząc do izby czeladnej naglądała prania bielizny, albo od płonącego w wielkim piecu ognia odstawiała hładysze, w których mleko zsiadłe zamieniło się już na twaróg, i zastępowała je coraz innymi, które z ganku przynosiła. Miała tego dnia wiele zajęcia około trzech razem odbywających się robót: prania bielizny, pieczenia chleba i robienia serów.”. Obawia się zaniedbań ze strony służby. Pomagają jej córki: trzynastoletnia Rózia i szesnastoletnia Marynia, do powinności synów należy nauka.

W podupadającym Korczynie zaciekle broni swojego majątku pan Benedykt. Po upadku powstania szybko przekonał się, że obowiązkiem Polaka jest walczyć o utrzymanie ziemi i, mimo że brat Dominik składa mu całkiem lukratywną propozycję, nie jest w stanie opuścić dóbr, które odziedziczył po przodkach. Uważa, że jego powinnością, jako szlachcica i obywatela, jest pozostać w kraju, dbać o posiadłość, kultywować pamięć poległego brata i tradycję. Co prawda przestał już wierzyć w ideały, do czego zmusiła go sytuacja ekonomiczna, lecz nadal czuje, że jedynym sposobem, by służyć ojczyźnie jest „służba” ziemi.

Z podobnego założenia wychodzi jego syn Witold, choć ten – jako przedstawiciel młodego pokolenia pozytywistów - marzy o wprowadzenie w życie swoich naukowych i technicznych teorii. Jest to możliwe, tym bardziej, że wiek XIX wiąże się z rozwojem i postępem technicznym (m.in. rozwój miast, wynalazek telegrafu, telefonu). Witold ma nowoczesne spojrzenie na pracę, jest typem nowego bohatera - idealisty a jednocześnie człowieka przedsiębiorczego. Ceni idee „pracy organicznej” i „pracy u podstaw”. Fakty te unaoczniają się podczas jego decydującej rozmowy z ojcem: „ – Przebacz ojcze (...) dlaczego oni ciemni jak tabaka w rogu? dlaczego chciwością pożerani? dlaczego nieprzyjaźni?... czy niczyjej, niczyjej winy w tym nie ma, tylko ich jednych?” Ostatecznie Benedykt przyznaje mu rację, stwierdzając, że brak nauczania warstw najniższych sprowadza się do niewiedzy obywateli i przez to - do wyzyskiwania ich: „ (...) że ich oszuści wyzyskują i do złego prowadzą – moja wina! O miedzę z nimi żyję i palcem, aby temu zapobiec nie poruszyłem...”

Benedyktowi w prowadzeniu gospodarstwa pomaga krewna – Marta. By zabliźnić ranę po niespełnionej miłości, poświęca się codziennym gospodarskim obowiązkom: sprząta, dba o żywność i jadłospis, zapasy na zimę. To ona praktycznie wychowała Leonię i Witolda. Ciężka praca wywarła piętno na jej wyglądzie i zdrowiu, lecz Marta nie przywiązuje do tego wagi. O sensie jej egzystencji stanowi praca. Dzięki niej czuje się potrzebna.

Próżniacy: galeria postaci

Zygmunt jest spóźnionym romantykiem, który przeżywa twórczą niemoc. Pobyt w nadniemeńskiej okolicy nudzi go. Po licznych wojażach poczuł się obywatelem świata i Osowce nie rekompensują mu „kosmopolitycznych” podniet.

Różyc zamiast budować i rozwijać Wołowszczyznę, trwoni rodzinne dobra. Jego majątek chyli się ku upadkowi, jest emblematem samego Różyca, który – jako „podupadły” arystokrata, nie może obejść się bez „życiodajnej” morfiny. W toku dziwacznych rozrywek, romansów utracił sens życia, zachwiało to również jego system wartości. Do życia podchodzi cynicznie, a jego postawa jest typowo dekadencka. Uwierzył, że z bólu życia uleczyć go może związek z Justyną. Na szczęście tak się nie stało, ponieważ, dzięki znajomości z Janem, bohaterka poznała wartość i sens pracy.

Obraz Kirły jest alegorią lenistwa. Bolesław żyje przyjemnościami i rozmowami towarzyskimi, nie interesuje go praca w gospodarstwie. Benedykt drwi z niego i pogardza nim.

Orzelski troszczy się głównie o pełny brzuch. Z pracą nie chce mieć nic wspólnego, jego pasją jest gra na skrzypcach.

Emilia Korczyńska – pozostaje w cieniu dynamicznego małżonka. Jest wiecznie schorowana. Jej dolegliwości mają podłoże nudy, zniechęcenia. O pracy nawet nie myśli. Nie przystaje to damie. Zamiast tego woli uciekać w krainę wyobrażeń, nie mając pojęcia, że zwyczajne życie potrafi obfitować w wiele niespodzianek i być tak samo estetyczne jak to, o którym czyta w powieściach.

Pytania i odpowiedzi

Czym była praca organiczna?

Hasłem pozytywistów, które wzywało do rozwijania gospodarki i kultury, zamiast do kolejnych zrywów zbrojnych. W powieści uosabia ją Witold, który wierzy w naukę i technikę.

Czym była praca u podstaw?

Pracą na rzecz najuboższych: uczeniem chłopów i rzemieślników, szerzeniem oświaty. W „Nad Niemnem” Justyna ma nieść „ubogą lampkę” ludziom zaścianka.

Jak wygląda praca w zaścianku?

Jan śpiewa przy orce, a żniwa są świętem, do którego ludzie przygotowują się od dawna: piorą koszule, wyciągają z kufrów najlepsze spódnice i pracują razem, żartując.

Którzy bohaterowie nie pracują?

Zygmunt Korczyński, Teofil Różyc, Bolesław Kirło, Ignacy Orzelski i Emilia Korczyńska. Autorka pokazuje ich jako ludzi bezużytecznych dla innych.