DżumaAlbert Camus

„Bakcyl dżumy nigdy nie umiera”: znaczenie zakończenia

Zdanie o bakcylu, który „nigdy nie umiera i nie znika”, zamyka powieść i oznacza, że zło można odsunąć, ale nie da się go usunąć ze świata raz na zawsze. Rieux myśli o tym, słuchając radości mieszkańców w dniu otwarcia bram: wie, że zaraza może wrócić, a ludzie znów będą zaskoczeni.

Ostatnie zdanie powieści

Ostatnie zdanie powieści Alberta Camusa brzmi: „(...) bakcyl dżumy nigdy nie umiera i nie znika (...) nadejdzie być może dzień, kiedy na nieszczęście ludzi i dla ich nauki dżuma obudzi swe szczury i pośle je, by umierały w szczęśliwym mieście.” Wypowiada je, gdy epidemia została pokonana, a bramy miasta otwarte.

Słowa te nie padają w rozmowie. To myśl doktora Rieux, przytoczona przez narratora w ostatnim akapicie kroniki. To zdanie zaczyna się od słów, że Rieux wiedział bowiem to, czego nie wiedział ten radosny tłum i co można przeczytać w książkach.

Bakcyl jako zło

Dżuma w powieści nie odnosi się wyłącznie do choroby. Symbolizuje zło, które istnieje we wszechświecie. Autor sugeruje, że człowieczeństwo polega na przeciwstawianiu się złu. Trzeba to robić za wszelką cenę. Wszystkimi dostępnymi środkami. Nie można poddawać się zwątpieniu w sens walki.

Bakcyl, czyli zarazek dżumy nigdy nie umiera. Choć mieszkańcy ostatecznie wygrali walkę z epidemią, jej bakterie pozostały w uśpieniu. Początkowo nikt nie chciał uwierzyć w to, że rozprzestrzeniająca się choroba to dżuma. Lekarze przekonywali, że na tej szerokości geograficznej zarazki dżumy nie mogą się pojawić. Prawda jest jednak inna. Oran opanowuje zaraza.

Przestroga dla czytelnika

Przesłanie Camusa polega na zwróceniu uwagi, że zło nigdy nie zginie. Przekonanie, że żyjemy w świecie, gdzie ludzie są przyzwoici i rządzi sprawiedliwość może być zgubne. Spokój i przyzwyczajenie może nagle zniszczyć pojawiające się zło.

Analogiczną sytuację możemy odnieść do wojen. Wierzono, że w XXI wieku wojna to rzecz nierealna. Szczególnie na kontynencie europejskim. Pierwsze dziesięciolecia pokazały, że to fikcja. Bakcyl wojny nigdy nie umiera. I może zaskoczyć, tak jak pojawienie się nowej epidemii.

Powieść ukazała się w 1947 roku, dwa lata po zakończeniu II wojny światowej. Dla pierwszych czytelników ostrzeżenie było jasne: nazizm i wojna, które właśnie pokonano, mogą wrócić w innej postaci, jeśli ludzie uznają, że raz zwyciężone zło zniknęło na dobre.

Pytania i odpowiedzi

Kto wypowiada słowa o bakcylu dżumy?

Nikt nie mówi ich na głos. To myśli doktora Rieux w ostatnim akapicie powieści, gdy patrzy na świętujące miasto.

Dlaczego zakończenie „Dżumy” nie jest szczęśliwe?

Bo radość z otwarcia bram jest zmącona: zmarło tysiące ludzi, a Rieux wie, że zaraza może wrócić. Na końcu powieści stoi ostrzeżenie.

Jak wykorzystać to zdanie w wypracowaniu?

Jako cytat zamykający rozważania o złu, wojnie albo pamięci historycznej. Pokazuje, że walka ze złem wymaga stałej czujności.