Pozostali bohaterowie „Nad Niemnem”
Poza Justyną, Janem, Benedyktem i Martą w „Nad Niemnem” działa kilkanaście postaci drugoplanowych, które tworzą cztery środowiska: dwór w Korczynie, majątek Osowce, zaścianek Bohatyrowicze i dom Kirłów w Olszynce. Pokazują, jak po powstaniu styczniowym jedni trzymają się pracy i tradycji, a inni żyją modą, nudą lub nałogiem.
Dwór w Korczynie: Emilia i Witold
Korczyn to centrum akcji. Benedykt prowadzi majątek, a pod jego dachem mieszkają żona, dzieci, Marta i Orzelscy.
Emilia Korczyńska – żona Benedykta Korczyńskiego.
„(...) na pąsowym szezlongu (tapczan, sofa) we wpółleżącej postawie siedziała kobieta w czarnej jedwabnej sukni, z kibicią zbyt szczupłą, ale mającą w kształtach swych i ruchach wiele delikatnego wdzięku, z twarzą kiedyś znać piękną, a i dziś jeszcze pomimo przywiędnięcia i zbytecznej chudości uderzającą niezmiernie delikatnością płci, wielkością czarnych oczu o powłóczystym, łagodnym spojrzeniu, bujnością czarnych, starannie ułożonych włosów.”
Pani Emilia jest kobietą blisko czterdziestoletnią, ale nie widać po niej upływu czasu, dba o siebie, jej dłonie nie są „skalane” żadną pracą. Przeraża ją kontakt z przyrodą, zwykle z obawy przed chorobami. Najczęściej przebywa w pomieszczeniach szczelnie zamkniętych. Uważa, że wiejskie powietrze może jej zaszkodzić. Czas spędza głównie na czytaniu francuskich romansów i powieści podróżniczych, które, dzięki wyobraźni, przenoszą ją do wyimaginowanych krain i realizują jej tęsknoty. W literackich fascynacjach, nawrotach chorób: migreny, globusa wspiera ją przyjaciółka – Teresa Plińska.
Gdy wychodziła za mąż, kochała Benedykta, lecz z upływem lat zmieniła swój stosunek do niego. Stał się dla niej obcą osobą. Poróżniły ich poglądy i jego ustawiczna walka o zachowanie majątku. Zabiegany i pochłonięty gospodarskimi obowiązkami Benedykt nie miał już tyle czasu dla swojej małżonki. Stopniowo oddalała się od niego, a że nie była przysposobiona do żadnej pracy i nie obarczały ją żadne domowe obowiązki, nie znajdowali wspólnych tematów do rozmów.
Czasem przesiadywała w ogrodowej altanie i wypoczywała od dręczącej ją nudy. Czytała wtedy lub wykonywała drobne robótki ręczne. To właśnie w altanie doszło między nią i mężem do decydującej rozmowy. Zrozumieli wtedy, że zbyt oddalili się od siebie, i że niemożliwa jest zmiana takiego stanu rzeczy: „ – Nie rozumiemy się i zrozumieć się nie możemy – ze smutną obojętnością rzekła pani Emilia.” Pani Emilia zażądała tylko od Benedykta procentowej spłaty posagu, który wniosła. Kwota ta miała zaspokajać potrzeby zmanierowanej, leniwej damy. Nadal mieszkali ze sobą, ale jakby obok siebie, wspólnie spotykali się zazwyczaj, gdy Korczyn odwiedzali goście.
Kreacja literacka Emilii Korczyńskiej nie budzi sympatii, ani współczucia, w zasadzie nawet śmieszy.
Witold Korczyński – syn państwa Korczyńskich.
„Średniego wzrostu i bardzo zgrabny, poruszeniami ciała i grą fizjonomii zdradzał organizację niezmiernie żywą i nerwową. Rysy twarzy miał delikatne i piękne, ale cerę bladawą i zmęczoną; drobny, jasny wąsik zaledwie zaczynał mu osypywać górną wargę, a z wielkich piwnych oczu, zupełnie do oczu Benedykta Korczyńskiego podobnych, zdawały się sypać iskry i tryskać płomienie.” Widzio wraz z siostrą – Leonią zjeżdżali co roku na wakacje do domu. Obydwoje kształcili się, ale ona była jeszcze uczennicą na pensji, a on studentem nauk agronomicznych. Z racji długiego „obcowania” z książkami, jego cera była lekko bladawa. Pobyt w Korczynie miał go „fizycznie uzdrowić”, zregenerować nadwątlone nauką siły, ale przede wszystkim Widzio miał się „rozkoszować” powrotem do miejsc lat dziecinnych.
Witold znikał na całe dnie i rozwijał swoje pasje: łowił z Julkiem Bohatyrowiczem ryby, odwiedzał okolicznych chłopów i udzielał im nowoczesnych, technicznych rad, co do prowadzenia gospodarstw, użytkowania i wprowadzania „postępowych” maszyn. Gospodarze cenili jego wskazówki. Ponadto przyświecały mu cele równości społecznej. Optował za „ludzkim” traktowaniem robotników i chłopów. Poróżnił się kiedyś na tym tle z ojcem, lecz przyczyn pokoleniowego konfliktu było więcej. Między innymi chodziło również o sposób wychowywania jego siostry Leonii, którą – jak określał Witold - kształtowano nie na kobietę świadomą tradycji i uczuć patriotycznych, ale „światową srokę”. (Orzeszkowa krytykuje ten model wychowania, w którym zbytnio przywiązuje się wagę do obcych mód i fascynacji zagranicą).
Benedykt, pozbawiony złudzeń, nie podzielał idealistycznych zapatrywań syna. Różnili się poglądami, choć w istocie mieli te same cele, które u starszego Korczyńskiego odeszły na dalszy plan. Mężczyźni pogodzili się dopiero w finalnej rozmowie, kiedy to Witold został „oddelegowany” do ojca jako orędownik bohatyrowickich chłopów. Udało mu się przełamać jego opór oraz przywrócić mu wiarę w sens idealistycznych teorii.
Domownicy Korczyna: Ignacy Orzelski i Teresa Plińska
Ignacy Orzelski –
Zamieszkujący w Korczynie ojciec Justyny i wdowiec. Jest zaniedbanym staruszkiem o dobrodusznym wyglądzie: „Był to staruszek średniego wzrostu, ale tuszy dobrej i w środku figury szczególniej wydatnie zaokrąglonej, z okrągłą, białymi jak mleko okrytą głową, z okrągłą także, pełną, rumianą twarzą.”
W młodości wiele romansował, czym przyczynił się do kłopotów małżonki. Roztrwonił sporą część swojego majątku, lecz, dzięki zapobiegliwości żony, po jej śmierci mógł zamieszkać w Korczynie. Nie pracuje. Jego pasją jest muzyka – gra na skrzypcach, uwielbia też „kuchnię” Marty. Na wieść o planowanym ślubie córki wpada w panikę. Obawia się, że w chłopskiej chacie nie będzie mógł rozwijać muzycznej pasji. W zestawieniu z innymi bohaterami wypada blado i żałośnie. Kojarzy się z życiowym nieudacznikiem.
Teresa Plińska
Niegdyś guwernantka dzieci Korczyńskich, bliska przyjaciółka pani Emilii – powiernica jej tajemnic i pomocnica. Kobieta dwudziestodziewięcioletnia, niezamężna o nieciekawej powierzchowności, ale, podobnie jak jej pani ceniąca „salonowych” gości: „ (...) mniej widać piękna za młodu, więc teraz zupełnie już nieładna, była ona zarówno szczupłą i delikatną, słodką i cierpiącą;”
Teresa lubiła, gdy w Korczynie zjawiali się goście – urozmaicało to jej smutną dolę. Słuchała wówczas komplementów i naiwnie wierzyła, że są prawdziwe. W dodatku, siedząc u boku pani, czuła się w centrum zainteresowania: „Uśmiechała się ona (...) do dwu, z obu jej stron siedzących, mężczyzn (...) Widocznym było, że ludzi ci byli dla niej tym, czym woda dla łabędzia lub cukier dla synagorlicy.”
Osowce: Andrzejowa, Zygmunt i Klotylda
Osowce to majątek Andrzejowej, wdowy po bracie Benedykta.
Andrzejowa Korczyńska – matka Zygmunta Korczyńskiego, wdowa po Andrzeju Korczyńskim, pani Osowiec.
Po śmierci męża przywdziała skromne czarne szaty i tylko w takiej barwie ją widywano. Wiodła niemalże pustelniczy tryb życia. Nie wyszła ponownie za mąż, zbyt kochała i pamiętała Andrzeja. Podzielała wszystkie jego dążenia, ale jej duma i wyniosłość nie pozwalały, by mu dorównała. Czuła upokorzenie, przestępując progi wiejskich chat. Nie rozumiała języka chłopów, obrzydzeniem napawał ją osobisty kontakt z nimi: widok ubóstwa, brudnych ciał.
By „zneutralizować” te negatywne uczucia, zapraszała do swojej posesji chłopskie dzieci, które uczyła i które, na czas spotkań z nią, były czyste i schludne: „Wiele, wiele razy wchodziła była do niskich chat z sercem pełnym życzliwych uczuć, z ustami drżącymi od cisnących się na nie słów i zawsze stawała tam ze swoją wspaniałą postawą i podniesioną głową (...) z pozoru dumna i pogardliwa, w głębi rozpaczliwie zmieszana i jak mówić nie wiedząca (...)” Poniosła klęskę wychowawczą. Wykształciła Zygmunta na „francuskiego markiza”, który nie poważał żadnych wartości, a hołdował modom zagranicznym. W zasadzie jest postacią tragiczną, którą darzy się współczuciem, ponieważ straciła wszystko, co w życiu kochała, ceniła i poczytywała za wartościowe.
Zygmunt Korczyński – syn wdowy Andrzejowej, niespełniony artysta malarz.
Kształcił się w europejskich miastach, a po powrocie z nauk nie potrafi odnaleźć się na prowincji. Uprzednio zakochany w Justynie, zaznawszy smaku „wielkomiejskiego” życia, nie jest już zainteresowany skromną rezydentką Korczyńskich. Ożenił się z młodziutką, piękną i posażną Klotyldą, która jest w nim bezgranicznie zakochana. Po dwóch latach małżeństwa jest znudzony swoim związkiem i pragnie poszukiwać wrażeń z Orzelską, lecz ta ignoruje jego starania o odzyskanie sympatii: „Zapłakane oczy żony i przenikliwe spojrzenie matki do reszty humor mu zepsuły. Czuł gwałtowną potrzebę czegoś, co by go rozerwało, pocieszyło (...) O niemotę swego geniuszu oskarżał świat zewnętrzny. (...) Nie przychodziło mu na myśl, że w każdej fali powietrza światła, woni, w każdym kamyku przydrożnym i każdej trawie polnej, w liniach każdego ludzkiego oblicza (...) tkwi cząstka duszy świata niewidzialnymi nićmi połączona z duszą artysty i w ruch ją wprawiać mogącą, jeżeli to naprawdę jest dusza artysty.”
Ku utrapieniu matki, Zygmunt planuje sprzedać Osowce. Chce ją przekonać do tego pomysłu, ale pani Andrzejowa absolutnie się nie zgadza, za to uświadamia sobie, jaki wielki błąd popełniła, wychowując syna na „francuskiego markiza”. Zygmunt nie dba o rodzimy majątek, nie szanuje tradycji, wartości narodowe są mu zupełnie obce, ojca – uczestnika walk o niepodległość (powstanie styczniowe) uważa za „szaleńca”, a chłopów za „bydło”. Sam nie kwapi się do żadnego zajęcia. Widać to po jego posturze. Zaczyna tyć. Nie pracuje, ignoruje obowiązki gospodarza, jest nieużyteczny społecznie. Jego postawa życiowa budzi odrazę.
Klotylda – młodziutka żona Zygmunta Korczyńskiego, wywodząca się z bardzo sytuowanej rodziny.
Dziecięco urocza i śliczna, przesadnie zakochana we współmałżonku: „Ale do ramienia Zygmunta pośpiesznie uczepiła się już młodziutka jego żona i z zalotnymi minkami, coś do niego szepcąc, uprowadziła go na stronę. Niektóre z pań siedzących na kanapie i fotelach, ukazywały sobie młodą parę, oględnie i z cicha robiąc uwagi, że w tym małżeństwie czułość żony o wiele stopni przenosi czułość męża, że ona, dość posażna, świetnie skoligacona i wychowana, wydaje się być zakochaną w nim bez pamięci, a on ma bardzo minę człowieka położeniem swym znudzonego.”
Zaścianek Bohatyrowicze: Anzelm, Starzyńska i Jadwiga
Mieszkańcy zaścianka żyją z pracy własnych rąk i pamiętają o powstaniu styczniowym oraz o legendzie Jana i Cecylii.
Anzelm Bohatyrowicz – stryj Janka, którego wychowuje po śmierci swojego brata – Jerzego. Na głowie nosi baranią czapę, bo jak mówi: „(... ) taką mam głowę, która lęka się przeziębienia”.
W przeszłości kochał z wzajemnością pannę Martę Korczyńską, lecz gdy poprosił ją o rękę odmówiła. Brał udział w powstaniu styczniowym, popierał równouprawnienie klas. Każdy z tych czynników wpłynął na jego obecne życie. Po utracie nadziei na miłość i wolność narodową oraz po śmierci brata, zapadł na zdrowiu i przez dziewięć lat nie wstawał z łoża. Czasem „dopada” go melancholijny nastrój, a wtedy izoluje się od otoczenia i zamyka w ascetycznej izdebce, gdzie gnębią go wspomnienia.
Po kilku spędzonych w samotności dniach powraca do rzeczywistości i funkcjonuje normalnie, jak przystało na dobrego gospodarza i spadkobiercę tradycji: „ – Już to też dziesiąty rok, jak zmartwychpowstałem i chłopiec mój dorósł... Najpierw od sąsiadów wyprocesowaliśmy to, co nam odebrane było, potem zbudowaliśmy ten oto domek, a potem już wszystko poszło: i pasieka, i sadek. Janek nauczył się pszczelnictwa od jednego takiego człowieka, co sam na naukę do wielkiego miasta jeździł; ja znów za młodu przyuczony byłem do stolarstwa i jego przyuczyłem.”
Anzelm pielęgnuje idee powstańcze i jest wartownikiem rodowej legendy o Janie i Cecylii. Zna wartość pracy i pieczołowicie wypełnia swoje obowiązki. Odnajduje w tym powołanie. W powieściowych postaciach budzi szacunek i respekt. Przebywanie w jego towarzystwie można uznawać za honor, zaszczyt.
Starzyńska – matka Jana Bohatyrowicza, trzykrotnie zamężna, pełna wigoru kobieta.
Ceni bliskość osób, nie znosi samotności. Jest pracowita. W czytelniku wzbudza sympatię, prawdopodobnie też dlatego, że swoje życiowe poglądy potrafi dobrze uargumentować: „Niezupełnie we dwa lata za Jaśmonta wyszłam. Ludzie różnie gadali. Pusta baba, tak prędko towarzysza swego zapomniała! Owszem. Bo to wy jedno wiecie, a ja drugie. Co umarłym z tego, kiedy żyjącym w zasępie życie ubiega? Niech tamtemu Bóg najwyższy królestwo niebieskie dać raczy, a my sobie z tym wieczne kochanie przed ołtarzem zaprzysięgniem. Jedno słońce zachodzi, drugie wschodzi, a ze smętku, jak z kozła, ani wełny, ani mleka!”
Jadwiga Domuntówna
Panna Jadwiga jest konkurentką Justyny. Zabiega o uczucia młodzieńca, którego zna jeszcze z czasów dzieciństwa. Jako dziecko została sierotą, od tamtej pory jej wychowaniem zajął się dziadek – stary Jakub, ale ze względu na jego podeszły wiek, teraz ona go wspiera. Po śmierci dziadunia odziedziczy niemałą fortunę, dlatego wszyscy w okolicy zwą ją „aktorką”, czyli dziedziczką. Jest młoda, silna, dobrze zbudowana i posażna: „Była to dziewczyna dwudziestoletnia, wysoka, z potężnymi rozmiarami ciała i twarzą tryskającą świeżością i zdrowiem. Kasztanowe włosy słońcem przeniknięte jeżyły się dookoła jej głowy jak złota gęstwina; (...)”
Olszynka: Kirłowie i Teofil Różyc
Maria Kirłowa – niezmiernie pracowita, wypełnia wszystkie obowiązki: prowadzi gospodarstwo, wychowuje piątkę dzieci.
Mąż nie pomaga jej, bo uznaje, że małżonka przejęła jego powinności i „do gospodarstwa wcale go nie dopuszcza”, ponadto – wedle jego opinii pani Maria dużo lepiej sprawdza się jako „rządca” majątku. Sam nie pracuje, przez co wielokrotnie staje się przedmiotem kpin. Mimo sporego zakresu obowiązków, pani Kirłowa zachowuje świeży wygląd, a nadto jest uczynna – pragnie pomóc swojemu kuzynowi Teofilowi w rozwiązaniu jego problemów i mianuje się swatką – chce skoligacić Różyca i pannę Orzelską: „Średniego wzrostu, szczupła, prosta, z wdzięczną linią szyi i ramion, żona Kirły wyglądała z daleka na kobietę bardzo młodą, a złudzeniu temu dopomagały włosy niezmiernie jasnej barwy, z tyłu głowy w prześliczny warkocz upięte. Z bliska dopiero uderzał i prawie zadziwiał kontrast, który z młodością kibici jej i warkoczy tworzyła twarz tak ogorzała, że od włosów ciemniejsza, z czołem przerżniętym kilku poprzecznymi zmarszczkami, ze zwiędłymi, choć bardzo kształtnymi usty.”
W Benedykcie Maria Kirłowa budzi szacunek i uznanie. Pan Korczyna podziwia ją, gani natomiast zachowanie jej męża.
Teofil Różyc
Ponadtrzydziestoletni mężczyzna o zmizerowanym wyglądzie: „Wysoki był i bardzo cienki, na małej bardzo zgrabnej głowie fryzował włosy, dlatego zapewne, aby ukryć tworzącą się nad czołem łysinę; twarzą jego, o rysach prawidłowych i delikatnych, skórze białej i gładkiej jak welinowy papier, wstrząsały co chwila nerwowe drgania przebiegające czoło i brwi.”
Jego lekarstwem na wszelkie życiowe niedogodności jest morfina. Coraz bardziej pogrąża się w nałogu i wierzy, że wyleczy go z niego Justyna, choć początkowo nie postrzega jej jako kandydatki na żonę. Roztrwonił sporą część majątku na wojaże i kobiety, w związku z czym zubożał, ale i tak jest wystarczająco posażny, by uznawać go za „dobrą partię”. Benedykt i Witold pogardzają nim, zwłaszcza za jego ignorancki stosunek do pracy. W odbiorcach budzi odrazę i niechęć.
Pytania i odpowiedzi
Kim jest Emilia Korczyńska?
Żoną Benedykta, kobietą blisko czterdziestoletnią, która spędza dni na czytaniu francuskich romansów i unika pracy oraz kontaktu z przyrodą. Z mężem łączy ją już tylko wspólny dach, co potwierdza ich rozmowa w altanie.
Kim jest Witold Korczyński?
Synem Benedykta i Emilii, studentem agronomii. Doradza chłopom, jest zwolennikiem równości społecznej i w tomie III godzi ojca z Bohatyrowiczami.
Kim jest Zygmunt Korczyński?
Synem Andrzejowej, niespełnionym malarzem wychowanym na „francuskiego markiza”. Nie pracuje, nie dba o majątek i chce sprzedać Osowce.
Kim jest Teofil Różyc?
Zubożałym arystokratą uzależnionym od morfiny, który zabiega o rękę Justyny. Orzelska odrzuca jego oświadczyny.
Kim jest Anzelm Bohatyrowicz?
Stryjem Jana, powstańcem styczniowym i dawnym ukochanym Marty. Po utracie nadziei na szczęście i wolność dziewięć lat chorował, a potem został gospodarzem i strażnikiem rodowej legendy.