Aleksander Fredro: biografia i twórczość
Aleksander Fredro urodził się 20 czerwca 1793 roku w Surochowie koło Jarosławia, a zmarł 15 lipca 1876 roku we Lwowie. Był największym polskim komediopisarzem: walczył w armii Napoleona, po powrocie na wieś zaczął pisać komedie obyczajowe, a „Zemstę” napisał w 1833 roku, w pierwszym okresie swojej twórczości. Zrażony krytyką, długo pisał „do szuflady”, a „Zemsta” należy dziś do najczęściej wystawianych polskich komedii.
Fredro w skrócie
- Urodził się 20 czerwca 1793 roku w Surochowie koło Jarosławia, w rodzinie szlacheckiej herbu Bończa.
- Walczył w wojskach napoleońskich, w kampanii 1812 roku dostał Virtuti Militari.
- Po powrocie w 1815 roku zamieszkał w Beńkowej Wiszni i zaczął pisać komedie.
- „Zemstę” napisał w 1833 roku, a wystawiono ją w 1834 roku we Lwowie.
- Zmarł we Lwowie 15 lipca 1876 roku, pochowano go w Rudkach koło Lwowa.
Pochodził z średniozamożnej szlachty wywodzącej się z arystokracji o czym świadczy jego tytuł hrabiowski. Brał udział w kampanii napoleońskiej. W swej twórczości nawiązywał do późnych czasów stanisławowskich. Był racjonalnym obserwatorem silnie wyczulonym na realia życia codziennego, pierwowzorów tworzonych bohaterów znajdował w swoim otoczeniu. Ukazywał obraz życia społecznego i obyczajowego u schyłku romantyzmu.
Pochodzenie i dzieciństwo
„Urodziłem się w Surochowie, w ziemi przemyskiej, z Jacka z Pleszowic i Marii z Dembińskich Fredrów małżonków. Kiedy? Nie wiem dokładnie, bo w owym czasie proboszcze na mokro oficjowali, a na sucho pisali" - rozpoczyna swój życiorys Aleksander hrabia Fredro w pamiętniku Trzy po trzy. „Metryki więc odszukać nie mogłem, może i dlatego że plebania w Jarosławiu zgorzała".
Dokładna data narodzin pisarza nie jest znana. Przyjmuje się, że wydarzenie to miało miejsce 20 czerwca 1793 roku w Surochowie niedaleko Jarosławia. Fredro pochodził ze starej rodziny ziemiańskiej (tytuł hrabiego, herb szlachecki Bończa). W latach młodzieńczych nie kwapił się zbytnio do nauki, jego kształcenie i wychowanie powierzono prywatnym nauczycielom – guwernerom. Sam wspominał: „uczyłem się krótko i nietęgo, a w szesnastym roku życia, podług rachuby mojej piastunki, wstąpiłem do wojska.”
Hrabia Aleksander Fredro urodził się w bogatej rodzinie szlacheckiej (niegdyś senatorskiej) herbu Bończa. Przyszedł na świat 20 czerwca 1793 roku w Surochowie koło Jarosławia, a zmarł 15 lipca 1876 roku w wieku osiemdziesięciu trzech lat we Lwowie. Został pochowany w rodzinnej krypcie kościoła w Rudkach koło Lwowa.
Wychowywał się w wielodzietnej rodzinie. Miał ośmioro rodzeństwa. Jego rodzice - Jacek i Marianna – sprowadzili się do Beńkowej Wiszni w 1797 roku. Od tej pory miejsce to stało się domem rodzinny Fredrów.
Wojsko i kampanie napoleońskie
Zaciągnął się do oddziałów księcia Józefa Poniatowskiego, wkraczających do Galicji (tereny zaboru austriackiego). Za wojenne zasługi otrzymał Krzyż Virtuti Militari i francuską Legię Honorową, co dowodzi jego dzielności i odwagi. Do 1814 roku był oficerem wojsk napoleońskich i dosłużył się rangi kapitana. Brał udział w rosyjskiej kampanii Napoleona. Dostał się wówczas do niewoli u Rosjan, ale udało mu się zbiec w przebraniu wieśniaka. Wkrótce znalazł się w Paryżu, gdzie z zachwytem obserwował teatrzyki, w których grywano komedie i melodramaty.
Powrót do kraju i pierwsze komedie
W 1815 roku powrócił do kraju i osiadł w rodzinnym gnieździe – Beńkowej Wiszni, gdzie wraz z bratem Maksymilianem zyskali miano awanturników. Zainspirowany oglądanymi we Francji spektaklami, Fredro napisał komedię Intryga naprędce. W 1817 roku wystawił ją teatr we Lwowie. Sztuka nie spodobała się publiczności, ale jej autor wcale się tym niepowodzeniem nie zraził, tylko baczniej zaczął studiować teksty Moliera (francuskiego komediopisarza).
„Poważnie” zaczął tworzyć jako dojrzały mężczyzna, w 1821 roku napisał ważny dla jego dorobku, pełen humoru utwór Pan Geldhab. Miał wtedy 28 lat. Życie prywatne Fredry nie układało się zbyt pomyślnie, podobno – paradoksalnie autor zabawnych komedii był człowiekiem skłonnym do ponuractwa i z natury samotnikiem. W 1817 roku poznał Zofię z Jabłonowskich Skarbkową i... zakochał się na całe życie. Zofia jako piętnastoletnia dziewczynka została wydana za mąż za świetnie sytuowanego hrabiego Skarbka. Odeszła od męża po kilku latach nieudanego małżeństwa, a z Fredrą łączył ją długoletni romans. Pobrali się po 10 latach wspólnych starań, a ich małżeństwo było bardzo szczęśliwe. Para dochowała się dwójki dzieci – syna i córki o aspiracjach literackich.
Życie prywatne i charakter
Powstanie listopadowe i krytyka
W 1830 roku wybuchło powstanie listopadowe. Fredro, ze względu na wiek i nękające go choroby, nie brał w nim udziału. Do powstania poszli jego bracia, natomiast on działał w tajnym komitecie obywatelskim, wspierającym powstanie przez dostarczanie broni i pieniędzy, rzekomo przechowywał w swoim majątku dwóch powstańców z Wielkopolski.
Pisarstwo Fredry „leży” na pograniczu dwóch epok: romantyzmu i pozytywizmu, choć autora Zemsty wielokrotnie krytykowano, że w czasach ogólnonarodowego cierpienia (zabory, powstania narodowe), jego twórczość nie była „zaangażowana” w sprawy kraju, że pisze humorystyczne sztuki, zamiast pisać w celu „pokrzepienia serc”. Szczególnie bezlitosny w tej kwestii okazał się Seweryn Goszczyński – pisarz, poeta i jednocześnie uczestnik powstania listopadowego. W książce Nowa epoka poezji polskiej (1835) nazwał talent Fredry „podrzędnym”, a komediom zarzucił, iż są „niemoralne” i „nienarodowe”. Nikt nie wstawił się za artystą, wobec czego zamilkł i począł pisać tylko dla siebie i najbliższych. Z tego okresu pochodzi pamiętnik Trzy po trzy.
Późne lata i śmierć
W 1848 roku wybuchło powstanie węgierskie – Węgry były wówczas wcielone do Austrii i tworzyły wspólną monarchię austro-węgierską, a rodzina Fredrów zamieszkiwała na terenach Galicji, ta zaś należała do zaboru austriackiego, zatem powstanie węgierskie skierowane było przeciwko Austrii. Brał w nim udział syn Aleksandra Fredry – Jan Aleksander, który po zakończeniu działań bojowych, musiał udać się na emigrację do Paryża. Tam często odwiedzał go ojciec, który ponownie zafascynował się teatrem francuskim. Powstały wówczas nowe komedie: Dwie blizny, Ożenić się nie mogę, Wielki człowiek do małych interesów. Na publikację tych utworów pisarz się nie zgodził. Wciąż miał w pamięci słowa krytyki. Tworzył „do szuflady”. Gdy nastała „Wiosna Ludów” (1848) Fredro, mimo podeszłego wieku, wstąpił do lwowskiej Gwardii Narodowej, a następnie jako członek miejscowej Rady Narodowej wygłosił mowę, za którą wytyczono mu proces o zdradę Austro-Węgier i obrazę majestatu. Trybunał apelacyjny po jakimś czasie umorzył sprawę.
Fredro jest pisarzem, który doczekał się uznania za życia. W kręgach ziemiańskich również cieszył się szacunkiem. W 1856 roku we Lwowie zorganizowano uroczyste obchody na jego cześć i uhonorowano członkostwem krakowskiej Akademii Umiejętności oraz medalem pamiątkowym. Do ostatnich dni nie rozstawał się z piórem i drżącą ręką kreślił Zapiski starucha – zbiór aforyzmów i sentencji. Zmarł we Lwowie 15 lipca 1876 r. Pochowano go w rodzinnej krypcie w Rudkach, niedaleko Lwowa.
O czym i jak pisał Fredro
Fredro najczęściej ukazuje w utworach gry, jakie ludzie toczą ze sobą w obliczu codzienności: w miłości, w życiu towarzyskim, w interesach. Obrazuje epokę sarmacką, umieszczając akcję w dworkach i salonikach, ale także w karczmach i zajazdach, czyli tam, gdzie można swobodnie obserwować relacje międzyludzkie. Istotnym tematem jest u niego miłość, ale miłość inna niż „preferowana” w epoce romantyzmu, bo szczęśliwa. W późniejszy okresie w twórczości pisarza dominuje tematyka mieszczańska i pojawiają się tak zwane „typy ludzkie”, czyli reprezentanci danego środowiska. W takich kręgach (mieszczańskich) tworzą się intrygi, a atutem staje się pieniądz.
Ważne w dorobku literackim komediopisarza są również bajki dla dzieci, znane przez całe pokolenia najmłodszych: „Małpa w kąpieli”, Paweł i Gaweł”, „Cygan i baba”, „Osiołkowi w żłoby dano”, „Dwa koguty”. Ponadto Fredrze przypisuje się zabawne utwory o zabarwieniu pornograficznym: „Baśń o trzech braciach i królewnie” oraz „XIII Księgę Pana Tadeusza”.
Dwa okresy twórczości
W twórczości Aleksandra Fredry można wyznaczyć dwa okresy – pierwszy dotyczy lat 1818 – 1842, drugi zaś – zaczyna się od 1857, a kończy w 1868 roku.
1818-1842 I okres twórczości:
· 1818 - Pan Geldhab (sztuka wystawiona w 1821). · 1819 – Zrzędność i przekora · 1821 – Mąż i żona (sztuka wystawiona w 1821) · 1822 – Cudzoziemszczyzna; Nowy Don Kiszot · 1825 – Damy i huzary; Odludki i poeta · 1826 – Przyjaciele; Gwałtu, co się dzieje! · 1827 – Dyliżans · 1831 – Dziennik wygnańca (utwór prozą) · 1832 – Pan Jowialski (sztuka wystawiona w 1832); Śluby panieńskie; Nieszczęścia najszczęśliwszego męża (utwór prozą) · 1833 – Zemsta (sztuka wystawiona w 1834) · 1835 – Dożywocie (sztuka wystawiona w 1835) · 1844-46 – pamiętnik Trzy po trzy
1857-1868 II okres twórczości:
· 1854 – poemat Szewc i diabeł; Wielki człowiek do małych interesów (sztuka wystawiona w 1877) · 1855 – Wychowanka · 1858 – Co tu kłopotu! · 1859 – Ożenić się nie mogę · 1861 – Rewolwer · 1862 – Godzien litości; Teraz · 1864 – Z Przemyśla do Przeszowy · 1868 – Ostatnia wola · 1880 – wydanie Zapisków starucha
Bajki i krytyka komedii
Był również autorem bajek. Najbardziej znane z nich, to:
· Małpa w kąpieli · Zupa na gwoździu · Paweł i Gaweł.
Fredro a „Zemsta”
„Zemsta” powstała w pierwszym okresie twórczości Fredry, w roku 1833, a na scenie pojawiła się w 1834 roku. Pomysł znalazł w dokumentach zamku w Odrzykoniu, którego połowę dostał w posagu razem z żoną Zofią. W 1835 roku napisał jeszcze „Dożywocie”, ale po krytyce, którą wywołały jego komedie, zaczął pisać „do szuflady”.
Kalendarium życia
Kalendarium losów polskiego komediopisarza, pamiętnikarza i poety:
· Fredro nigdy nie uczęszcza do publicznych szkół, pobierając odpowiednie nauki w domu rodzinnym.
· 12 stycznia 1806 roku w pożarze dworu w Beńkowej Wiszni ginie jego matka, Marianna Fredrowa.
· Ojciec postanawia przeprowadzić się z dziećmi do Lwowa.
· Aleksander w 1809 roku, w wieku zaledwie szesnastu lat, zaciąga się do wojska – do armii Księstwa Warszawskiego.
· W 1812 roku bierze udział w kampanii moskiewskiej wraz z wojskiem Napoleona.
· Po abdykacji Napoleona w 1815 roku powraca do Beńkowej Wiszni, gdzie zajmuje się powtórnym zagospodarowaniem rodzinnego majątku.
· Aby nie zrywać z polityką, wstępuje do lubelskiej loży wolnomularskiej.
· W wieku dwudziestu ośmiu lat (w 1821 roku) pisze pierwszą ważną komedię, zatytułowaną „Pan Geldhab”.
· Mając trzydzieści jeden lat, otrzymuje tytuł hrabiowski.
· W 1828 roku umiera jego ojciec – Jacek, a on przejmuje i pomnaża odziedziczony majątek.
· Po jedenastu latach starań o rękę ukochanej, żeni się w końcu z rozwódką Zofią hrabiną Skarbkową.
· W 1829 roku zostaje członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
· Gdy wybucha powstanie listopadowe i epidemia cholery, Fredrowie wyjeżdżają do Wiednia.
· W 1832 roku daje schronienie w swoim majątku dwóm powstańcom z Wielkopolski, którzy schronili się w Galicji przed represjami ze strony władz pruskich.
· Po osiemnastu latach pobytu na wsi kupuje dworek z ogrodem na Chorążczyźnie (we Lwowie) i przenosi się tam wraz z rodziną.
· W 1837 roku zostaje ojcem Zofii, późniejszej malarki i literatki.
· W 1848 roku bierze udział we Wiośnie Ludów we Lwowie.
· Rok później do Francji emigruje jego syn – komediopisarz Jan Aleksander.
· Przez pięć lat (1850-1855) z niewielkimi przerwami Fredro przebywa po raz drugi we Francji, gdzie po powstaniu węgierskim schronił się jego syn.
· W 1857 roku osiedla się we Lwowie.
· W 1861 roku zostaje posłem do Sejmu Krajowego.
· Zabiega o budowę w Galicji pierwszej linii kolejowej.
· Organizuje Towarzystwo Kredytowe Ziemskie i Galicyjską Kasę Oszczędności.
· W 1865 roku zostaje ogłoszony honorowym obywatelem miasta Lwowa.
· W 1873 roku zostaje członkiem Akademii Umiejętności.
· Umiera we Lwowie 15 lipca 1876.
· Zostaje pochowany w rodzinnej krypcie kościoła w Rudkach koło Lwowa.
Kalendarium komedii i wodewilów
Komedie i wodewile (wodewil - lekki muzyczny utwór sceniczny o cechach farsy, kpiny):
· 1815 – „Intryga naprędce”, „Damy i huzary” – komedia prozą
· 1818 – „Pan Geldhab”
· 1820 – „Mąż i żona”
· 1822 – „Cudzoziemszczyzna”
· 1825 – „Odludki i poeta”
· 1826 – 1830 - „Komedie” (cztery tomy)
· 1832 – „Śluby panieńskie”, „Pan Jowialski” – komedia prozą (w tej komedii zawarte są bajki, m. in. : „Małpa w kąpieli”, „Osiołkowi w żłoby dano”, „Paweł i Gaweł” )
· 1833 – „Zemsta” , wystawiona w teatrze lwowskim w 1834 roku
· 1835 – „Dożywocie” , później Fredro, urażony przez krytykę, tworzy „do szuflady” i pisze pamiętnik „Trzy po trzy” (1844 – 46) – wydany w całości w 1968 roku
· 1839 – „Nocleg w Apeninach” – operetka z muzyką Stanisława Moniuszki
· 1854 – 1868 – „Wielki człowiek do małych interesów”, „Wychowanka”, „Ożenić się nie mogę”, „Rewolwer” - utwory pisane „do szuflady” – dla siebie i najbliższych.
Znane sentencje Fredry
o I kura ma skrzydła jak orzeł, ale cóż z tego?
o Ideolog chce ze swojej gliny nowego człowieka ulepić. I zawsze robi tylko błoto.
o Jak kark skręcisz, dam gromnicę... Lub gromnicy obietnicę (Dożywocie)
o Jeszcze żaden mężczyzna nie umarł z miłości.
o Ludzie ze szkodą gonią za modą.
o Łgarzowi nikt nigdy nie wierzy, tylko czasem on sam sobie.
o Małe dobro wielkiego złego nie ozdobi ani naprawi; małe zło wielkie dobro zepsuje.
o Milczenie jest skarbem polityki.
o Milczenie pokrywa zarówno wiedzę jak i niewiedzę.
o Miło angielską milą przejechać się czasem. (Cudzoziemczyzna)
o Nie bardzo prawda miła i od przyjaciela.
o Nie ludzie nami rządzą, lecz własne słabości.
o Nie uchodzi, nie uchodzi. (Damy i huzary)
o Nim się odezwiesz, pomyśl pierwej nieco, bo często słowa jakby z worka lecą.
o Pierwszy raz mnie wieszają, nie poznam się na tem!
o Przyjaciół kochamy dla ich wad, bo lubimy, gdy ktoś też ma wady.
o Rada graniczy z naganą.
o Rybom woda, ludziom zgoda.
o Socyjalizm każdemu równo nosa utrze: Bogatych zdusi jutro – a biednych: pojutrze...
o U jegomości zawsze jeszcze figle w głowie. (Pan Jowialski)
o W ceremoniach tonie gościnność.
o Znam dobrze mężczyzn, ten ród krokodyli. (Śluby panieńskie)
Pytania i odpowiedzi
Kiedy i gdzie urodził się Aleksander Fredro?
Przyjmuje się, że 20 czerwca 1793 roku w Surochowie niedaleko Jarosławia. Dokładnej daty nie zna nikt, bo plebania z księgą urodzin spłonęła, o czym sam pisał w pamiętniku „Trzy po trzy”.
Dlaczego Fredro pisał „do szuflady”?
Po krytyce Seweryna Goszczyńskiego, który w 1835 roku nazwał jego talent „podrzędnym”, a komedie „niemoralnymi” i „nienarodowymi”. Fredro zamilkł i pisał tylko dla siebie i bliskich.
Które utwory Fredry czyta się w szkole?
„Zemstę”, a także „Śluby panieńskie”, „Pana Jowialskiego” i bajki, na przykład „Małpę w kąpieli” oraz „Pawła i Gawła”.
Gdzie pochowano Fredrę?
W rodzinnej krypcie kościoła w Rudkach koło Lwowa. Zmarł 15 lipca 1876 roku we Lwowie, w wieku 83 lat.
Szybki test
Talent Fredry w książce „Nowa epoka poezji polskiej” nazwał „podrzędnym”:
Poprawna odpowiedź: b) Seweryn Goszczyński
15 lipca 1876 roku w wieku osiemdziesięciu trzech lat Fredro umiera:
Poprawna odpowiedź: a) we Lwowie
Młody Fredro:
Poprawna odpowiedź: c) nigdy nie uczęszczał do szkół