Geneza i zakres tematyczny „Nad Niemnem”
„Nad Niemnem” ukazywało się w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” w 1887 roku, a wydanie książkowe pojawiło się w 25. rocznicę wybuchu powstania styczniowego. Pierwotnie powieść miała nosić tytuł „Mezalians”, bo opowiada o miłości Justyny Orzelskiej do Jana Bohatyrowicza, mężczyzny z niższej warstwy. Orzeszkowa znała powstańcze realia z własnego doświadczenia, a akcję umieściła około 1880 roku, dwadzieścia lat po klęsce powstania.
Od odcinków w „Tygodniku” do wydania książkowego
„Nad Niemnem” ukazało się po raz pierwszy w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” w 1887 roku. Książka powstała na zamówienie redaktora tego pisma Mariana Gawalewicza.
Wydanie typowo książkowe ukazało się w 25 rocznicę wybuchu powstania styczniowego. Motywem przewodnim „Nad Niemnem” miał być konflikt: zarówno pokoleniowy jak i społeczny oraz spór pomiędzy postawą romantyczną a programem pozytywistycznym. Wstępnie utwór miał nosić tytuł „Mezalians”, bo dla podwyższenia atrakcyjności dzieła, autorka wprowadziła wątek romansowy – miłość Jana i Justyny – ludzi pochodzących z dwóch różnych warstw społecznych.
Dlaczego autorka zmieniła tytuł, wyjaśnia artykuł o tytule i budowie powieści.
Doświadczenie autorki i tło polityczne
Na kształt powieści wpłynęły również ówczesne wydarzenia polityczno – historyczne. Carskie reformy uwłaszczeniowe, likwidujące powinności wsi wobec ziemiaństwa, nadające chłopom „autonomię” i pozorną swobodę działania. Wzmogły one ponownie różnice klasowe i przyczyniły się do rozwarstwienia społeczeństwa polskiego. Orzeszkowa zdecydowała się przesunąć akcent na wątek powstańczy (Mogiła), zwracając tym uwagę na niegdysiejszą wspólnotę narodową.
Etnografia, przyroda i epopeja narodowa
Wyeksponowała ponadto wątek etnograficzny i po części - zwyczajem naturalistów, skłoniła się ku przyrodzie oraz - jak badacz - przestudiowała obrzędowość litewską. Uwieczniła ją na kartach powieści, korespondującej pod wieloma względami z „Panem Tadeuszem” Adama Mickiewicza. Podobnie jak romantyczne dzieło wieszcza, „Nad Niemnem” również nazywane jest epopeją narodową. Książka była tak popularna, że, mimo „specyficznego” języka autorki, w 1890 roku nakazem cenzury zabroniono kolejnej jej edycji.
Porównanie z Mickiewiczem rozwija artykuł o związkach „Nad Niemnem” z „Panem Tadeuszem”.
Szlachta kresowa i zaścianek
Akcja „Nad Niemnem” rozgrywa się dwadzieścia lat po zakończeniu powstania styczniowego. Autorka przedstawiła środowisko kresowej szlachty z Korczyna, Osowiec, Olszynki i Wołowszczyzny oraz zubożałe środowisko szlachty zagrodowej. Szlacheckie majątki podupadają z powodu nakładanych przez carat podatków, niegospodarności właścicieli i braku rąk do pracy, natomiast zaścianek szlachecki cierpi z powodu niewielkiej ilości posiadanej ziemi, znacznej liczebności ludzi ją zasiedlających i utrzymujących się tylko dzięki własnej pracy.
Główne wątki: miłość, spory w rodzinie i wartość pracy
Wątek miłosny łączy Justynę Orzelską, siostrzenicę Benedykta Korczyńskiego, z Janem Bohatyrowiczem z zaścianka.
Główny wątek utworu stanowi rodząca się między Justyną Orzelską a Janem Bohatyrowiczem miłość, zaś losy samych bohaterów kształtują się pod wpływem klęski powstania styczniowego. Motyw ten ucieleśnia w utworze „Mogiła” – symbol pojednania klasowego. „Pielgrzymują” do niej głównie Bohatyrowicze, którzy jako potomkowie szlachty czują się ludźmi wolnymi, mają poczucie własnej godności i świadomość równorzędności praw.
W odróżnieniu od Bohatyrowiczów rodzinę Korczyńskich dzielą różnice majątkowe i światopoglądowe (Benedykta Korczyńskiego i jego siostrę Darzecką, Benedykta i jego brata Dominika, Benedykta i jego żonę Emilię, Benedykta i jego syna Witolda, Andrzejową Korczyńską i jej syna Zygmunta). Przede wszystkim w powieści zaakcentowana jest wartość pracy jako miary człowieka, jego jedność z przyrodą oraz uczucia patriotyczne.
Pytania i odpowiedzi
Kto zamówił powieść „Nad Niemnem”?
Marian Gawalewicz, redaktor „Tygodnika Ilustrowanego”. Powieść drukowano w odcinkach w 1887 roku, a książka wyszła w 25. rocznicę powstania styczniowego.
Co oznacza słowo „mezalians”?
Małżeństwo z osobą z niższego stanu, nieodpowiednią ze względu na pochodzenie i majątek. Taki wątek tworzy związek Justyny Orzelskiej i Jana Bohatyrowicza, dlatego tak brzmiał pierwotny tytuł.
Skąd Orzeszkowa znała realia powstania?
Była obecna, gdy Romuald Traugutt obejmował dowództwo nad oddziałem powstańczym w Kobryńskim. Później ukrywała go w swojej posiadłości i przewiozła swoją karetą do Warszawy.
Dlaczego „Nad Niemnem” nazywa się epopeją narodową?
Podobnie jak „Pan Tadeusz” przedstawia całe środowisko i jego obyczaje. Autorka opisała obrzędowość litewską jak badaczka i wprowadziła wątek powstańczy, który łączy dwór z zaściankiem.
Co stało się z powieścią w 1890 roku?
Mimo popularności cenzura zabroniła wydania kolejnej edycji. Powodem był między innymi „specyficzny” język autorki, w którym ukrywała treści patriotyczne.
Szybki test
W którą rocznicę wybuchu powstania styczniowego ukazało się wydanie typowo książkowe „Nad Niemnem”?
Poprawna odpowiedź: b) 25
Wstępnie utwór miał nosić tytuł:
Poprawna odpowiedź: b) „Mezalians”
„Nad Niemnem” ukazało się po raz pierwszy w odcinkach w Tygodniku Ilustrowanym” w:
Poprawna odpowiedź: b) 1887 roku